«تۇرىك» ءسوزى حاقىندا بىرەر ءسوز

تۇرىك ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى­ تۇركو­لوگيا عىلىمىندا ءبىر­شاما زەرتتەلگەن. ۆ.بارتولد, ا.باسكاكوۆ, ا.بەرنشتام, گ.ۆامبەري, ف.گور­دەەۆ, ا.زايونچكوۆسكي, ا.كونو­نوۆ, م.قاشقاري, يۋ.نەمات, ۆ.ماح­پيروۆ, ر.فراي سياقتى عا­لىمدار ونى ارنايى ءسوز ەتكەن. م.قاشقاري «تۇرىك» ءسوزىن انتروپونيم رەتىندە قابىلداسا, ۆ.بارتولد VI عاسىرداعى كوشپەلى ەل اتاۋى, گ.ۆامبەري «ادام», «جاراتىلۋ», يۋ.نەمات «كۇش, قۋات» دەگەن ماعىنادا تۇسىنگەنىن كورەمىز. ا.كونونوۆ بۇل تەرمينگە بايلانىستى بىرنەشە بولجام جاساعان. بىرىندە بۇل اتاۋدى «توركىن» سوزى­مەن بايلانىستىرادى. ەكىنشىسىندە, تۇرىك ءسوزىنىڭ العاشقى بۋىنى ءتۇر-ءتۇس ۇعىمىنىڭ فونەتيكالىق وزگە­رىسكە تۇسكەن كورىنىسى دەگەن بول­جام ۇسىنادى. سوڭعى «ك» - كوپ­شىلىك جيناقتاۋشى اففيكس. وسى نەگىزدە اتاۋدى تۇرىك اسكەرى­نىڭ جيناقتاۋشى اتاۋى دەگەن تۇ­جىرىم جاساعان.

«تۇرىك» سوزىنە قازاق عالىم­دا­رى دا وي ءبولدى. ءوزىنىڭ «تۇرىك» ءسوزىنىڭ تەگى نەدە؟» (بجە, 1979, №12) اتتى ماقالاسىندا ءا.قوڭىراتباەۆتىڭ تۇرىك ءسوزىنىڭ موڭعولدا تۇركوت, قىتايشا – تۇكيۋس, سانسكريتشە – تۋرۋسكا, گرەكشە تويركوت, سانسكريتشە – تۋرۋسكا, سوعداشا – تۇرك ەكەنىن جيناقتاپ, ونى تارحان, تۇركان اتاۋلارىمەن بايلانىستىرعانى بار. ودان بولەك بۇل ماسەلەگە قاتىستى ارنايى ماقالا جازعان زەرتتەۋشىلەر بولا قويعان جوق.

ءوزىنىڭ «تۇرىكمەن شەجىرەسىندە» ابىلعازى ماۋەرەنناھر ايماعىنا بار­عان وعىزداردىڭ تۇرىك, ال بۇ­رىنعى تۇرىكتەردىڭ تۇركمانەند دەگەن اتاۋعا يە بولعانىن كورسەت­كەن. مۇنداعى تۇرك – ەتنونيم بول­سا, مانەند – تۇرىككە ۇقساس دەگەن سەمان­تي­كاعا يە. وسىعان جۋىق پى­كىر ي.بەرەزين باسىلىمىنان دا كەز­دەسەدى.

تۇرىك ءسوزى تۋرالى دەرەكتەردى م.قاشقاري سوزدىگىنەن دە تابامىز. وندا بۇل ەتنونيمدى العاش ا.ماكەدونسكيدىڭ قولدانعانى ايتىلعان. ابىلعازى شەجى­رەسىندە turk+man دەگەن مالىمەت كەلتى­رىل­سە, ەندى ءبىر دەرەكتەردە اتاۋ «تۋرك iman» بولىپ, يسلامعا بەيىمدەلگەن. وسى ايماقتاعى پارسىلارمەن تىلدەسكەن تۇرىكتەر وزدەرىن turk+man دەپ اتاعانىن ۆامبەري دە جازعان. بىراق پارسى ءسوزىنىڭ فارسي رەتىندە جۇمسالعانى سەكىلدى تۇرىك اتاۋى تۇركي فورماسىندا قولدانىسقا كوپ تۇسە قويماعان.

