مەملەكەتتىك قىزمەت – حالىققا قىزمەت

وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتە جاريالاعان «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى العاشقى جولداۋىندا: «ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتپاي, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قاعيداتىمىز. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت». ءبىز بۇل ماقساتقا ءالى دە جەتە قويعان جوقپىز. سوندىقتان وسى باعىتتاعى جۇمىسقا بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز قاجەت. ساياسي جۇيەنىڭ بۇل فورمۋلاسى مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى سانالادى. ازاماتتاردىڭ بارلىق سىندارلى ءوتىنىش-تىلەكتەرىن جەدەل ءارى ءتيىمدى قاراستىراتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت. بيلىك پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى عانا قازىرگى گەوسايا­سي احۋالعا بەيىمدەلگەن ۇيلەسىمدى مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا بولادى», دەي كەلىپ, قوعامدىق ديالوگ, اشىقتىق, ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جەدەل نازار اۋدارۋ مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى بولىپ سانالادى دەپ مالىمدەدى.

مەملەكەت باسشىسى مەملە­كەت­تىك قىزمەت سالاسىنداعى رەفورمانى پرە­زي­­دەنت اكىمشىلىگىنەن باستاپ, ازا­مات­­­تاردان كەلىپ تۇس­كەن وتىنىشتەردى مەم­لە­كەتتىك ور­گان­داردىڭ ساپالى قا­راۋىن قاداعالاپ, جەدەل شارالار قا­بىل­دايتىن ءبولىمدى قۇردى. سەبەبى كوپ جاعدايدا ازاماتتار ورتالىق جانە جەر­گىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشى­لارىنىڭ نەمقۇراي­دى­لى­عىنا بايلانىستى مەم­لەكەت باسشىسىنا تىكەلەي جۇگىنۋگە ءماج­بۇر بولعان ەدى.

پرەزيدەنت مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەر جۇمىسىنىڭ تيىمدى­لىگىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا مەم­لە­كەتتىك قىزمەتكە ارنايى دايىندىعى بار جاس كادرلاردى تارتۋ مىندەتىن قويدى. سونىمەن بىرگە ۇكىمەتكە 2020 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانىن بىرتىندەپ قىسقارتۋعا كىرىسىپ, ۇنەم­دەلگەن قاراجاتتى نەعۇرلىم پايدالى قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋعا جۇمساۋدى تاپسىردى. ءسويتىپ, 2021 جىلى شەنەۋنىكتەر سانى 15 پايىزعا – 9 610, ونىڭ ىشىندە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار – 5 481, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 4 129 بىرلىككە قىسقارتىلدى. سول جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك ورگانداردا جالاقى ورتاشا ەسەپپەن 1,9 ەسە وسىرىلە وتىرىپ, ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل رەتتە 2022 جىلى ۇكىمەت مۇشەلەرى, وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى جانە دەپۋتاتتار ءۇشىن لاۋازىمدىق جالا­قىنى كوتەرۋگە بەسجىلدىق موراتوري بەلگىلەندى.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ قاراماعىنداعى قىزمەت­كەرلەردىڭ سىبايلاس جەم­­قورلىق قىلمىس جاسا­عانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى زاڭ جۇ­زىندە بەكىتىلدى. بۇعان قوسا سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىستار ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شىلىكتى قاتاڭ­داتۋ, ونىڭ ىشىندە شارتتى تۇردە مەر­زىمىنەن بۇرىن بوساتۋدى جويۋ, كۆا­زيمەملەكەتتىك سەكتوردا جۇمىس ىستەۋگە ءومىر بويى تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ شەتەلدىك بانكتەردە شوتتار يەلەنۋىنە شەكتەۋ قويۋ بويىنشا بىرقاتار زاڭنامالىق شارا قابىل­داندى.

مەريتوكراتيا قاعيداتى بو­يىنشا كادرلاردى ىرىكتەۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلدى. كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتشىلەر ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر «ديپلوممەن – اۋىلعا» مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سى­نا ەنگىزىلدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2019 جىلعى 27 تامىزداعى جار­لىعىمەن پرەزيدەنت جانىن­داعى جاستار كادر رەزەرۆى جو­نىن­دەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ, پرە­زي­دەنتتىك جاس­­تار كادر رەزەرۆىن قا­لىپ­تاستىرۋ قاعيدالارى بەكىتىلدى. سودان بەرى جىل سايىن پرەزيدەنتتىك جاس­تار كادر رەزەرۆىنە ىرىكتەۋ جانە ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ناقتى ايتساق, اتالعان رەزەرۆكە الىنعان جاس مامانداردىڭ 271-ءى, نەمەسە 67,7 پايىزى جاۋاپتى لاۋازىمدارعا تاعايىندالدى, ونىڭ ىشىندە 34 رەزەرۆشى ساياسي لاۋازىمدارعا يە بولدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءۇشىن وڭىرلىك كادر رەزەرۆى ەنگىزىلىپ, وعان ىرىكتەۋ 2023 جىلعى 1 ناۋرىزدا باستالدى.

