جۇمىر جەر
1. 409 ارالى بار ەل
دانيا... وسى ءبىر بەيقۇت ەل ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدى سوناۋ بالالىق شاعىمىزدان-اق حانس كريستيان اندەرسەننىڭ سيقىرلى تۋىندىلارىمەن جاۋلاپ العان. اسىرەسە, ونىڭ استاناسى كوپەنگاگەندى ۇلى ەرتەگىشىنىڭ قالاسى, ءومىر ءسۇرىپ, عۇمىر كەشكەن ورتاسى دەۋىمىز كەرەك. ءويتكەنى, ول تۋرالى جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن بۋلۆار جانە ەسكەرتكىشتەر عانا ەمەس, ءتىپتى مۇنداعى ءاربىر پريستان مەن تراكتير, ءشىركەۋ مەن تەاتردىڭ ءوزى ەسكە سالىپ تۇرعانداي. مىسال كەرەك پە؟ ايتايىق. مىنە, گوتيكالىق ستيلمەن سالىنعان ۇيلەردەگى چەرەپيتسا شاتىردا اندەرسەن كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى – مۇرجا تازالاۋشى وتىر. ونىڭ قىزمەتىن كوپەنگاگەننىڭ كوپتەگەن تۇرعىندارى ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانادى. ال مىنا بۇگىندە كادىمگى وزەنگە اينالعان ءبىر كەزدەگى ەسكى قامال توڭىرەگى ورلارىنداعى سۋدا تاعى دا سول اتاقتى قالامگەر شىعارمالارىندا ءسۇيىسپەنشىلىكپەن سۋرەتتەلەتىن اپپاق اققۋلار ءجۇزىپ ءجۇر. ەسكە سالا كەتەيىك, 1874 جىلى وسى كەربەز قۇس دانيانىڭ سيمۆولى ەتىپ تاڭدالىپ الىنعان. ءبىز سياقتى سىرتتان كەلگەن جانداردىڭ كوپەنگاگەنمەن تانىسۋى اناۋ قالا تۇكپىرىندەگى ۇلى جازۋشى اندەرسەنگە ەسكەرتكىش ورناتىلعان راتۋشا الاڭىنان باستالادى. مەيىرىمدى ەرتەگىشى وندا قولىندا كىتابى بار, شامشات اعاشىنىڭ كولەڭكەسىندە وتىر. قالادا وعان ەكى ەسكەرتكىش ورناتىلعان: بىرەۋى كورول ساياباعىندا تۇر. ول وتە كونە, سوندىقتان دا دات استاناسىنىڭ تۇرعىندارىنا ەتەنە جاقىن. ال راتۋشا الاڭىنداعى بەينە – جاڭا. بۇل سىرتتان كەلۋشىلەردىڭ كوپ جينالىپ, ۇيىرسەكتەيتىن جەرى. سوندىقتان دا “ەسكەرتكىش تۇبىندە كەزدەسۋ” جەرگىلىكتى كوپەنگاگەندىكتەر ءۇشىن ءبىر بولەك تە, تۋريستەر ءۇشىن ءبىر باسقا. مىنە, دات استاناسىنداعى كەلەسى ءبىر تاريحي ورىن – نيۋتورۆ الاڭى. بۇل جەردەن اندەرسەننىڭ الگى “شاقپاقتاس” شىعارماسىنداعى سوت ءۇيى جەرتولەسىنىڭ تەرەزەسى كورىنەدى. ەسىڭىزدە بولار, قۇرمەتتى وقىرمان, ەرتەگىدە بىلاي دەلىنبەۋشى مە ەدى: “تاڭەرتەڭ سولدات تەرەزە جانىنا جاقىنداپ كەلىپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنداعى كوشەگە كوز سالدى: حالىق بۇل بەيباقتى قالاي دارعا اساتىنىن كورۋ ءۇشىن قالا سىرتىنا قاراي شۇبىرۋدا; باراباندار سوعىلىپ جاتىر, اسكەرلەر ساپ تۇزەپ ءوتىپ بارادى. ءبارى اسىعۋلى, كەيبىرەۋى ءتىپتى جۇگىرۋگە كوشكەن. الدىنا تەرى الجاپقىش بايلاعان ەتىكشى بالاعا نە جورىق دەسەڭىزشى. بەزدەڭدەپ ول دا كەتىپ بارادى. قۇيىن-پەرىن بوپ شاپقىلاعان ونىڭ ءبىر ءتۋفليى اياعىنان ۇشىپ كەتىپ, تەرەزەدەن سىرتقا قاراپ تۇرعان سولداتتىڭ ءدال جانىنداعى قابىرعاعا ۇرىلدى”. ءيا, سول جەرتولەنىڭ ناق ءوزى بۇل. ول تىم الاسا ەكەن. ونىڭ جارىق تۇسەتىن جەلدەتكىش سياقتى تەرەزە كوزدەرىن كوشەگە توسەلگەن تاستار ۋاقىت وتە كەلە جارىم-جارتىلاي كومىپ تاستاعان با, قالاي؟ الەمدەگى ەڭ ۇزىن جاياۋ جول – وسىنداعى جۇرگىنشىلەر كوشەسى سترۇتكە جاقىن ماڭدا كونە دە الىپ عيمارات – دوڭگەلەك مۇنارا تۇر. بۇل جادىگەر 1647 جىلى بوي كوتەرگەنىمەن, كورگەن جاندى قازىردە دە قاتتى تاڭعالدىرىپ, تامساندىرادى. ارينە, ەرتەگىشى اتامىز كەزىندە مۇنى دا نازاردان تىس قالدىرماعان. “شاقپاقتاستا” ول مىناداي تەڭەۋمەن قامتىلىپ وتىلەدى: “اعاش ساندىقتىڭ ۇستىندە كوسىلىپ جاتقان ءيتتىڭ ءار كوزى دوڭگەلەك مۇناراداي ەدى”. ءحVى عاسىردىڭ ورتاسىندا بوي كوتەرگەن بۇل عيمارات سالىنىپ بىتكەننەن كەيىن ءبىر-بىرىمەن مۇلدە ۇيلەسپەيتىن ماقساتتارعا قىزمەت ەتىپتى. ول الدىمەن اۋليە ترويتسانىڭ (اكە, بالا جانە رۋح قۇدايى دەگەن ۇشتىك) شىركەۋى بولسا, سودان ىلە-شالا كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وبسەرۆاتورياسىنا اينالعان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار كوبىنەسە ونى ورتا عاسىرلىق دانا استرونوم تيحو براگەنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. مۇنى حالىقتىڭ ءوز پەرزەنتىنە دەگەن قۇرمەتى دەپ ءبىلۋ كەرەك. تەك سولاي ۇعۋ قاجەت. سەبەبى, شىندىققا جۇگىنەر بولساق, دوڭگەلەك مۇنارانىڭ وبسەرۆاتورياسى عۇلاما عالىم ومىردەن وتكەننەن كەيىن 40 جىلدان سوڭ سالىنعان ەدى. بىراق ۇلى دات استرونومىنىڭ ەسىمى بۇل عيماراتپەن تەگىن بايلانىستىرىلماعان. ويتكەنى ول ءوز كەزىندە عىلىمنىڭ قولى جەتە قويماعان تىڭ جاڭالىق اشقان. اتاپ ايتقاندا, اسپانداعى جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋ رەتىن ءدال انىقتاپ بەرگەن. مۇنارانىڭ ۇشار باسىنداعى الاڭقايدا تيحو براگەنىڭ ءبيۋستى تۇر. ول تۋرالى اندەرسەن ءوز شىعارمالارىندا تالاي مارتە ەسكە العان. قازىر دوڭگەلەك مۇنارا وبسەرۆاتوريا مارتەبەسىن جوعالتقان. سوندىقتان دا ەندى ونىڭ باسىنا استرونومدار ەمەس, تۋريستەر كوتەرىلىپ, بيىك تۇعىردان كونە قالانى, ونىڭ سان تاراۋ كوشەلەرىن ەركىن تاماشالايدى. عيماراتتىڭ ۇشار باسىنا شىعامىن دەگەن ادام كىرپىشتەن ءورىلىپ جاسالعان جول ارقىلى كوتەرىلەدى. وسى مۇنارانىڭ تاريحىنا قاتىستى مىناداي دا عاجاپ وقيعا بار. 1716 جىلى دات استاناسىنىڭ تۇرعىندارىن تاڭ-تاماشا ەتىپ, ورىس پاتشاسى پەتر ءى دوڭگەلەك الاڭعا اتپەن كىرسە كەرەك. ودان اسىپ ءتۇسۋدى كوكسەگەن ەكاتەرينا ءى دە مۇنارا ىشىنە كۇيمەمەن كەلىپتى. بۇل كوپەنگاگەندىكتەردى ءتىپتى ايران-اسىر قالدىرعان دەيدى. اندەرسەن اقساقال وسى وقيعانى بىلگەن جانە ونى كوپ ەشكىم ءسوز ەتپەگەن تاعى ءبىر دەرەكپەن