ايتقىمىز كەلگەنى, اتامەكەندەگى اتا-انامىزدىڭ ءتالىم-ءتاريبەسى مەن ونەگەسى قايسىبىرىمىزگە دە, ىقپال ەتپەي قويمايتىنى ءمالىم. بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز تولەۋبەك ايت ۇلى كوبەنوۆكە دە اتا-اناسىنىڭ ونەگەلى ءتالىمى ونىڭ ءومىر جولىنا وڭ باعىت سىلتەپ, سونىڭ ءناتيجەسىندە ول اسكەري سالانى تاڭداعان. سوندىقتان ءبىز ەكەۋارا سۇحبات بارىسىندا كەڭەس داۋىرىندەگى اسكەري قۇرىلىم مەن ونىڭ قازىرگى كەزەڭىن سالىستىرمالى تۇردە الىپ, قاراستىردىق.
– ءسوز باسىن ءسىزدىڭ تۋعان جەرىڭىزدەن باستاعانىمىز ءجون بولار. الگىندە اسكەري سالانى تاڭداۋىما اتا-انام ىقپال ەتتى دەدىڭىز. وسى توڭىرەكتەگى اڭگىمەنى وقىرماندارىڭىزعا تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟
– مەن سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۋماسىمىن. راس اتا-انام مەنىڭ اسكەري قىزمەتكەر اتانۋىما زور ىقپال جاسادى. ءاكەم وتباسىندا ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز وتانىن قورعاۋعا مۇددەلى بولۋى ءتيىس دەپ ءجيى-ءجيى ايتىپ وتىراتىن. باستىسى, ول كەزدە اسكەرگە بارماۋ ەر ازاماتتار اراسىندا نامىس سانالدى. سوندىقتان مەن ءوز ەركىممەن اسكەرگە سۇرانىپ, 1987 جىلعى مامىردا وزبەكستاننىڭ سامارقاند قالاسىنداعى وقۋ-بايلانىس بريگاداسىندا بولدىم. وسى جەردە ارنايى دايىندىقتان وتكەننەن كەيىن, تاعى دا ءوز ەركىممەن اۋعانستان ەلىندەگى كەڭەس ارمياسىنىڭ شەكتەۋلى اسكەري كونتينگەنتىنە سۇراندىم. ءسويتىپ كابۋل قالاسىنىڭ تۇبىندە ورنالاسقان پولكتە اسكەري قۇرىلىمدى بايلانىسپەن قامتاماسىز ەتتىم. ءارى قيان-كەسكى ۇرىستا ءاربىر تاپسىرمانى بايلانىس ارقىلى كۇشتىك قۇرىلىمعا ناقپا-ناق بايانداپ, ولاردىڭ باعىت-باعدارىنىڭ ءدال بولۋىنا ىقپال جاسادىم. جالپى قازىر اۋعانستانداعى بۇل سوعىسقا قاتىستى ءتۇرلى دەرەكتەر ايتىلىپ ءجۇر. ءوز باسىم مۇنى تاريح ەنشىسىنە قالدىرعان ءجون دەپ سانايمىن.
– سول سۇراپىل سوعىستان ەلگە امان-ەسەن ورالعاننان كەيىنگى ءومىر جولىڭىز قالاي ءوربىدى؟
– كەڭەس اسكەرى اۋعانستان اۋماعىنان شىعارىلعاننان كەيىن, پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۇلانى قۇرىلعانىن ءبارىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر. وسى اسكەري قۇرىلىمدا مەن اۋەلى ۆزۆود, روتا, باتالون كومانديرى, پولك شتاب باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, بريگادا كومانديرى بولىپ, ودان ءارى مۇنداعى ورتالىق اپپاراتتىڭ ءبولىم باستىعى قىزمەتىن اتقاردىم. وسىنىڭ نەگىزىندە مەن ۇلتتىق ۇلان ەڭ العاشقى ساربازدارىنىڭ الماتى قالاسىنداعى 28-ءشى پانفيلوۆشىلار ساياباعىندا اسكەري انت قابىلداۋىنىڭ تاريحي كۋاگەرى بولدىم. ەل پرەزيدەنتى وسى رەسمي سالتاناتتا ساربازدارعا ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەپ, يگى لەبىزىن ءبىلدىردى.
ىلە كوپ ۇزاماي, 1966 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري ءبولىمى سارىارقا توسىنە ورىن تەپكەن جاڭا استاناعا كوشىرىلدى. جاڭا استانانى كەڭ بايتاققا رەسمي تۇردە تانىستىرۋ سالتاناتىنا بۇل اسكەري قۇرىلىم ساربازدارىنىڭ قاتىسۋى دا تاريح ەنشىسىندەگى زور مارتەبە دەپ بىلەمىن. ال 2001 جىلدىڭ شىلدەسىندە ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري بولىمىنە ەل پرەزيدەنتى ءوز قولىمەن اسكەري تۋ تابىستادى. جالپى ۇلتتىق ۇلاننىڭ وزگە اسكەري قۇرىلىمنان ەرەكشە تۇسى بار ەكەندىگىنە باسىمدىق بەرۋىمىز قاجەت. مىسالى, ساربازدىڭ دەنساۋلىعى مىقتى بولۋىنان بولەك, ونىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعدايى نەبىر توسقاۋىلدارعا توتەپ بەرۋى ءتيىس. سوندىقتان ولار بەلگىلى ءبىر ەرەجەلەرگە ساي, اسكەري وقۋ-جاتتىعۋلارعا قاتىسادى. ءارى ەلدىك جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار ءىس-شارالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇعان ءبىر عانا دالەل كەلتىرسەك, 2010 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا استانا قالاسىندا وتكىزىلگەن وبسە ءسامميتىن ايتۋىمىزعا بولادى.
– ءسىز كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتى پرەزيدەنت پولكىنىڭ تۇڭعىش كومانديرى بولدىڭىز. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىنىڭ پروبلەماسىن دا جاقسى بىلەسىز. سول ءتۇيىندى تۇيتكىلدەردى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟
– كوپ ءسوزدىڭ باسىن شالىپ قايتەمىن. ناقتىسى, بۇگىندە اسكەري قاقتىعىستاردىڭ ءادىس-تاسىلدەرى, سونىڭ ىشىندە گيبريدتىك سوعىس تۇرلەرى مۇلدەم باسقا بولىپ تۇر. وسىعان بايلانىستى بىزگە ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن ۇشۋ اپپاراتتارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت. ءبىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى وتكەن جىلى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى بويىنشا سىناقتار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى. الايدا, بۇل اتالعان اپپاراتتاردىڭ شىعىن ماتەريالى بولىپ سانالاتىنىن دا ەسكەرۋىمىز قاجەت. وسى رەتتە بۇل تۇرعىداعى اتقارىلاتىن ىستەردى جاۋاپتى مينيسترلىك الداعى ۋاقىتتا تياناقتاپ, ءبىر قورىتىندىعا كەلەءتىن بولار. وكىنىشكە قاراي, وزەكتى ورتەپ وتىرعان مىنا پروبلەماعا توقتام سالار تۇبەگەيلى شەشىمدى ءالى كورە الماي وتىرمىز. سۇمدىعى سول, بەيبىت زاماندا اسكەرگە كەتكەن ۇلاندار كىسى قولىنان قازا تاۋىپ, ۇيلەرىنە تابىتپەن ورالىپ جاتىر. جەكەلەگەن اسكەري بولىمدەردە قاتاڭ ءتارتىپ بولسا, مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الماعان بولار ەدى. وسى سەبەپتەن اتا-انالاردىڭ كەيبىرى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى بالالارىن اسكەرگە جىبەرگىسى كەلمەيتىندەرىن اشىق ايتۋدا. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى دە بەيبىت كۇندە اسكەردەگى ساربازداردىڭ قازا تاپپاۋىن, اتا-انا بالاسىن اسكەرگە جىبەرگەندە ونىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن الاڭداماۋى كەرەكتىگىن, باستىسى, بۇل مەملەكەتتىڭ موينىنا العان مىندەتى ەكەندىگىن قاداپ ايتتى.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, بىلتىر ەلىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى وتىز مىڭنان اسا ءجاسوسپىرىمنىڭ اسكەرگە بارۋعا ىزدەستىرلىپ جاتقانىن مالىمدەدى. مۇنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– سەبەبى, ءالى كۇنگە دەيىن جەكەلەگەن اسكەري بولىمدەردە ساربازدارعا قاتىستى جاسالعان الىمجەتتىك جالعاسۋدا. وسى سەبەپتەن ەل اراسىندا الاڭداۋشىلىق باسىم. اسكەردەگى الەمجەتتىكتەن ورىن الىپ جاتقان ساربازدار ء ولىمى تۇبەگەيلى توقتاتىلسىن! سوندا عانا اسكەرگە دەگەن اتا-انالار مەن جاسوسپىرىمدەر سەنىمى ارتادى. ەگەر الداعى مەرزىمدەردە جەكەلەگەن اسكەري بولىمدەردە الىمجەتتىكتەن ساربازدار تاعى اجال قۇشاتىن بولسا, وندا پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ق ۇلىق تانىتپاي وتىرعان قورعانىس سالاسىنا تۇبەگەيلى رەفورما جۇرگىزۋ قاجەت.
– ۋاقىت ءبولىپ, ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قاتىستى وي بولىسكەنىڭىزگە العىس بىلدىرەمىز. ەسەن-ساۋ بولىڭىز!
سۇحباتتاسقان, ءامىرحان الماعانبەتوۆ,
جۋرناليست