مەملەكەتتىك قىزمەت سالا­سىن­داعى رەفورما بۇرىن قا­لىپ­تاسقان كىناراتتى احۋالدى ساۋىقتىرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىز­دى. ولاردىڭ بىلىكتىلىگىنە, مو­رالدىق ۇستانىمى مەن مىنەز-قۇلقىنا قاتىستى تالاپتار كۇشەيتىلىپ جاتىر. مەم­لەكەت­تىك مەكەمەلەر اشىق جۇ­مىس ىستەۋگە كوشىپ, جوعارى لاۋازىم يەلەرى جۇرتشىلىقپەن جيىرەك كەز­دەسەتىن بولدى. مۇنىڭ ءوزى ولار­دىڭ شەشىم قابىلداۋ ۇدەرى­سىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى. بۇل اسىرەسە بيىلعى الاپات سۋ تاس­قىنى كەزىندە انىق بايقالدى. ون وڭىردە جاريالانعان توتەنشە جاعداي كەزىندە ارناۋلى اپاتتىق-قۇتقارۋ قىزمەتتەرىمەن قاتار جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەردىڭ باسشى-قوسشىسىنىڭ ءبارى ۋاقىتپەن ساناس­پاي جۇمىس ىستەدى. نا­تي­جەسىندە, سۋ باسقان ەلدى مەكەندەردەن 119 مىڭنان استام ادام, ونىڭ ىشىندە 44 مىڭنان استام بالا ەۆاكۋا­تسيا­لاندى. قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەر تاسقىن سالدارىن جويۋ جونىن­دە­گى جۇمىس­تىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر.

شىنتۋايتىندا, قازىرگى الما­عايىپ كەزەڭدە مەملەكەتتىك ورگان­دار ەلىمىزدىڭ بارلىق سالاسىن­داعى كوكەيكەستى ماسە­لە­لەردى شەشۋمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى ايقىنداعان اۋقىمدى رەفور­مالاردى جۇزەگە اسىرۋمەن قاتار اينالىسىپ, ەلەۋلى سىناقتان ءوتىپ جاتىر.

مەملەكەتتىك قىزمەتتى بۇ­گىنگى زامان تالابىنا وراي ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى دە داۋسىز. بۇل رەتتە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ 2022 جىلعى 2 ماۋ­سىمدا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گانداردىڭ بازالىق قۇرى­لى­مى­نىڭ جوباسىن ازىر­لەپ, الداعى ۋاقىتتا وڭىر­لىك باسقارمالاردىڭ سانىن قا­زىرگى 24-تەن 20-عا دەيىن, ال اۋدان­دىق بولىمدەردىڭ سانىن 12-دەن 8-10-عا دەيىن قىسقارتۋدى كوز­دەپ وتىر. ال پرەزيدەنت باس­تا­ما­شىلىق ەتكەن سايا­سي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفور­مالاردىڭ نەگىزگى سالماعى وڭىر­لەردىڭ ات­قارۋشى ورگاندارىنا ءتۇسىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي تاسىلمەن كەلىسۋ قيىن. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ايتىپ جۇرگەندەي, جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردى ەمەس, بىر­قاتار مي­نيسترلىكتىڭ اۋماقتىق دە­پار­­تامەنتتەرىن وڭتايلاندىرۋ قا­جەت سياقتى. سەبەبى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى, ياعني ءبىرتۇتاس اتقارۋشى بيلىك بولىپ سانالادى. سوعان قاراماستان مينيسترلىكتەردىڭ كوپشىلىگى ءبىر كەزدە وزدەرىنىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدارىن قۇرىپ, ولارعا باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسياسىن بەرگەندىگى شەنەۋنىكتەر سانىن كوبەيتۋدەن باسقا ناتيجە بەرىپ وتىرعانى شامالى. مىسال ءۇشىن وڭىرلىك اكىمدىكتەردىڭ ءبىلىم باسقارمالارى باردا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ دەپارتامەنتتەرىن قۇرۋ ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاق­سارتتى ما؟

مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىن رەفورمالاۋ ىسىنە ەلىمىزدىڭ اكىم­شىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ شارالارىنىڭ تىكە­لەي قاتىسى بار. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا: «ەڭ الدىمەن, سەمەي ايماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. سەمەي قالاسى جاڭا وبلىستىڭ ورتالىعى بولادى. وسى ماسەلەنى ايماق تۇرعىندارى كوپتەن بەرى ايتىپ جۇرگەنىن بىلەمىن. قازىر ول جاقتا شەشىمىن تاپ­پاعان تۇيتكىلدەر از ەمەس. مىسالى, ايماقتىڭ ىشكى ينفراقۇرىلىمى ابدەن توزعان. كەزىندە الاش ارىستارىنىڭ باسىن قوسقان سەمەي قالاسىنىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس. ءبىز تاريحي ادىلدىكتى ورناتىپ, ۇلىلارىمىز دۇنيەگە كەلگەن كيەلى ولكەنى قايتا جاڭعىرتۋعا ءتيىسپىز.

تاعى ءبىر ماسەلە. بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ۇلىتاۋ وبلىسىن قۇرۋ قاجەت. جەز­قازعان قالاسى قايتادان وبلىس ورتالىعى بولادى. بۇل ايماقتا دەربەس وبلىس قۇرۋ – ەكونو­ميكالىق قانا ەمەس, رۋحاني جاعىنان دا ماڭىزدى شەشىم. كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ ءدال جۇرەگىندە ورنالاسقان ۇلىتاۋدىڭ ءتول تاريحىمىزداعى ورنى ەرەكشە. ەل تاعدىرى شەشىلگەن ۇلى جيىندار وسىندا وتكەن. سارىارقانىڭ تورىندە ورنالاسقان بۇل ايماقتىڭ تۋريستىك الەۋەتى وتە زور. ونىڭ وندىرىستىك قۋاتىن, لوگيستيكالىق مۇمكىندىگىن ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز ۇلىتاۋ ايماعىنىڭ دامۋىنا جول اشامىز.

ءۇشىنشى ماسەلە. الماتى اگلومەراتسياسىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر كوپ. وبلىس تۇرعىندارى نەگىزىنەن قالا توڭى­رە­گىنە شوعىرلانعان. ۇزىناعاشتاعى نەمەسە تالعارداعى ماسەلەنى سوناۋ تالدىقورعاندا وتىرىپ شەشۋ وڭاي ەمەس. وبلىس ورتالىعىنا بارۋ ءۇشىن حالىقتىڭ الىسقا سابىلۋىنا تۋرا كەلەدى. وسى جانە باسقا دا جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, الماتى وبلىسىن ەكىگە ءبولۋدى ۇسىنامىن. بۇل وڭىردە جەتىسۋ جانە الماتى وبلىستارى قۇرىلادى. الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قاپشاعايدا بولۋى كەرەك. ال جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعاندا ورنالاسادى. بۇل قادامدار ايماقتاردى دامىتۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سانايمىن.

جالپى, جاڭا وبلىستاردىڭ قۇرىلۋى – كوپشىلىكتىڭ كوكەيىن­دە جۇرگەن ماسەلە. كە­زىندە وبلىس مارتەبەسىنەن ايىرىلعان وڭىرلەردە تۇرعىن­دار سانى ازايىپ, تۇرمىس ساپاسى تومەندەپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن كەز كەلدى. اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتەدى. جۇرتتىڭ وبلىس ورتالىعىنا بارىس-كەلى­سىن وڭايلاتادى. ىشكى كوشى-قون ماسەلەسىن رەتتەۋگە سەپتىگىن تيگى­زەدى», دەگەن بولاتىن.

جاڭادان قۇرىلعان ءۇش وبلىس­قا قوسا, الماتى وبلىسىندا «G-4 City» رەتىندە الاتاۋ قالاسى قۇ­رىلدى. تۇركىستان وبلىسىندا ساۋران جاڭا اكىمشىلىك اۋدانى قۇرىلىپ, اقمولا وبلىسىنىڭ قوسشى اۋىلىنا وبلىستىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسى بە­رىلدى. اباي, الماتى, شىعىس قازاق­ستان وبلىس­تارىنىڭ شەكارا ماڭىنداعى بۇرىن جا­بىلىپ قالعان اۋداندارى قالپىنا كەل­تىرىلدى.

پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتاي­دىڭ تۇركىستاندا وتكەن ەكىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە: «مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ايتارىم, مينيسترلەردىڭ, اكىمدەردىڭ جانە باسقا دا مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەردىڭ بويىندا نەگىزگى ەكى قاسيەت بولۋى كەرەك. بۇل – پروفەسسيوناليزم, ياعني ناعىز مامان بولۋ جانە وتانشىلدىق», دەگەن ەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قازىرگى تاڭدا قويىلىپ وتىرعان باستى تالاپ – وسى.