تولىقتىرعان. عيمارات توبەسىنە كوتەرىلگەن ورىس پاتشاسى ءوزىنىڭ نوكەرلەرىنىڭ بىرىنە مۇنارادان تومەن قاراي سەكىرۋدى بۇيىرىپتى. الگى بايعۇس ۇلى اعزامنىڭ پارمەنىن ورىنداۋعا بەيىمدەلگەندە دات كورولى اراشا ءتۇسىپ, ونى اجالدان امان الىپ قالىپتى. قالامگەردىڭ “بولۋ نەمەسە بورداي توزۋ” رومانىندا ناق وسىلاي جازىلعان. قالاداعى وزىندىك بەت-بەينەگە يە اسەم جەردىڭ ءبىرى ول نيۋحاۆن ماڭايى. بۇل اتاۋ “جاڭا ايلاق” دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بىلدىرسە بىلدىرگەندەي, ونداعى گاۆاندا تەربەلىپ تۇرعان جەلكەندى قايىقتاردان كوز تۇنادى. بۇلاردىڭ توڭىرەگى تولعان كونە تۇرعىن ۇيلەر. ۇلكەندى-كىشىلى ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزى ءبىر تاريح. عاجابى سول – كوپشىلىگى تاعى دا ۇلى ەرتەگىشى اندەرسەننىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. نەگە دەسەڭىز, بۇلاردىڭ بىرىندە ول سوناۋ الىس پروۆينتسيادان كەلىپ, بىرەر اي بولسا دا تۇرىپ ەسىن جيعان. ەكىنشىسىندە قالا ومىرىنە بەيىمدەلىپ, شىعارمالارىن جازۋعا كىرىسكەن. ال ۇشىنشىسىندە ءومىرىنىڭ سوڭعى ەكى جىلىن وتكىزگەن. ءسويتىپ, وسى نيۋحاۆندە وعان الەمدىك داڭق اكەلگەن “كورولدىڭ جاڭا جاساۋى”, “تۇيمە قىز”, “كىشكەنە يدانىڭ گۇلدەرى”, “التىن بالا” سياقتى ەرتەگىلەرى دۇنيەگە كەلگەن. وسى جەردەگى ارنالى وزەننىڭ كونگەنس-نيۋتورۆ الاڭىنا تىرەلەر تۇسى بولىپ كەلەتىن جاعالاۋداعى ايلاقتا ۇلكەن كەمە زاكىرى كورىنەدى. بۇل – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە وپات بولعان 1450 دات تەڭىزشىلەرىنە قويىلعان ەسكەرتكىش دەيدى گيد. وسىدان كەيىن... ءيا, وسىدان كەيىن ءبىز سياقتى مۇندا بۇرىن بولىپ كورمەگەن ادامدار كوپەنگاگەننىڭ ەڭ كەرەمەت كوز تارتارلىق عاجايىبىنا كەز بولارى حاق. ول لانگەلينيە دەپ اتالاتىن جاعالاۋدىڭ قالاعا كىرەر تۇسىنداعى سۇرعىلت تاستا ويلانىپ وتىرعان قولا ءمۇسىندى “سۋ پەرىسى” دەر ەدىك. اندەرسەننىڭ وسىنداي ەرتەگىسى ەسىڭىزدە شىعار, قۇرمەتتى وقىرمان؟! ەگەر ەسىڭىزدە بولسا وندا: “سەن ون بەس جاسقا تولعاندا, – دەدى اجەسى, – ساعان تەڭىز بەتىنە ءجۇزىپ شىعىپ, اي جارىعىمەن جاعالاۋداعى تاس ۇستىندە وتىرىپ, توڭىرەگىڭدى جاناي ءجۇزىپ بارا جاتقان الىپ كەمەلەردى تاماشالاۋعا رۇقسات بەرىلەدى”, دەگەن سويلەمدەر بار ەمەس پە ەدى. مىنە, سونداعى “سۋ پەرىسى” – پەريزات قىز وسى. تىرشىلىككە قۇشتارلىق پەن پاك وي-نيەتتى جانە نازىكتىكتى ءبىر بويىنا جيناعان ارۋ كوپتەن بەرى-اق كوپەنگاگەننىڭ سيمۆولىنا اينالعان. ولاي دەيتىنىمىز, مىنە 97 جىلدان بەرى ول مىنا الىپ گرانيت تاستىڭ ۇستىندە دات استاناسىنا كەلىپ كىرگەن ءاربىر كەمەنى قارسى الىپ, شىعارىپ سالىپ وتىرادى. بۇل ەسكەرتكىشتى 1913 جىلى ءمۇسىنشى ەدۆارد ەريكسەن ارقىلى ومىرگە اكەلدىرىپ, جاساتتىرعان اتاقتى دات مەتسەناتى كارل ياكوبسەن ەكەن. وسى “سۋ پەرىسى” بەينەسى ماڭىندا ونىڭ وزىنە عانا ءتان وزگەشە ءداستۇر قالىپتاسقان. ءماسەلەن, الەمنىڭ ءار ەلدەرىنەن كەلگەن تەڭىزشىلەر وعان جاقىنداعاندا اي ديدارلى ارۋعا گۇل شوقتارىن شاشىپ وتەدى. مۇنى سۇلۋلىققا دەگەن قۇرمەت پەن ىڭكارلىك دەپ ءبىلۋ كەرەك. كوركەم كوپەنگاگەن!.. ول قوناقتاردى قاشان دا ايلاقتار مەن ۆەرۆتەردىڭ كەرەمەتتەي كورىنىستەرىمەن, كوز تۇندىرار كوگىلدىر كولدەرىمەن, ابات كوركى جاراسقان كوشەلەرىنىڭ الۋان ءتۇرلىلىگىمەن جانە ۇلكەن قالانىڭ قايناعان ءتىرشىلىگىمەن قارسى الادى. دات استاناسىنىڭ وسى عاجايىپ كەلبەتى وزدەرىنە عانا ۇقسايتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمەن, تابيعي بولمىسىمەن ءماندى دە ءساندى. ول اسىرەسە, عاسىرلار بايگەسىنەن وزىپ كەلگەن, نەشە ىقىلىم زامانداردان قيراماي, ب ۇلىنبەي امان جەتكەن نەبىر عاجاپ ۇيلەر مەن قابىرعالارىن قىنا مەن مۇك باسقان كونە قورعانداردىڭ مولدىعىنان انىق كورىنەدى. مۇنى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شاھاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى ءارى بايلىعى دەسە دە بولادى. بىراق كارى تاريح ءحىV عاسىردىڭ باسىنا دەيىن كوپەنگاگەننىڭ باسقا قالالاردان ەش ارتىقشىلىعى بولماعاندىعىن ايتادى. ءتىپتى, شاھاردىڭ ونىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعىنان وتە ءتيىمدى مەكەن – ەرەزۋند بۇعازىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان بولسا دا اتاعى ونشا الىسقا كەتە قويماعان. ال ونىڭ بايلىعى سول كەزدە ءتىپتى كەرەمەت ەدى. ساياحاتشىلار ول زاماندا بىلاي دەيدى ەكەن: “ەرەزۋندتا مايشاباقتاردىڭ كوپتىگى سونشا, ونى نايزامەن تۇيرەپ, قىلىشقا قاداپ الۋعا بولادى”. وسىنداي جەردەن باستاۋ الىپ, ءوسىپ-وركەندەگەن كوپەنگاگەن عوي. ونىڭ ەڭ كورىكتى عيماراتتارىنىڭ تۇگەلگە دەرلىگى ءحVى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بيلىك جۇرگىزگەن كورول كريستيان ءىV ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەن. ءتورت عاسىر بويىنا بىلق ەتپەگەن اناۋ بيرجا ءۇيى, ودان كەيىنگى روزەنبورگ سارايى مەن فرەدەريكسبورگ رەزيدەنتسياسى... مىنە وسىلاردىڭ بارلىعى جاسامپازدىق جولىندا جانىپ تۇراتىن قاسيەتى ءۇشىن حالىق “ ۇلى قۇرىلىستار يەسى” اتاپ كەتكەن كورول كريستيان ءىV بيلىك قۇرعان جىلداردا سالىنىپتى. ءتىپتى, كوپەنگاگەننەن ونشا الىس ەمەس كرونبورگ قامالىنىڭ ءوزى دە تالاي-تالاي جانعان ءورت پەن كۇلدەن كەيىن وسى كورولدىڭ تۇسىندا مىزعىماستاي بولىپ تۇبەگەيلى تۇردە قايتا بوي كوتەرگەن. ەسكە تۇسىرەيىك, اندەرسەن شىعارمالارىندا بىلاي باياندالماۋشى ما ەدى؟ “دانيادا كونە كرونبورگ قامالى بار. ول كۇن سايىن جۇزدەگەن الىپ كەمەلەر ءجۇزىپ وتەتىن ەرەزۋند بۇعازىنىڭ بويىندا تۇر. ولاردىڭ ىشىندە انگليانىڭ دا, رەسەيدىڭ دە, پرۋسسيانىڭ دا سۋ كولىكتەرى كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ ءبارى ارى-بەرى وتكەندە كونە قامالعا زەڭبىرەك زالپى ارقىلى قۇرمەت كورسەتەدى – بۋم-بۋم. قامالدىڭ زەڭبىرەكتەرى دە ولارعا جاۋاپ قايتارادى – بۋم-بۋم”. ءيا, بۇل ءبىر زامانداردا ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەرەزۋند بۇعازىنىڭ قىلتاسىنداعى شۆەدتەر شاپقىنشىلىعىنان ابدەن زارەزاپ بولىپ سورلاپ بىتكەن كروگەن اتتى ەلدى مەكەننىڭ ورنى ەكەن. ءحVى عاسىردىڭ ورتاسىندا كورول كريستيان ءىV ونداعى جامان-جاۋتىك لاشىقتاردى سىپىرىپ تاستاپ, مۇنىڭ ورنىنا ءوزىنىڭ جاڭا ۇلگىدەگى رەزيدەنتسياسىن سالۋعا بەكىنەدى. دات بيلەۋشىسىنىڭ ويىنشا بۇل قورعان, بەكىنىس بولىپ قالا تۇرا, ەۋروپالىق قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ قامالدارىنان كەم تۇسپەيتىن ساۋلەتتى ساراي ۇلگىسىندەگى ەڭ ۇلكەن عيمارات بولۋى ءتيىس ەدى. سولاي دەپ ۇيعارىلعان رەزيدەنتسيانىڭ قۇرىلىسى 1574 جىلى گانس پاسكە دەگەن ساۋلەتشىنىڭ باسشىلىعىمەن باستالادى. جەتى جىلدان كەيىن بۇل بەيباق ءىشىپ-جەپ قويدى دەپ كىنالانىپ, اباقتىعا جابىلادى دا ونىڭ ورنىنا گوللاند انتونيۋس وپبەرگەن تاعايىندالادى. ءسويتىپ ساراي 1585 جىلى تولىق سالىنىپ بىتەدى. كرونبورگ دەگەن اتقا يە بولادى. بۇل ء“تاجدى قامال” دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن ەدى. سەبەبى, ءتۇر-تۇرپاتى مۇلدەم جاڭا عيمارات ءوزىنىڭ ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن اسەمدىگىمەن دات كورولدەرىنىڭ شەتەلدىك قوناقتاردى ۇيالماي قابىلدايتىن تۇڭعىش امبەباپ رەزيدەنتسياسى بولدى. وسىلايشا كورول كريستيان ءىV بيلىك قۇرعان كەزدە كرونبورگ ەلدىڭ ۇلىلىعىن تانىتىپ تۇردى. ول مەملەكەتتىك شەكارا بەكەتى رەتىندە دە دانياعا كىرەتىن سۋ جولدارىن قورعادى جانە ءوز ۇكىمەتى ءۇشىن ناعىز “اسپاننان التىن جاۋعان” كەز دەپ اتالعان “ەرەزۋند سالىعىن” ومىرگە اكەلدى. اتالمىش سالىق دانيانى جاناي وتكەن بارلىق كەمەلەرگە مىندەتتى بولدى. سەبەبى, بۇل ەل سول ۋاقىتتا ەرەزۋند بۇعازىنىڭ ەكى جاعالاۋىنا دا تولىق يەلىك ەتەتىن. ءسوز رەتىنە قاراي كرونبورگ قورعانىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ول ونىڭ باياعىدان بەرى ۋيليام شەكسپيردىڭ اتاقتى “گاملەت” تراگەدياسىمەن بايلانىستىلىعى. ۇلى اعىلشىن دراماتۋرگىنىڭ پايىمداۋىنشا, اتالمىش پەساداعى باستى كەيىپكەر مەن وعان قاتىستى وقيعالار وسىندا بولعان-مىس. ال شىن مانىندە دات ءپرينتسىنىڭ بۇل جەرگە ەشقانداي قاتىسى جوق ەكەن. ونىڭ وتانى دا, يەلىك ەتكەن زاموك-قورعانى دا دانيانىڭ ءبىر قيىرىنداعى يۋتلانديادا ەدى دەيدى گيد. سوعان قاراماستان, شەكسپير گاملەتتى وسى كرونبورگتا تۇرعان, سپەكتاكلدەگى كوپتەگەن جايتتەردىڭ مىنا قامالعا تىكەلەي قاتىسى بار دەگەن ۇعىم قالىپتاستىرعان. دانيادا جىل سايىن يۆان كۇنى اتتى جالپىحالىقتىق مەرەكە بار ەكەن. وعان جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك اكتەرلەر كوپتەپ كەلىپ, وسى كرونبورگقا جينالادى دەيدى بىلەتىندەر. ولاردىڭ سونداعى ەڭ باستى ماقساتتارى ول قورعانداعى تۇنگى اشىق اسپان استىندا ۋيليام شەكسپيردىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاۋھار تۋىندىسىن قويىپ قايتۋ ەكەن. ءيا, جىل سايىن مۇندا كەلەتىن ءاربىر جاڭا تەاتر ترۋپپالارى كورەرمەندەرگە ماڭگىلىك تۋىندىنىڭ وزدەرى جاساعان نۇسقالارىن ۇسىناتىن بولىپ شىقتى. بۇل ءداستۇردىڭ قالىپتاسقانىنا دا 70 جىلداي ۋاقىت بولىپ قالىپتى. العاش رەت وسى جەردە اعىلشىن ترۋپپاسى ونەر كورسەتكەن. وندا گاملەتتىڭ ءرولىن اتاقتى لوۋرەنس وليۆە ويناپتى. قويىلىم, ارقاشاندا, اۋماعى اتشاپتىرىم قورعاننىڭ ىشكى اۋلاسىنداعى تاس الاڭقايدا بولادى ەكەن. ونى كورگەندە ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تۋىندى مازمۇنىنداعى سۋرەتتەلەتىن دات ءپرينتسىنىڭ قاڭعىباس كومەديانتتارعا كىمدى قالاي الداۋدى ناق وسى جەردە ۇيرەتكەنى ويىمىزعا ورالماي قالعان جوق. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا كرونبورگ تەك گاملەتپەن عانا ايگىلى ەمەس دەگىمىز كەلەدى. كونە قامالدىڭ استىنداعى جەراستى جولىندا دات كورولدىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اتى اڭىزعا اينالعان ادام – حولگەر دانسكەنىڭ الىپ ءمۇسىنى تۇر. ول ورىنتاقتا وتىرىپ ۇزاق ۇيقىعا كەتكەن كەيىپتە بەينەلەنگەن. كونە اڭىز بىلاي دەيدى: حولگەر دانيانىڭ باسىنا قاۋىپتى, قيىن كۇن تۋا قالعان جاعدايدا ويانىپ كەتەدى-مىس. سول كەزدە ول الىپ تۇلعاسىن تىكتەپ جاۋمەن شايقاساتىن بولادى. جالپى دات كورولدەرى وزگە جۇرتتىڭ مونارحتارىنا قاراعاندا اقىلدىراق بولعان جانە باسقالاردىڭ قاتەسىنەن تەز قورىتىندى شىعارىپ, جەدەل شەشىمدەر قابىلداي بىلگەن. ءماسەلەن, 1848 جىلى بۇكىل ەۋروپادا رەۆوليۋتسيالىق دۇربەلەڭ باستالعاندا كورول فرەدەريك پاريجدەگى ەلشىسىنىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداي وتىرىپ, ءبىر جىلدان سوڭ ءوز ەلىنە كونستيتۋتسيا سىيلاعان. سوندىقتان دا دانيادا قانتوگىستى توڭكەرىستەر مەن قىرعىندار بولعان جوق. سودان دا كوپەنگاگەندە ءساندى سارايلار قيرامادى. كەرەمەت قورعاندار تونالمادى. حالىقتىڭ بەت-بەينەسىن كورسەتەتىن عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتار وسىلايشا ساقتالىپ قالدى. 409 ارالى بار ەلدەن تۇراتىن بۇگىنگى دانيا تۇرعىندارى وسىنى ماقتان ەتەدى. جانبولات اليحان ۇلى (اۋپباەۆ). كوپەنگاگەن, دانيا.
