كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ايگىلى شىعارما بەلگىلى كومپوزيتور التىنبەك قورازباەۆتىڭ ءۇنى ارقىلى قۇلاعىڭا جەتكەندە جانارىڭ دىمقىلدانا تۇسەدى. جىلدار بويى ۇلىنىڭ قازاسىنا سەنبەگەن كەيۋانانىڭ بەينەسى كوز الدىڭدا كولبەڭدەپ تۇرىپ الادى. ءون بويىڭدى بيلەپ العان بەيمالىم سەزىم جەتەگىنەن ارىلا الماي قالاسىڭ.
«ساعىندىم جەكسەنق ۇلىم, قوسشىع ۇلىم,
وزەكتى جارىپ شىققان قوس شىبىعىم.
قىرىق جىل اڭىراعان سورلى انانىڭ,
زارىنا قۇلاعىڭدى توسشى بۇگىن»,
دەپ باستالاتىن ايگىلى اندەگى مۇڭ مەن زار جۇرەككە باتادى. مەركى دالاسىنان بەيمالىم كەڭىستىككە كوز تىگىپ, كۇن ۇزاققا ۇلدارىن سارىلا, ساعىنا توسقان انانىڭ سەنىمى قالايشا كۇيرەسىن؟
بوز جۋسان جامىلعان بايتاق دالانىڭ توبەسىنە قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ تۇر ما دەرسىڭ. اقشا بۇلت ەمەس, شەكسىز زار مەن مۇڭدى, قايعىنى جەتەكتەگەن, كوك توسىندە جانىنا مۇڭ تولتىرىپ جۇزگەن قاتپار بۇلت پا دەپ تە توپشىلايسىڭ. ايتەۋىر, كەيۋانا سەنىمىنە قارا داق تۇسىرگىسى كەلەتىندەي.
سودان سوڭ... جەكسەنق ۇلى مەن قوسشىع ۇلىنىڭ ولىمىنە سەنبەيتىن, بويىندا الدەبىر وشپەس, ولمەس ءۇمىتتىڭ جالىنى ساقتالعان, جۇزىندەگى تارامدالعان ءاجىمدى ءۇمىت جارىعىنا الماستىرعىسى كەلەتىن انانى ەلەستەتىپ, ءوزىڭ دە قامىعاسىڭ.
كەيىپكەر قاسىرەتى كىمدى بەيجاي قالدىرسىن؟ ءاندى تىڭداپ وتىرىپ ءوزىڭ دە جۇرەگىڭە جۇك ارتقانداي بولاسىڭ. جانىڭ اۋىرادى. سۇراپىل سوعىسقا اتتانعان قوس ق ۇلىنشاعىنىڭ جولىنا ولگەنشە قاراعان شەشەيدىڭ قاسىرەتى بويىڭا ءسىڭىپ كەتەدى. ەشبىر انا بالاسىن ولىمگە قيمايدى عوي...
«ەكى ۇلىڭ مايدان دالاسىندا ەرلىكپەن مەرت بولدى» دەگەن قارالى حابارعا سەنبەيدى, يلانعىسى كەلمەيدى. مۇنداي حاباردى قابىلداۋعا دا زاۋقى جوق. جانىنىڭ جاراسىن جاسىرعىسى كەلگەن كەيۋانانىڭ مۇڭى كىمدى دە بولسىن تولعاندىرماي قويمايتىنى انىق.
ءدال وسى ءان ارقىلى قىزىلساي قازاق ساحاراسىنا تانىلدى. قىزىلسايعا تابانى تيگەن ادام قارا كەمپىردى, قالي انانىڭ مۇڭىن وزىنشە ەستىگەندەي كۇي كەشەتىنى داۋسىز. درامالىق ءان شۋماقتارى بويىڭدى ورتتەي شارپي تۇسەدى. كەيۋانانىڭ زارى كوكتەن ەستىلىپ, قارا جەردە جاڭعىرىپ تۇرعانداي بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, التىنبەك قورازباەۆ «قارا كەمپىر» ءانى ارقىلى ادەبيەتتە جاسالۋعا ءتيىس تيپتىك وبرازدى جاساعانى انىق. قىسقاسى, كومپوزيتور كەيۋاناعا انمەن ەسكەرتكىش قويدى.
«قىزىلساي قىرات-قىرات بەلەسى كوپ,
بەلەستە قوس بوزداقتىڭ ەلەسى كوپ.
بىلەمىن ءولىم بار عوي, ولە المايمىن,
ويتكەنى مال-مۇلكىمنىڭ ەگەسى جوق.
كوڭىلىم سونشا نەگە قوڭىرلايدى-اۋ,
تورلاپ ءبىر العانى ما ءومىر قايعى.
اتا سۋ اسپاراعا ساعىندىرعان,
قوس قوزىم نەگە كەلىپ شومىلمايدى»,
دەپ كەلەتىن ءان جولدارى – كەيۋانانىڭ جانايقايى. جان ارياسى سەكىلدى ەستىلەتىن ءاننىڭ بار تابيعاتى وسى ەكى شۋماققا سىيىپ تۇرعانداي كورىنەدى.
سۇراپىل سوعىسقا كەتكەن قانشاما سارباز ورالمادى. ونىڭ ىشىندە قىزىلسايدان قانشاما قاراكوز كەتتى دەسەڭىزشى. ءۇمىت ەتكەن, كوزىنىڭ نۇرى بولعان بالالارىنىڭ جولىنا قاراعان قانشاما انانىڭ قاسىرەتى «قارا كەمپىر» انىندە تۇر...
قۇلاقتان كىرىپ بويدى العان تۋىندى تۋرالى قانشاما قالامگەر تولعاندى. عاسىر قاسىرەتىن ارقاۋ ەتكەن انگە ارنايى قويىلعان ەسكەرتكىش تە بار.
«قايبىر جىلى اۋىل ماڭىنا تىكۇشاق قونىپتى. سول كەزدە كەيۋانا «بارىڭدارشى, سۇراڭدارشى, قوس ق ۇلىنشاعىمدى كورگەن بولار», دەپتى مۇڭايىپ. انانىڭ جان قايعىسىن تۇسىنگەن جۇرت سوندا: «راسىندا ۇلدارىڭىزدى كورىپتى. ولار كوك جۇزىندە ۇشىپ ءجۇر ەكەن», دەپ انانى جۇباتىپتى. ال كەيۋانا بولسا ولاردىڭ ءتىرى ەكەنىنە سەنىپتى», دەگەن التىنبەك قورازباۆتىڭ پىكىرى ءتىپتى جۇرەكتەگى وكىنىش وتىن مازداتىپ جىبەرەدى...
جۇرەككە سالماعى ءزىلماۋىر جۇك ارتاتىن ءان ەستى ۇرپاقتىڭ جادىنان وشپەسى انىق. ويتكەنى مۇندا تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ قايعىسى تۇر. ايگىلى شىعارمانى تىڭداعان سايىن قىزىلساي كوز الدىڭا كەلەدى. «قارا قاعاز» قىزىلسايعا نەگە جەتتى ەكەن دەپ الدەكىمدى ايىپتاعانداي بولاسىڭ. قاسىرەتتى حابار ونىڭ ەس جوعالتۋىنا اسەر ەتكەنىمەن, ءۇمىت وتىن وشىرە الماپ ەدى. تەك ازالى جاننىڭ جۇرەگىنە داق ءتۇسىردى... وكىنىشتىسى دە سول. قىسقاسى, ونىڭ قاسىرەتى – جازىلماس قاسىرەت. ومىرشەڭ ءان دە سونى ەسكە سالا بەرەدى.
