زەرتتەۋشىلەر اۋعانستانداعى قازاققا ءتان رۋ-تايپالاردىڭ تاريحىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قارايدى: حV-XVI عاسىرلاردا اۋعان, سوسىن XIX-XX عاسىرلارداعى ءتۇرلى ساياسي وقيعالارعا بايلانىستى كوشۋگە ءماجبۇر بولعان, كەڭەستىك جۇيەنىڭ قۋعىن-سۇرگىنى, اشتىق پەن كامپەسكەلەۋ كەزىندە قونىس اۋدارعاندار. ال 1920-1930 جىلدارى كەتكەندەر ءوزىنىڭ الدىندا, ياعني XIX-XX عاسىردا قونىس اۋدارعان قازاقتاردى ساعالاپ بارعانى ايتىلادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ اتامەكەنىنە ورالعان قانداستارىمىزدىڭ قاتارى قالىڭدادى. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, جاعداي جاسالدى. مىسالى, اۋعانستاننان كوشىپ كەلگەندەر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كومەگىمەن جۇمىسقا ورنالاسا الدى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, زيالى قاۋىممەن قاتار, اۋعان ەلىنەن كەلگەندەر – ءدامحانا, دۇكەن, تىگىن اتەلەسى, مەتالل قابىلداۋ بەكەتتەرىنىڭ يەلەرى اراسىندا شاعىن بيزنەس وكىلدەرى رەتىندە دە كەڭىنەن تانىمال. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا دا جۇمىس ىستەيدى. تۇركىستان وبلىسىنا 2020-2024 جىلدار ارالىعىندا 4 112 وتباسىن قۇرايتىن 6 338 ەتنوستىق قازاق قونىس اۋدارىپ, ولارعا «قانداس» مارتەبەسى بەرىلگەن. اۋعانستاننان قونىس اۋدارعان 126 ەتنوستىق قازاق وبلىستىڭ 6 اۋدان, قالالارىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تاراتا ايتساق, 22-ءسى سارىاعاش اۋدانىندا, ەكەۋى – كەلەس, 28-ءى سايرام اۋدانىندا, 61-ءى تۇركىستان قالاسىندا, 12-ءى كەنتاۋ قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.
ءيا, اۋعان ەلىندە تۋىپ-وسكەن, بۇگىندە قازاقستان ازاماتى, تۇرىستاندىق تاجمۇحاممەدتىڭ اتالارى سوناۋ 1932 جىلى اشارشىلىق كەزىندە اقتاۋدان وزبەكستان, تاجىكستان ارقىلى اۋعانستانعا وتكەن ەكەن. قۇندىز قالاسىنا تۇراقتاعان. «اكەمىز دە, ونىڭ ۇل-قىزدارى – ءبىز دە سول جەردە ءومىر ەسىگىن اشتىق. اۋلەتىمىز تىگىنشىلىكپەن اينالىسقان. قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى – شاپان تىگىپ, تىرشىلىك ەتتىك. اۋعان ەلىندە قازاقى اۋىلدار كوپ. اقمەشىت, اداي, تابىن باسقا دا اۋىلداردا قازاقتار كوپ تۇراتىن. سىرتتا جۇرگەندىكتەن دە بولار, وتە باۋىرمال بولدىق. مىڭ اۋعاننىڭ ىشىندە ەكى قازاق كەزدەسە قالساق, كوڭىل كۇيىمىزدى جاسىرماي قۋانا قاۋىشاتىنبىز, قازاقشا سويلەسەتىنبىز. سالت-ءداستۇردى ساقتادىق, بوتەنگە قىز بەرمەدىك. قازاق مەكتەبى بولمادى, بىراق ۇيدە ۇنەمى قازاقشا سويلەسكەن سوڭ ءتىل ۇمىت بولعان جوق. ياعني بالا كەزدەن ۇيدەن قازاقى تاربيە الدىق. وتباسىندا قازاق تىلىندە سويلەپ, وستىك. سىرتقا شىققاندا جەرگىلىكتى تىلدە سويلەسەتىنبىز. اتا, اكەلەرىمىز سانامىزعا قازاققا ءتان قاسيەتتەردى ءسىڭىردى, اتاجۇرتقا ورالۋدى اڭسادى. سول ارمان, ماقسات ورىندالىپ, ءبىز اۋلەتىمىزبەن قازاقستانعا 2008 جىلى كوشىپ كەلدىك. ۇلكەن اپكەلەرىم 1993 جىلى كەلگەن. اكە-شەشەمىز وسىندا قايتىس بولدى. توعىز اعايىندىمىز. بۇگىندە بارلىعى ءۇيلى-جايلى بولىپ, ءوز وتاۋلارىن تىكتى. بارلىعى جەكە كاسىپكەر. ۇيدە ءالى توعىزبىز – مەنىڭ 5 ۇل 2 قىزىم بار. اتاكاسىپ – مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسامىن. العاش كەلگەنىمىزدە مەملەكەت تاراپىنان كومەك, ياعني وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە مىڭ دوللاردان بەرىلدى. سول قارجىعا جەر ساتىپ الدىق. ءوز كۇشىمىزبەن ءۇي سالىپ, تۇرمىسىمىزدى تۇزەدىك. بارلىق نارسە ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. ەڭبەكقور جانعا ەلىمىزدە بارلىق جاعداي جاسالعان. كوزىن تاپ تا, تابىسقا كەنەل. اينالام قازاق, دارىگەرگە بارسام دا, اكىمدىككە بارسام دا – قازاق. باقىتتىمىز. ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە حال-قادەرىمىزشە ۇلەس قوسىپ كەلەمىز. قازاق ەلى دامۋىنىڭ دەڭگەيىن تۇركىستان قالاسىنا قاراپ-اق باعامداۋعا بولادى. سوڭعى جىلدارى قۇرىلىس قارقىنداپ, كونە قالا قاتتى وزگەردى. جاڭا عيماراتتار بوي كوتەردى, حالىق سانى ءوستى. تۇرعىنداردىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. وسى قالانىڭ تۇرعىنى ەكەنىمدى ماقتان تۇتامىن», دەيدى تاجمۇحاممەد اعىنان جارىلا.
اتاجۇرتقا ورالعان سوڭ, ءوز ەڭبەگىمەن, ەشقانداي كومەكسىز جەر ساتىپ الىپ, ءۇي سالعان قانداستارىمىز دا بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى تۇركىستانداعى ىنتىماق شاعىن اۋدانىنىڭ تۇرعىنى رۋحۋللا نازاري العاشقىدا قيىندىق بولعانىن جاسىرمايدى. اشارشىلىق كەزىندە تاجىكستان ارقىلى اۋعان ەلىنە وتكەن ولار كەيىن يرانعا كوشكەن. كوكونىس ءوسىرىپ, ساۋدامەن اينالىسقان. رۋحۋللا يران ەلىندە تۋىپ-وسكەن. «اقىلى مەكتەپتە وقىدىق. ارينە, انا ءتىلىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز اتا-انامىزدىڭ تاربيەسىنىڭ ناتيجەسى. ءوزارا قازاقشا سويلەستىك. دەگەنمەن جاستاردىڭ ءتىلى شۇبارلانعانى راس. اتامەكەنگە كەلگەنىمىزدە العاشقى قيىندىقتى ەڭسەرۋگە اعايىندار كومەكتەستى. قانداي قيىندىق بولسا دا, ۋاقىتشا ەكەنىن بىلەمىز. ەڭ باستىسى – ءوز ەلىمىزدەمىز. بەيبىت ءومىر, تاتۋلىق ماڭگىلىك بولسا ەكەن دەيمىز. بەيبىت ەلدە بەرەكە مول, الاڭسىز ەڭبەك ەتۋگە, تۇرمىسىڭدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك جاسالعان», دەيدى رۋحۋللا نازاري.
كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, اتاجۇرتقا ورالعىسى كەلەتىن قانداستارىمىز ءالى دە از ەمەس. الايدا ولاردىڭ كوشۋىنە قۇجات باستى كەدەرگى بولىپ وتىر. يراندا دا, اۋعانستاندا دا ازاماتتارىنىڭ جەكە تولقۇجاتىنا ۇلتىن جازبايدى. «اۋعانستانداعى جاعدايدى نازاردان تىس قالدىرمايمىز. ويتكەنى ول جاقتا اتامەكەنىنە ورالعىسى كەلەتىن قازاق كوپ. مىسالى, وسىندا ناعاشىمنىڭ قىزدارى كەلگەن بولاتىن. ازاماتتىققا قۇجات تاپسىردىق. ءبارى دۇرىس, بىراق اۋعانستاننان كەلگەن قاعازداردا ۇلتىنا قاتىستى قايشىلىق بار. بىرىندە قازاق, ەكىنشىسىندە – وزبەك دەلىنگەن. ەكەۋى دە قازاق, ولاردىڭ اتا-اناسىن تانيمىز, شىققان تەگىن جاقسى بىلەمىز عوي. ەكى قىز اعايىندى. ەندى ازاماتتىق الا الماي وتىر, ەلدەن شىعارىلماق. وسى جاعى رەتتەلسە, اتامەكەنىنە ورالعىسى كەلەتىندەرگە ەشقانداي كەدەرگى بولماسا ەكەن», دەيدى تاجمۇحاممەد احمەت ۇلى.
جەرگىلىكتى جۇرت جات ەلدەن اتاجۇرتىنا كوشىپ كەلگەن قانداستاردى جاتىرقاماعان, جاقىن تارتقان. ولاردىڭ العاشقىدا ۇلتتىق كيىمدەرىمەن, ءوز ەلىنە ءتان ستيلمەن جۇرگەنىن, بىراق جىل وتپەي ورتاعا ءسىڭىسىپ جەرگىلىكتى جۇرت سياقتى تۇرمىسى دا, كيىمدەرى دە وزگەرگەنىن ايتادى. ياعني ورتاعا, ءبىزدىڭ قوعامعا تەز بەيىمدەلگەن, ءسىڭىسىپ كەتكەن. بۇل ورايدا تۇركىستاندىقتار قالا جانىنداعى دوستىق اۋىلىن مىسالعا كەلتىرەدى. ول جەردە اۋعان ەلىنەن كوشىپ كەلگەن قازاقتار تۇرادى. اۋىلداستارىنىڭ ايتۋىنشا, العاشقىدا ياعني 90-جىلداردىڭ باسىندا كەلگەن ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, تىلدەرى وزگەشەلەۋ بولعان, قازىر جەرگىلىكتى تۇرعىننان اجىراتا المايسىز.
تۇركىستان وبلىسى