«تۇرىك» ءسوزىنىڭ ماعىناسى ءار الۋان.­ تۇرىك – ەتنونيم, تۇرىك – ەپونيم, تۇرىك – انتروپو­نيم, تۇرىك – تۇرىك تەكتەس تايپالاردىڭ ورتاق اتاۋى. عاسىرلار بويى جيناق­تال­عان وسى دەرەكتەردى نازارعا الار بولساق, «تۇركى» تۇلعا­سىن­دا قولدانىسقا تۇسكەن ەتنونيم, ەپو­نيم, انتروپونيمدەردىڭ بولما­عا­نىن كورەمىز.

ۆ.بارتولد جانە ونىڭ زامان­داستارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تۇركى-موڭعول دەگەن قوسارلى ەتنونيمدەر كەزدەسىپ وتىرادى. راشيد اد-دين, ابىلعازى جازبالارىمەن جاقسى تانىس بولعان ۆ.بارتولد تۇرىكتەر مەن موڭعولداردىڭ تەكتەستىگىن ەسكەرىپ, «تۇرىك» ءسوزىن جالقى ەمەس, «تۇركى-موڭعول» دەگەن قوسارلى ەتنونيم ۇلگىسىندە پايدالانعان.

حح عاسىردىڭ 40-جىلدارى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى جۇزەگە اسىرماق بولعان «قازاق ادەبيە­تىنىڭ تاريحى» اتتى جوبانىڭ ەكىنشى كىتابىنا كونە تۇرىك جازبا ەسكەرتكىشتەرى مەن تۇرىك قاعاناتى تۋرالى تانىمدىق ماتەريال­دار ەنۋگە ءتيىس بولعان. ينستيتۋتتىڭ ارحيۆ دەرەكتەرىنەن بۇل تاقىرىپ­تاردىڭ ءا.قوڭىراتباەۆ ەنشىسىنە ءتيىپ, رەسپۋبليكامىزداعى مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇن, احمەت ياساۋي, سۇلەيمەن باقىرعاني, ت.ب. جازبا مۇرالارىنا بايلانىس­تى ماقالالارى جارىق كور­گەنىن بايقايمىز. اتالعان تاقى­رىپ­تاردى عىلىمي ورالىم­عا قوس­قانى ءۇشىن عالىم سايا­سي سىنعا ىلىگىپ, ناتيجەسىندە, عالىم­دارىمىز تۇركولوگيالىق ىزدەنىس­تەر­دەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولعان. 40-50-جىلدارى تاريحي تانىمعا شەك­تەۋ قويىلىپ, تاريحي مەكتەپ تاجىريبەسى تەرىس باعالاندى. كونە تۇرىك تاريحىن ءسوز ەتكەن عالىم­دار­عا «پانتۇركيست» دەگەن ساياسي ايدار تاعىلىپ, قۋدالاۋعا ءتۇستى.

ماسەلە ساياسي سيپات ال­عان كەزدە زەرتتەۋشىلەرىمىز «تۇرىك» ءسوزىن ەكى ءتۇرلى فورمادا قول­دا­نۋعا ءماجبۇر بولعان. ونىڭ ءبىرىن­شىسى (تۇرىك) انادولى تۇرىك­تەرىنە, ەكىنشىسى (تۇركى) التايدى مەكەندەگەن تۇرىك تەكتەس تايپالارعا قاتىستى قولدانىسقا تۇسكەن. مۇنى 1926 جىلى باكۋدە وتكەن تۇركولوگيالىق باسقوسۋدان سوڭ جۇزەگە اسقان دەۋشىلەر دە بار. بىراق 30-جىلدارعى ەڭبەك­تەردەن تۇرىك جانە تۇركى دەگەن بولى­نىستەردى كەزدەستىرۋ قيىن. كونە تۇرىكتەر, كونە تۇرىك جازبالارى دەگەن تىركەستەر قولدانىسقا تۇ­س­سە دە, تۇرىك جانە تۇركى دەگەن ءبولىنىس 40-جىلدارعى ادەبي-تاريحي ىزدەنىستەردەن بايقالا بەرمەيدى. «پانتۇركيست» دەگەن ساياسي قالپاق بۇل ەكى تەرميندى قولدان­عاندارعا ەمەس, التايداعى تۇرىك تاي­پالارىنىڭ تاريحى مەن جازبا مادەنيەتىن زەردەلەگەندەرگە كيگىزىلگەن ەدى.

