كومىر وندىرىسىندە تۇيتكىل كوپ: سالا ماسەلەسىن قالاي شەشەمىز؟

كومىر حيمياسى – كەلە­شەگى بار سالا. كومىردى ەكسپورتتاپ قانا قوي­ماي, ودان ساپاسى جوعارى قايتا ءبولۋ ونىمدەرىن شىعارۋعا بولادى. ونى ەنەرگەتيكالىق وتىن رەتىندە عانا ەمەس, حيميا ونەر­كاسىبى ءۇشىن شيكىزات تۇرىندە پايدالانۋدىڭ دا تەحنولوگياسى بار. كومىردەن 400-دەن استام ءتۇرلى ءونىم الۋعا بولادى. وڭدەلىپ, قايتا وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ قۇنى كومىردىڭ وزىنەن 20–25 ەسە قىمبات.

كومىردەن جاڭا ءونىم ءتۇرىن ءوندىرۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, بيۋدجەتكە سالىق تۇ­سىم­دەرىنىڭ تۇسۋىنە, جاڭا وتكى­زۋ نارىقتارىنا شىعۋعا, رەس­پۋبليكانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. قازىر ەلدە شامامەن 34 ملرد توننا كو­مىر قورى بار. بۇل كورسەتكىش بو­يىنشا ءبىز الەمدەگى كوشباسشى ەلدەردىڭ وندىعىنا كىرەمىز. كو­مىر­­دى تەرەڭ وڭدەۋدى دامىتۋ – كومىر­تەگى بەيتاراپتىعىنا, دا­مۋ­دىڭ «جاسىل» تراەكتورياسىنا باعىت­تاۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە وزەكتى.

«Astana Mining %& Metallurgy» حالىقارالىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كونگرەسى شەڭبەرىندە وتكەن كومىر ونەركاسىبىنىڭ V فورۋمىندا كومىر حيميا ونەركاسىبىنىڭ دامۋى, ونىڭ دامۋ ۇردىستەرى مەن كەلەشەگى تۋرالى ءسوز بولدى. القالى جيىندا قاتتى وتىندى بايىتۋ مەن قايتا وڭدەۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارى, قۇنى جوعارى ونىمدەر مەن كومىردى تازا جانە ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ وزگە دە جولدارى قىزۋ تالقىلاندى. سونداي-اق العاش رەت كومىر حيمياسىن دامىتۋ جونىندەگى عى­لىمي جەتىستىكتەر جۇرت نازارىنا ۇسىنىلدى. كومىر حيمياسى سالاسىن دامىتۋداعى شەتەلدىك تاجىريبە دە تانىستىرىلدى.

ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ۆيتسە-ءمينيسترى ولجاس ساپاربەكوۆ سالانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ما­سە­لەلەرى مەن كەلەشەگى تۋرالى ايتتى.

«كومىر ونەركاسىبى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ 70%-دان استامىن, كوكس-حيميا ءوندىرى­سىنىڭ تولىق جۇكتەمەسىن قامتا­ماسىز ەتەدى. سونداي-اق كوممۋنال­دىق-تۇرمىستىق سەكتور مەن ەل حال­قىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعات­تاندىرىپ وتىر. ول – بۇگىندە ەل­دىڭ اسا ماڭىزدى رەسۋرستىق سالا­لارىنىڭ ءبىرى. سالادا 32 مىڭعا جۋىق ادام جۇ­مىس ىستەيدى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ءوندىرۋ قۋاتىنىڭ قارقىنىمەن ءبىزدىڭ ەل 300 جىل بويى ءوزىن كومىرمەن قامتاماسىز ەتەتىن مۇمكىندىگى بار. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز كومىر ءوندىرۋ دەڭگەيىنەن الەمدەگى جەتەكشى ورىنداردىڭ بىرىنە تۇ­راق­تاي الادى. الايدا سالا «جا­سىل» ەنەرگەتيكاعا كوشۋ, لوگيس­تيكالىق پروبلەمالار جانە الەم­دىك نارىقتاعى باعانىڭ قۇبى­لۋىنا بايلانىستى بىر­قاتار قيىن­دىققا تاپ بولدى.

«بۇل فاكتورلار كومىر ءون­دى­رۋ كولە­مىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلدى. 2023 جىلى 113 ملن توننا ءوندى­رىل­دى. بۇل بۇرناعى جىلمەن سالىس­تىرعاندا 1 ملن تونناعا از. ال وسى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىن­دا ءوندىرۋ بىلتىرعى سايكەس كەزەڭ­مەن سالىستىرعاندا 2,7 ملن تون­ناعا كەمىدى. مينيستر­لىك وسى تاۋە­كەلدەردى ازايتۋ مەن كومىر ءوندى­رۋ دەڭگەيىن ساقتاۋعا قاتىستى بەل­سەندى تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

ول قازىرگى ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسەتىن ءۇش نەگىزگى باعىت­تى اتاپ كورسەتتى.

بىرىنشىدەن, كومىر ءوندىرىسىن تازا كومىر تەحنولوگيالارىن قول­دانۋ ارقىلى ساقتاۋعا بولادى, بۇل قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار ەۋروپا جانە ازيا ەلىندە قول­دانىلادى. مينيسترلىك وسى تەح­­نو­لوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن ەنەر­گيا ءوندىرۋشى كومپانيا­لار­مەن جانە ەنەرگەتيكا مي­نيستر­­لىگىمەن, سونداي-اق شەتەل­دىك سەرىك­­تەس­تەرمەن ىنتىماق­تاس­تىق­­تى كۇشەيتۋگە نيەتتى.

ەكىنشىدەن, كومىر حيمياسىن دامىتۋ – كومىر ءوندىرۋدى ساقتاۋعا جانە ۇلعايتۋعا عانا ەمەس, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوسۋ كوزىنە اينالاتىن بولاشاعى بار باعىت. قازىر ەلىمىز كومىر حيمياسىن دامىتۋ ءۇشىن قىتاي كاپيتالى مەن تەحنولوگياسىن تارتاتىن جۇمىس جۇر­گى­زىپ جاتىر.

ءۇشىنشى ماڭىزدى باعىت – لوگيستيكانى جاقسارتۋ. شەكارا ماڭىنداعى ەلدەرگە بايلانىس­تى كونۆەنتسيالىق تىيىمدار جاع­دايىندا ءبىزدىڭ ەل كومىردى ەكسپورت­تىق جەتكىزۋدىڭ ەداۋىر بو­لىگىن جو­عالتتى. مينيسترلىك وسى ما­سەلە­لەردى شەشۋ ءۇشىن كولىك مينيسترلىگىمەن جانە شەكارالاس ەلدەردىڭ ءتيىستى ورگاندارىمەن جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى.

«Kazakh Invest» ۇك» اق باسقارما توراعاسى ەرجان ەلەكەەۆ كومىردەن جوعارى تەحنولوگيالىق تاۋارلار ءوندىرۋ ءۇشىن جاڭا ينۆەس­تيتسيالىق جوبالار جاساۋعا مۇم­كىن­دىك بار ەكەنىن ايتتى. ءسويتىپ, كومىر حيمياسى سالاسى ەل­­دەگى حي­ميا ونەركاسىبىنىڭ جاڭا ءوسۋ نۇك­تەسىنە اينالا الاتىنىن جانە وڭ­دەۋ سەكتورىنىڭ دامۋىنا ىق­پال ەتەتىنىن العا تارت­تى.

«كەڭ رەسۋرستىق بازامىزبەن, گەوگرافيالىق ءتيىمدى ورنا­لاسۋىمىزدىڭ ارقاسىندا ءبىز كومىر حيمياسى سالاسىنىڭ الەۋەتىن جوعارى دەڭگەيدە ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. جالپى العاندا, كومىردى وڭدەۋ ارقىلى 400-دەن استام ءتۇرلى ءونىم الۋعا بولادى. ولاردىڭ قۇنى كومىردىڭ وزىنەن 20–25 ەسە قىمبات. ال كومىردى تەرەڭ وڭدەۋ كەزىندە شيكىزاتقا قاراعاندا باعاسى 25–30 ەسە قىمباتتايتىن ءونىم الۋعا بولادى. بۇل ءونىمنىڭ باعاسى گاز بەن مۇنايعا قاراعاندا الدەقايدا تومەن جانە تۇراقتى. الدىن الا ەسەپتەۋلەر سالاداعى پايدالانىلماعان الەۋەت 25 ملرد دوللاردى قۇرايتىنىن كورسەتتى», دەدى ۇلتتىق كوم­پانيا باسشىسى.

سالاداعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – وندىرىلگەن ءونىمدى تاسىمالداۋ ءىسى. بۇعان «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانيا­سى جا­ۋاپتى. سوندىقتان  كو­مىردى تاسىمالداۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋ ۇدە­رىسىن ساپالى باقى­لاۋ ءۇشىن قتج كۇندەلىكتى جوس­پار­دىڭ ورىندا­­لۋىن ءتيىمدى باقى­لاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, وعان قوسا كومىردىڭ ناقتى تيەل­ۋىن قاداعالاۋعا جانە تال­داۋ­­عا مۇم­كىندىك بەرەتىن ينتە­راك­­تيۆتى جۇيە ازىرلەپتى. انى­عىندا قتج جىل سايىن مەم­لەكەتتىك ورگان وكىلدەرىمەن, جۇك جونەل­تۋشىلەرمەن جازعى ماۋ­سىمدا كومىر تاسىمالداۋدى ۇيىم­­­داس­­­تى­رۋدا ءداس­تۇرلى كەز­دەسۋ­لەر وتكى­زەدى. وتكەن مامىر ايىندا كومىر شاحتالارىمەن بىر­قاتار كەزدەسۋ وتكىزىلىپ, وندا تاسىمالدىڭ باعىتى جانە ونىڭ بىركەلكى بولۋ ماسەلەسىن تال­قى­لاعان.

دۇنيەجۇزىلىك بانك دەرەگىنە سايكەس ەلدە 46 ترلن دوللاردان ارتىق سوماعا 5000-نان استام بار­لان­باعان كەن ورنى بار ەكەن.

بيىلعى ءتورت ايدا ەلىمىزدە 36,2 ملن توننا كومىر ءوندىرىلىپتى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 8,8%-عا از. ءبىرىنشى توقساندا ەلدە كومىر ەكسپور­تى­نىڭ جيىنتىق كولەمى زاتتاي تۇردە 6,5 ملن توننانى قۇرادى. بۇل بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 7,2%-عا كەم. ءبىزدىڭ كومىردى نەگىزگى تۇتىنۋشى ەلدەر – رەسەي (4,3 ملن توننا), لاتۆيا (847,1 مىڭ توننا), پولشا (407 مىڭ توننا), يزرايل (220,5 مىڭ توننا), وزبەكستان (133,4 مىڭ توننا) جانە تۇركيا (107,9 مىڭ توننا). كەلتىرىلگەن تسيفرلىق دەرەك  بيىلعى ءۇش ايداعى كور­سەتكىش ەكەنىن دە ايتا كەتەيىك.