سۋرەتتەردە: 1.الاش قايراتكەرى ايتقالي ابىلاەۆ; 2. ا.ابىلاەۆتىڭ تەرگەۋ ءىسى (تەرگەۋ ءىسى №01220, قور №1, 1 توم); 3. ا.ابىلاەۆتىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىنىڭ كوشىرمەسى جانە قولتاڭباسى
الاش قوزعالىسى – تۇتاس ءبىر ءداۋىردى قامتىعان كەڭ ماعىنالى ۇعىم. بىرىنشىدەن, ول «باۋىرلاستىق», «تەڭدىك», «ازاتتىق» يدەيالارىن ۇستانعان قازاق قوعامىنداعى ەڭ ىقپالدى ساياسي بىرلەستىك بولدى. ەكىنشىدەن, الاش اۆتونومياسى – ءوزىنىڭ باسقارۋ اۋماعى, مەملەكەت قۇراۋشى تۇرعىلىقتى حالقى, بىرنەشە مىڭداعان اسكەرى مەن حالىقتىق ميليتسياسى بار, ساياسي ءھام الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارى ايقىن دەموكراتيالىق ۇلگىدەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىم. ۇشىنشىدەن, ەجەلدەن ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن تۇتاس ءبىر ۇلتتى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگۋگە, تۇتاسۋعا ۇندەيتىن قاسيەتتى «الاش» ۇعىمىنا سىيىپ, سول ارقىلى سيپاتتالىپ تۇرعان قازاق مەملەكەتتىلىگى – الاشوردا ۇكىمەتى.
حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلتتىق ساناعا, قازاق قوعامىنىڭ بىرلىگىنە, حالىق رۋحىنا سىن بولعان قيلى كەزەڭدە تاريح ساحناسىنا قازاقتىڭ ءبىلىمدار, وزىق ويلى, ۇلتجاندى, ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى شىقتى, ولار: ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇستافا شوقاي, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, تاعى دا باسقا ۇلتىن سۇيگەن زيالىلار. الاشورداشىلاردىڭ باستى ماقساتى – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك», بولدى.
ەلدەگى ساياسي جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى بىرلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن 1918 جىلى 11 قىركۇيەكتە ءاليحان بوكەيحاننىڭ باسشىلىعىمەن الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمى قۇرىلدى. ونىڭ جەتەكشىسى بولىپ جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى تاعايىندالدى. باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىڭ ارحيۆىندە وسى باتىس بولىمىنە قاتىستى ءبىراز ماتەريال ساقتالعان ەكەن. سولاردىڭ ىشىنەن ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇربانى بولىپ, ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە, ءالى كۇنگە اقتالماعان بىرقاتار ازاماتتار جونىندەگى مالىمەتتەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
ءارحيۆتىڭ 1-قورى, №پ-193 ىسىندە سوعىس جىلدارى نەمىستەرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, «تۇركىستان لەگيونىندا» جۇمىس ىستەگەن, اقتالماعان وتەپ جۇماعاليەۆ تۋرالى دەرەكتەر جيناقتالعان. ءو.جۇماعاليەۆ 1900 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە اۋدانىنا قاراستى حانكول اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن, شارۋا-كەدەي, شالا ساۋاتتى, بۇرىن سوتتالماعان, قازاق, ۇيلەنگەن. باتىس قازاقستان وبلىسى شىڭعىرلاۋ اۋدانى لۋبەنكا اۋلىنا قاراستى «كراسنايا زۆەزدا» ۇجىمشارىندا قاتارداعى كولحوزشى قىزمەتىن اتقارادى. اكەسى جۇماعالي جارىلعاسوۆ, 1862 جىلى تۋعان, قاراتوبە اۋدانىنداعى حانكول اۋلىنىڭ تۇرعىنى, رەۆوليۋتسياعا دەيىن بولىس اعامانى (ستارشيناسى) قىزمەتىن اتقارعان, كۋلاكتاردى جويۋ كەزىندە قۋدالاۋعا ۇشىراعان, 1932 جىلى قايتىس بولعان. شەشەسى ۇرلەن جارىلعاسوۆا 1933 جىلى ولگەن. كەيىن كوپ ۋاقىت وتپەي ءىنىسى حايرۋش جۇماعاليەۆ تە دۇنيەدەن وزادى. اكەسىن كەڭەس وكىمەتى قۋدالاپ, ارتىنان قالماعان سوڭ, وتەپ شىڭعىرلاۋ اۋدانىنا كوشىپ كەتكەن.
وسى ءىستىڭ ىشىندە ءو.جۇماعاليەۆتىڭ اكەسى جاعىنان تۋىسى بيجان ابىلقاسوۆ تۋرالى دەرەك بار. بيجان شامامەن 1870 جىلى تۋعان, قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان, قازاقتاردى موبيليزاتسيالاۋ كەزىندە پاتشا ارمياسىنىڭ قاتارىندا قىزمەت ەتكەن. اسكەردە قازاق مىڭدىعىن باسقارعان. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ەلىنە ورالىپ, جىمپيتىدا ۋەزدىك باسقارۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان. 1917 جىلدان باستاپ «الاش» پارتياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ, ءبىراز ۋاقىت بەلسەندى جۇمىس ىستەگەن. كەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ بيلىگى ورناعان كەزدە قۋدالاۋعا ۇشىراپ, تۇرعىلىقتى جەرىنەن قونىس اۋدارىلعان. بىراق 1937 جىلى ونى كازتالوۆ اۋدانىنان نكۆد جەندەتتەرى تۇتقىنداپ اكەتەدى, ودان ءارى قارايعى تاعدىرى بەلگىسىز. ال ونىڭ وتباسى قاراتوبە اۋدانىنا قايتا كوشىپ كەلىپ, كاگانوۆيچ اۋىلسوۆەتىندە تۇرعان (№پ-193 ءىس, 28-29-بب.).
ءارحيۆتىڭ №2192 ىسىندە ەسىمدەرى اتالاتىن مۇحامەد-راحيم قاراباەۆ (1888 ج.ت.), ميرومي دجۋماگازيەۆيچ قاراباەۆ (1847), برەديحين اندرەي فەدوروۆيچ (1866), برەديحين ستەپان فەدوروۆيچ (1888), برەديحين ميحايل پاۆلوۆيچ (1900) دەگەن ازاماتتار دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقتالماعان.
№پ-1220 ىستە قازاقتىڭ العاشقى ۇلتتىق اسكەري كادرلارىنىڭ ءبىرى ايتقالي سارىباي ۇلى ابىلاەۆ تۋرالى مول ماعلۇمات ساقتالعان. ا.ابىلاەۆ 1898 جىلى ورال گۋبەرنياسى جىمپيتى ۋەزى تايپاق بولىسىنىڭ №5 اۋلىندا تۋعان. بۇرىنعى الاشوردا وفيتسەرى, حورۋنجي, كاۆالەريست. كەڭەس اسكەرىن اتقانى ءۇشىن اقتالماعان.
اقپان توڭكەرىسى قارساڭىندا ورال قالاسىنداعى قولونەر ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1918 جىلى جازدا IV قازاق ورال وبلىستىق سەزىنىڭ قارارىمەن گيمنازيالاردا, رەالدىق ۋچيليششەدە, مۇعالىمدەر مەكتەبىندە, ۋەزدىك ورىس-قازاق ۋچيليششەلەرىندە, بولىستىق ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە ورىس ازاماتتىق ءبىلىمىن العان قازاق جاستارىنان اسكەري كوماندالىق قۇرام ازىرلەۋ ماقساتىندا بۇرىنعى ورىس ارمياسى ۇلگىسىمەن جىمپيتىدا اشىلعان قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق اسكەري مەكتەبىن, التى ايلىق «ويىل ءۋالاياتى» يۋنكەرلىك مەكتەبىن بىتىرگەن العاشقى تۇلەكتەردىڭ ءبىرى.