ءبىر ەتنونيمنىڭ ەكى ءتۇرلى ۇلگىدە قولدانىسقا تۇسۋىنە ۆ.بارتولد ەڭبەك­تەرىندەگى «تيۋركو-مونگول» دەگەن تىركەستىڭ نەگىز بولعانىن ايتتىق. ەكىنشى جاعىنان, بۇل تەرميندەر «كاپيتاليستىك» تۇركيانى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى تۇرىك تەكتەس حالىقتاردان اجىراتۋ ءۇشىن قولدانىلعان. وسىلايشا, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن حالىقتاردىڭ اتاۋى «تۇركى», ال انا­دولى جۇرتى «تۇرىك» اتالىپ كەتە بارعان. بىراق بۇل 30-50 ەمەس, 60-80-جىلدارى جۇزەگە اسقان ۇدەرىس. وسى كەزدە تۇركولوگيا عىلى­مى دامىپ, كونە جازبا­ ەسكەرت­كىشتەر زەرتتەلە ءتۇستى. ءا.قوڭىرات­باەۆتىڭ «كونە تۇرىك پوە­زياسى جانە قازاق فولكلورى», م.جول­داسبەكوۆ, ودان سوڭ ا.قىراۋباەۆانىڭ كونە جازبا ەسكەرتكىشتەرگە بايلانىستى ىزدەنىس­تەرى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل تاقىرىپتى ق.ومىراليەۆ سياقتى تىلشىلەر دە زەردەلەدى.

بۇگىندە كونە تۇرىك جازبالارىن زەرتتەۋشىلەر قاتارىنا تۇركولوگيا ماسەلەلەرىمەن كەشتەۋ اينالىسقان عالىمداردى قوسۋ بايقالىپ ءجۇر. قار­سى­لىق جوق, بىراق ولاردى تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى دەپ دارىپ­تەۋدەن اۋلاق بولعانىمىز ءجون. سەبەبى بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەر ونىڭ اق-قاراسىن وپ-وڭاي انىقتاپ الادى.

تۇرىك تايپالارىنىڭ جازبا­ ەس­كەر­­تكىشتەرىنە قايتا ورالۋ وتكەن عاسىر­دىڭ 60-جىلدارى ي.ستەبلەۆانىڭ «پوەزيا تيۋركوۆ VI-VIII ۆەكوۆ» اتتى ەڭبەگىنەن سوڭ باستالعان ەدى. «كۇلتەگىن» جازباسىنىڭ عىلىمي ورالىمعا تۇسەتىن كەزى – سول. ي.ستەبلەۆا ەڭبەگىنىڭ ىزىمەن قازاق عالىمدارى دا ورحون جازبا ەسكەرت­كىشتەرىنە بايلانىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. بۇل باعىتتىڭ باسىندا سوناۋ 40-جىلداردان باستاپ ءا.قوڭى­رات­باەۆ تۇرىپ, نەگىزگى ويلارىن «قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ يس­لامعا دەيىنگى ءداۋىرى» دەگەن ماسە­لە اياسىندا عىلىمي ورالىمعا تۇ­­سىر­گەن بولاتىن. 60-جىلدارى م.جول­داس­­­­بەكوۆ, ا.قىراۋباەۆا سياقتى جاس كادر­­­لاردى دايارلاۋ ىسىنە ب.كەن­جە­باەۆ­­­تىڭ قوسقان ۇلەسى دە بولدى.

جارتى عاسىردان استام ۋاقىت تۇرىك ءسوزى عىلىمي ادەبيەتتەردە تۇرىك, تۇرۇك, تۇركۇ, تۇركۇت تۇرىن­دە قولدانىلىپ كەلسە, تەگى ءبىر حالىقتارعا بىردە «تۇرىك», بىردە «تۇركى» دەگەن كالكالىق تەرميندى قولدانۋدىڭ جا­ساندىلىعى ايقىن. ارينە, جارتى عاسىر­عا جۋىق قولدانىستا بولىپ, قۇلاعىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن بۇل تەرميندەردى ءبىر ساتتە وزگەرتە قويۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى كەڭەس زامانىندا تالاي زەرتتەۋلەر وسى ىزدە جازىلدى. دەگەنمەن بۇل تاقىرىپتى عىلىمي نەگىزدە ارنايى ءسوز ەتىپ, «تۇرىك» ءسوزىنىڭ تابيعي, ال «تۇركى» اتاۋىنىڭ جاساندى, كالكالىق سيپاتىن اشاتىن كەز كەلدى. مۇنى ءبىر كەزدەرى تۇركولوگيا عىلىمىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەرىمىزگە قايتا ءبىر ورالۋ, تۇزەتۋ, ياعني گەرمەنەۆتيكالىق پايىم دەپ تۇسىنگەن ءلازىم.

تىنىسبەك قوڭىراتباي,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور