جازۋشىنىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرىلا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارادا ءبىر قاۋىم قالامداستارى, تىلەۋلەستەرى تۋعان جەرى تۇلكىباستاعى تۇركىباسى اۋليەنىڭ ەتەگىندەگى ازاتتىق اۋلىنداعى قابىرىنە بارىپ قۇران باعىشتادى. اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە ءداستۇرلى «مارحابات وقۋلارى» بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەڭىمپازدار انىقتالدى. «مارحابات-ميراس» قورى 10 جىلدان بەرى وتكىزىپ كەلە جاتقان «مارحابات وقۋلارىنىڭ» بيىلعى بايقاۋىندا كوكەمنىڭ ءوزى جوقتىعى كوڭىل قۇلازىتتى دەمەسەڭىز ءداستۇرلى داعدىسىنان جاڭىلماي بۇل جولى دا تالاي تالانتتى جاستىڭ تۇساۋىن كەسىپ, توماعاسىن سىپىردى. عاسىرمەن قۇرداس عاجايىپ تاريحشى, ۇلى ابايدى ۇلىقتاۋعا ەسەپسىز تەر توككەن, قازاق رۋحانياتىنا مۇنان وزگە دە قوسقان ەڭبەگى ولشەۋسىز اڭىز ادام مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى تۇڭلىگىن تۇرگەن تۇلكىباستاعى ىزگىلىكتى ءىس-شارادا حالىق حان-اپا دەپ ەركەلەتكەن ادۋىندى اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى باستاعان, جازۋشىنىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى ءھام مۇراسىن زەرتتەۋشى, وزبەكالى جانىبەكوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوتسەنتى, عىلىم كانديداتى اقليما مارحاباتقىزى, جازۋشىنىڭ ءىنىسى نىشان بايعۇت, بەلگىلى جازۋشىلار زاحاردين قىستاۋباەۆ, ەسقارا توقتاسىن ۇلى, اۋدارماشى زاكىرجان مومىنجانوۆ, اقىن انار جاپپارقۇلوۆا, ارداگەر كىتاپحاناشى ءشاربانۋ ءدىناسىلوۆا, ى.التىنسارين اتىنداعى كىتاپحانا ديرەكتورى اقمارال قۇدايبەرگەنوۆا قوشتاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى جۇرەكجاردى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ, «مارحابات وقۋلارى» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىن ماراپاتتادى. ماراپاتتان جاستاردىڭ كوركەم ادەبيەتكە سۇيىسپەنشىلىگىن وياتۋعا بەلسەندىلىك تانىتقان كىتاپحاناشىلار مەن مۇعالىمدەر دە قۇرالاقان قالعان جوق. جۇلدەگەرلەر مارحابات بايعۇتتىڭ جازعان دۇنيەلەرىن مانەرلەپ جاتقا وقىپ, كوركەم تۋىندىلارىن كوپشىلىككە ناسيحاتتايتىن ەسسە جازدى. ال اقىندار قابىرعالى قالامگەردىڭ سان الۋان قىرىنا ۇڭىلگەن ولەڭدەرىن ارنادى. ءسوزىن مارحابات بايعۇت جازعان, ءانىن ساكەن قالىموۆ شىعارعان «تۇركىباسىم» دا ناشىنە كەلتىرە ورىندالدى. اسىرەسە جازۋشىنىڭ «اقتولعاي» جيناعىنان سىر شەرتەتىن ساحنالىق قويىلىم ادەبيەتسۇيەر قاۋىمعا ادەمى اسەر سىيلادى. مارحابات كوكەم تۋرالى ساعىنىشپەن سىرلانعان اڭگىمەمىزدىڭ تاۋسىلماسى انىق. ءوز باسىم دا كوكەمدى ساعىنعاندا جازۋشى ءومىرىنىڭ سان ءتۇرلى قاتپارلارىنان ءتىل قاتقان قۇندى شىعارماسى – «اقتولعاي» اۆتوبيوگرافيالىق ەسسەلەر جيناعىن قولعا الامىن. «اقتولعاي» ماحاڭنىڭ ەلىتىپ, ءسۇيىپ تىڭدايتىن حالىق ءانى ەدى. ونى ءوزى دە ءار كەز ايتىپ جۇرەتىن. ءتىپتى شىعارمالارىندا بۇل تۋرالى ادەمى شتريحتەر دە بار. وسى «اقتولعايدىڭ» جازىلۋىنا, ەسسە جيناقتىڭ جارىق كورۋىنە سول جىلدارى وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىن باسقارعان بەيسەنباي تاجىباەۆتىڭ تۇرتكى بولعانىن دا ايتا كەتەيىك.
– «ۋاقىت – ەمشى» دەگەندى ءجيى ايتامىز. الايدا ءبىر جارىم جىل وتكەنىمەن, اكەگە دەگەن ساعىنىش ۇدەيە تۇسۋدە. ساعىنىشىمىزدى ونىڭ شىعارمالارىن قايتا وقۋ, قاناتتى سوزدەرىن جادىمىزدا جاڭعىرتۋ, كوركەم جىميىستى ءجۇزىن كوز الدىمىزعا اكەلۋ, وسىنداي شۋاقتى كەزدەسۋلەردە ايتىلعان جىلى ەستەلىكتەرمەن باسۋعا تىرىسۋدامىز... ءتىرى بولسا, ەرتەڭ 79-عا تولار ەدى... مارحابات بايعۇت وتباسى, اۋلەت شەڭبەرىنەن شىعىپ, قالالىق, وبلىستىق, ەلدىك, ءتىپتى تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق تۇلعاعا اينالعان. ىزدەۋشىسى دە, جوقتاۋشىسى دا – حالىق. كەلەسى جىلعى 80 جىلدىق مەرەيتويى بىرمەزەتتىك ۇساق شارالارمەن شەكتەلمەي, وزىنە ءتان جيناقىلىقپەن, رۋحانيات پەن كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ەستە قالارلىق تاعىلىمدى ىستەرمەن جالعاسىن تابۋىن تىلەيمىز, – دەيدى اقليما مارحاباتقىزى.
تۇلكىباستاعى ەسكە الۋ جيىنى كۇنى كەشە جالعاسىن تاۋىپ, تۇركىستانداعى وبلىستىق «فاراب» كىتاپحاناسىندا مارحابات بايعۇت اتىنداعى ءزاۋلىم زالدىڭ لەنتاسى قيىلدى. زالداعى جازۋشىنىڭ كىتاپ كورمەسىن, ونەگەلى وسيەت سوزدەرىن, تاريح تەرەڭىنەن سىر شەرتەتىن فوتوسۋرەتتەردى, سارعايعان گازەت تىگىندىلەرىن, تۇتىنعان زاتتارىن, العان ماراپاتتارىن, كورنەكىلىك اقپاراتتاردى كوز كورىپ كوڭىل تولقىدى. تۇركىستان وبلىسى اكىمنىڭ ورىنباسارى بەيسەنباي داۋلەت ۇلى بۇل وڭ باستاما ءبىرتۋار قالامگەردىڭ الداعى 80 جىلدىعىن كەڭىنەن اتاپ وتەتىن اۋقىمدى ءىس-شارالارعا ۇلاساتىنىن ايتتى. سول اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ قاتارىندا مارحابات بايعۇتتىڭ ءار ءۇش جىل سايىن وتكىزىلەتىن ءتول جوباسى – «تاۋپىستەلى تاعىلىمى» حالىقارالىق فەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋ دا ۇمىت قالماۋى قاجەتتىگىن اكىمنىڭ ورىنباسارىنا كوپشىلىكتىڭ كوزىنشە ادەيىلەپ قۇلاققاعىس ەتتىك. ماحاڭ 80 جاسقا تولۋىمەن ءتورتىنشى رەت وتكىزىلۋى تۇسپا-تۇس كەلەتىن فەستيۆالدى «تۇركىنىڭ تەكتى قىزدارى» دەگەن تاقىرىپ اياسىندا جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن ەدى. وكىنىشتىسى, جازۋشىنىڭ 80 جاس مەرەيتويىن تويلاۋ ماڭدايعا جازىلماعان ەكەن. ەندى پىستەلى اۋلىندا كىندىگى كەسىلگەن كلاسسيكتىڭ «تاۋپىستەلى تاعىلىمى» جوباسى 80 جىلدىعىن ەسكە الۋ كەزىندە ەسكەرۋسىز قالماي ءتىرى شاعىندا ءوزى جوسپارلاعانداي ورىندالادى دەگەن ويدامىز.
ويدى وي قوزعايدى. وبلىستىق اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ تۇركىستانداعى جاڭادان سالىنىپ جاتقان زاماناۋي «جايلى مەكتەپتىڭ» ءبىرىن مارحابات بايعۇت اتىنداعى دەپ اتاۋ تۋرالى باتىل باستاما كوتەردى. جازۋشى, دراماتۋرگ سايا قاسىمبەك مارحابات بايعۇتتىڭ كورەرمەن جۇرەگىنە جول تاپقان «اسقاروۆتىڭ اققايىڭدارى», «جوعالعان جۇرناق» پەسالارىن قويۋعا تۇركىستان تەاترلارى كوڭىل ءبولۋى كەرەكتىگىنە توقتالدى. شىمكەنت قالالىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى باحادىر نارىمبەتوۆ, قالامگەرلەر اباي بالاجان جانە باقىتجان الديار تالانتتى جازۋشىنىڭ وشپەس ءىزىن, ولمەس قولتاڭباسىن ايقىندايتىن قىرلارى مەن سىرلارىن ءوز ەستەلىكتەرى ارقىلى ءوربىتتى. القالى جيىندا جازۋشىنىڭ جارى قىزداركۇل پەرنەبايقىزىنىڭ ومىرلىك سەرىگىنىڭ شىعارماشىلىعىن قولداۋداعى ادالدىعى, ادامگەرشىلىگى, شىنايى جاناشىرلىعى ناقتى دايەكتەرمەن ادەمى, اسەرلى اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. وبلىستىق اكىمدىك, مادەنيەت باسقارماسى تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قولداۋلارعا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن قىزداركۇل اپا حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن مارحاباتىنىڭ ەرەكشە ەڭبەكتەنىپ جازىلعان, الەمنىڭ بىرنەشە تىلىنە اۋدارىلعان «تۇركىلەر ءتورى تۇركىستان» كىتابىن جازۋشىنىڭ تىلەۋلەستەرىنە سىيعا تارتتى. جازۋشىنىڭ جاناشىرى, رۋحاني ءىنىسى, جەرلەسى دارحان قۋاندىق ۇلى باسقارعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن ءتورت جىل بۇرىن جارىق كورگەن كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتىپ, وعان ءتورت مەملەكەتتەن – تۇركيا, ازەربايجان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستاننان ادەبيەتشىلەر, عالىمدار جانە ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت, ءماسليحات دەپۋتاتتارى ونلاين, وفلاين قاتىسقان بولاتىن. مارحابات بايعۇتتىڭ 75 جاسقا تولۋىمەن سايكەس كەلىپ دۇركىرەپ وتكەن وسى حالىقارالىق ماسشتابتاعى القالى جيىندى جۇرگىزۋ, تىزگىنىن ۇستاۋ باقىتى بىزدەي پاقىرىڭىزعا بۇيىرعانىن بۇگىندە ءتاتتى مۇڭعا شومىپ ساعىنىشپەن ەسكە الامىن. جانىمدا جۋرناليست ابدەز راحمان ۇلى, تۇلكىباستىق تالانتتى جاس جازۋشى ابىلاي ەسىمبايمەن بىرگە «تۇركىلەر ءتورى تۇركىستاننىڭ» سياسى كەپپەگەن العاشقى داناسىن پىستەلى اۋلىنا اپارىپ بەرىپ, تەبىرەنىستى كۇي كەشكەن ماحاڭمەن ۇيىرگەلىك باقتىڭ بەتكەيىندەگى ساكىدە ۇزاق ۋاقىت سىرلاسقانىمىز دا ەسىمىزدە. پىستەلى دەمەكشى, «سۇراساڭ ءبىزدىڭ اۋىل پىستەلىدە» دەگەندى ءجيى ايتاتىن قالامگەر پىستەلىسايدا وسەتىن تاۋپىستەسىن, اققۇزار جاقتاعى دولانالى بەتكەيىن, بوكەيتاۋداعى كوكەمارال مەن كيىكوتىن ءوز شىعارمالارىندا شابىتتانا سۋرەتتەيدى. ءسىرا ءار جازۋشىنىڭ ءبىر جۇماق مەكەنى بار. ماحاڭنىڭ جۇماق مەكەنى پىستەلى بولار. تۇركىستانداعى باسقوسۋدا جازۋشىمەن ءبىر اۋىلدا تۋىپ, بىرگە وسكەن سىنىپتاسى قالاۋبەك اناشوۆ پىستەلىدە وتكەن بالالىق شاقتارىن اسەرلەنە بايانداپ بەرسە, تۇلكىباستاعى جيىندا 5-سىنىپ وقۋشىسى داريعا نۇرلانقىزىنىڭ پىستەلىدە وسەتىن كيىكوتى تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ ءجۇرىپ داڭقتى قالامگەر اتاسىنان باتا الۋعا قارا شاڭىراققا ىزدەپ بارعان بەينەتاسپاسى جان دۇنيەمىزدى ەرىكسىز ەلجىرەتىپ جىبەردى.
جازۋشىنىڭ كەيىپكەرى: «سول قوڭىر كىتابىڭىز توقسان ءۇشىنشى جىلعى ماۋسىم ايىندا شىققان. باعاسى بار بولعانى ەلۋ بەس تيىن-تۇعىن. مەن جىندانعان ادامداي ءسىزدىڭ سول قوڭىر تىستى كىتابىڭىزبەن سويلەسەتىنمىن. ءبىر بەتىن اشىپ ءبىرا-ا-از سويلەپ وتىرامىن. ەكىنشى بەتىن اۋدارىپ جانە بىردەڭەلەردى ايتامىن. كىتاپقا ايتامىن, كەيىپكەرىنە ايتامىن, سىزگە ايتامىن. وسىلايشا, ءتورت ءجۇز بەتتىك كىتابىڭىزدىڭ ءار بەتىن قايىرىپ قويىپ, تىلدەسەتىنىمدى تۇك تە بىلمەيسىز», دەمەۋشى مە ەدى. بۇگىندە مارحابات بايعۇتتىڭ شىعارمالارىن جاتا-جاستانا وقيتىن وقىرماندارىنىڭ قاتارى قالىڭداي تۇسكەنى انىق. ەسكە الۋعا جينالعان قاۋىم جازۋشىنىڭ: ء«تۇپتىڭ تۇبىندە جازۋشىلاردىڭ نەبىر اتاقتارى دا, ابىروي-بەدەلى, وردەن-مەدالدارى دا – ءبارى قالادى. وزدەرى ولگەننەن كەيىن تەك شىنايى شىعارمالار, كوركەمدىك قۇنار عانا ۇمىتىلماي, ۇلتپەن بىرگە جاساي بەرمەك» دەگەن ءسوزىنىڭ شىنايىلىعىنا تاعى ءبىر كوز جەتكىزدى.
ۋاقىت وتكەن سايىن مارحابات كوكەمە دەگەن سارى ساعىنىشتىڭ دا بوياۋى قالىڭداي ءتۇسىپ, ءجيى ەسكە الامىن. ماحاڭ جازعان «بانكتىڭ يتتەرى» ەمەس, كورەالماۋشىلىق پەن ىشتارلىقتان ايتاقتالعان يتتەردىڭ شاڭكىلى بۇگىن دە جۇيكەنى جۇقارتادى. سونداي ساتتەردە جالعىزدىق باعىندا جاڭا بۇرلەگەن ويىن سان رەت قايتالاپ, ءوز الەمىندە عانا تىنىشتىق تاباتىن پاراساتتى, ايقايدان الىس ابزال بولمىستى مارحابات كوكەممەن اڭگىمەلەسىپ, جۇقارعان جۇيكەنى تىنىشتاندىرىپ قانا قويماي, كوپ كەلەڭسىزدىكتى ۇمىتقىم دا كەلەدى. كوكەم تۋرالى بىلتىر «ەگەمەندە» جارىق كورگەن ەسسەمدە: «كوكە! اسەرلى اڭگىمەلەرىڭىزدىڭ كوپتەگەن كەيىپكەرى تۇراتىن ن. ءۋالاياتىنىڭ حالقى ءسىزدى ىزدەيدى. ءالى دە. ءسىز ءجيى باراتىن كىتاپحانالاردا ارنايى ۇيىمداستىرىلعان جيىنداردا زيالى قاۋىم, وقىرماندارىڭىز ەسكە الادى. سونداي جيىنداردا جانىم جابىرقاپ, جۇرەگىم جۇدەپ جىميىپ كۇلگەن جىلى ءجۇزىڭىزدى كوز الدىما ەلەستەتەمىن. كوڭىل وسىنداي كەشتەردە ءسىزدى ىزدەيدى. كوپتىڭ اراسىنان. ارقامنان قاققان ايالى الاقانىڭىزدىڭ تابىن سەزەمىن. كەيدە اڭسايمىن. «كوكەم-اۋ», دەپ وڭاشادا كوز جاسقا ەرىك بەرگەن كەز دە بولدى. ساعىنىشتان. ارقاسۇيەر ادام ىزدەگەننەن», دەپپىن. سول ساعىنىش, اڭساۋ, ىزدەۋ, ەلەستەتە ەسكە الۋ ءالى دە ءجيى...
باتىستا اقيىق اقىن قادىر مىرزا ءالى اتىندا ورتالىق بار. وڭتۇستىكتە دە مارحابات بايعۇت اتىندا ورتالىق بولۋ كەرەكتىگىن حالىقتىڭ اۋزىنان ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. حالىق ايتسا قالت ايتپايدى.
تۇركىستان وبلىسى