الاش حالىق ميليتسياسىن جاساقتاۋ, وسى قاجەتكە اۋىل-بولىستاردان سالىق جيناۋ ىسىمەن شۇعىلدانعان ايرىقشا جۇزدىكتى باسقاردى. عابباس جەتپىسوۆ توراعالىق ەتكەن بولشەۆيزممەن كۇرەس جونىندەگى كوميسسيا جانىنداعى ايداۋىل (كونۆوي) كومانداسىنىڭ كومانديرى بولدى. ورال قالاسى ماڭىنداعى قاراوبا (تەرەكتى), شىڭعىرلاۋ بولىستارىنداعى بولشەۆيكتەرگە نيەتتەس قونىس اۋدارۋشىلار پوسەلكەلەرىندە تەرگەۋ-تەكسەرۋ جۇمىستارىنا قاتىستى.
1918 جىلى تايپاق اۋدانىندا الاشوردا ارمياسى قاتارىنا الىنادى. سول جىلى جەلتوقساندا جىمپيتى الاش گارنيزونىنىڭ باس كوتەرۋىنەن سوڭ, جىمپيتى گارنيزونىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. كەيىننەن جىمپيتى قالاسىنداعى پراپورششيكتەر مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى, ونىڭ ەكىنشى بىتىرۋشىلەرىمەن بىرگە وقۋىن اياقتايدى. پراپورششيكتەر مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ, 1919 جىلى 2 اقپاندا جىمپيتى گارنيزونىنىڭ شتابىنا كومەندانت بولىپ تاعايىندالادى. وسى قىزمەتىن 1919 جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن اتقارعان. ال 1919 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا قىزىل ارميا قاتارىنا وتەدى. قىزىل اسكەر قاتارىنان 1921 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بوساتىلادى. وسىدان سوڭ جىمپيتى قالاسىندا ميليتسيونەر بولىپ, 1924 جىلعا دەيىن قىزمەت اتقارعان. كەيىننەن ءتۇرلى مەكەمەدە جۇمىس ىستەگەن. 1920 جىلدىڭ ورتا شەنىندە ورال گۋبەرنيالىق اۋىلشارۋاشىلىق نەسيە مەكەمەسىندە قىزمەت ىستەدى. 30-جىلدارى تۇركىستاندا ءتۇرلى قىزمەتتە بولدى. 1936 جىلى 31 قاڭتاردا ا.ابىلاەۆتى تۇتقىنداۋ جونىندە بۇيرىق شىعادى. ونى 1936 جىلدىڭ 10 اقپانىندا تۇتقىنداپ, ورال قالاسىنا جەتكىزەدى.
بۇل ماتەريال ايتقالي سابىرباي ۇلى ابىلاەۆتىڭ №1220 ىسىندە تولىق كورسەتىلەدى. ءىس 2 تومنان تۇرادى. تۇتقىنداۋ كەزىندە ا.ابىلاەۆ الماتى قالاسىنىڭ كومسومول كوشەسىندە №129 «ا» ۇيىندە تۇرعان. تۇتقىندالعانعا دەيىن تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ ورسك بولىمىندە باس بۋحگالتەردىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ۇيلەنگەن. ءتىنتۋ كەزىندە الىنعان قۇجاتتارى: پاسپورت №240432, تەمىرجولشى جەكە كۋالىگى ۇلگى №075, كاسىپوداق بيلەتى №042051, قارا تەرى پورتفەل, ءارتۇرلى جازبا, دەنساۋلىعى تۋرالى ارىزىنىڭ قۇجاتتارى.
ا.ابىلاەۆتىڭ ايەلىنىڭ اتى – سانبار. ايەلى مەملەكەتتىك كىتاپحانا تەحنيكۋمىندا وقىعان. ءبىر ۇلى جانە قىزى بار. ا.ابىلاەۆتىڭ اكە-شەشەسى اقپان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن قايتىس بولعان.
ايتقالي سابىرباي ۇلى ابىلاەۆ رسفسر جوعارعى سوتىنىڭ جانە قازاق بولىمدىك كوللەگيالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن 1936 جىلى 23–26 ماۋسىمىندا «1918–1919 جىلدارى كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇكىمەتتىڭ يۋنكەرلەر جانە پراپورششيكتەر مەكتەبىندە وقىپ, سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى بەلسەندى قىزمەت ىستەگەنى ءۇشىن جانە قىزىل ارميا اسكەرلەرىن اتقانى ءۇشىن» ايىپتالدى.
1936 جىلى 10 ماۋسىمدا رسفسر جوعارى سوتىنىڭ ۇكىمىمەن ا.ابىلاەۆ رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 13-بابىنا سايكەس 8 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى جانە 5 جىلعا دەيىن بارلىق اكىمشىلىك قۇقىقتارىنان ايىرعانى تۋرالى ۇكىم شىعارىلدى. وسى كۇنگە دەيىن ا.ابىلاەۆ – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى رەتىندە اقتالماعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ تەمىرجولشى جەكە كۋالىگى مەن فوتوسۋرەتى №012200 تەرگەۋ ىسىنەن تابىلدى.
ءىس قۇجاتتارى اراسىندا ا.ابىلاەۆتىڭ ءوز قولىمەن جازعان قىسقاشا ومىردەرەگىنىڭ كوشىرمەسى بار. سول ارقىلى انىقتالعانداي, ول 1898 جىلى 15 قىركۇيەكتە تۋعان, ءۇش جاسىندا اتا-اناسىنان جەتىم قالىپ, اتاسى سابىربايدىڭ قولىندا تاربيەلەنگەن. ايتقاليدى اتاسى وقىتقان. اۋەلى اۋىلدان ءبىر سىنىپتىق مەكتەپتى ءتامامداپ, ءۇش جىلداي ورال قالاسىنداعى ارالاس مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىبىندا وقىعان. ورال قىرعىز قولونەر ۋچيليششەسىنە 1912 جىلى قابىلدانىپ, ونى 1915 جىلى مامىر ايىندا ءبىتىرىپ شىعادى. وسى وقىعان جىلدارىندا ول جاز ايلارىندا ءارتۇرلى جالدامالى جۇمىس ىستەگەن. سونىڭ ىشىندە ورال قالاسىنىڭ بايلارى وۆچيننيكوۆ پەن مالتسەۆتىڭ شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتكەن. سول جۇمىسىنا 18–20 رۋبلدەي قاراجات تاۋىپ, كيىم-كەشەك العان.
1915 جىلى مامىر ايىندا وقۋىن بىتىرگەن سوڭ, اۋلىنا كەلىپ, جاز ايىندا سۇلەيمەن كۇسىپقاليەۆتىڭ شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەگەن, بىراق ەڭبەكاقىسىن الا الماعان.
1915 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تايپاقتاعى دارىگەرلىك پۋنكتكە جۇمىسشى بولىپ ورنالاسقان. وسى جۇمىستى 1916 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن اتقارعان. كەيىن 1916 جىلى گۋرەۆ ەلدى مەكەنىندە دوسسور مۇناي بىرلەستىگىنە جۇمىسشى بولىپ ورنالاسقان. بەس ايدان سوڭ, كەڭسە قىزمەتىنە اۋىسقان. وسى جۇمىستا 1918 جىلدىڭ 27 شىلدەسىنە دەيىن ىستەگەن. سودان سوڭ الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ موبيليزاتسياسىنا ىلىگىپ, پراپورششيكتەر مەكتەبىنە وقۋعا الىنعان. بۇل دەرەكتەر ايتقالي سابىرباي ۇلى ابىلاەۆتىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىنان الىندى.
ا.ابىلاەۆتىڭ جەكە ءىسىن قاراي وتىرىپ انىقتاعانىمىز, ول باتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت ىستەگەن, سول ءۇشىن تۇتقىندالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. سونىمەن قاتار جەتى قىزىل اسكەردى اتتى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن وفيتسەر, الاشورداشى, كونتررەۆوليۋتسيونەر رەتىندە اقتالماعان.
1998 جىلى 16 ساۋىردە باس پروكۋرور ا.ابىلاەۆتىڭ قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرۋ «1993 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە شىققان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەسپەيتىنىن مالىمدەدى. وسىلايشا, الاش قايراتكەرى ايتقالي ابىلاەۆ ءالى كۇنگە دەيىن اقتالماعانى – ءبارىمىز ءۇشىن سىن. الدا تۇرعان مىندەت – اقتالماعان الاش قايراتكەرلەرىن تولىق اقتاۋ.
دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
