سۋپەراسفالت تەحنولوگياسى
بىرەر جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بيتۋم تاپشىلىعى جونىندە ماسەلە قوزعاپ, ۇكىمەتكە وسى تۇيتكىلدى تۇبەگەيلى شەشۋدى تاپسىردى. ءىرى كولەمدە مۇناي وندىرەتىن ەلدە بيتۋم تاپشى دەگەنگە سەنۋ قيىن بولعانىمەن, جاسىراتىنى جوق, جاعداي وسى. سودان پرەزيدەنت 2025 جىلعا دەيىن جەرگىلىكتى جولداردىڭ كەمىندە 95 پايىزىن جاقسارتۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ورتا ازياداعى وزگە دە ەلدەر سەكىلدى بىزدە جەرگىلىكتى حالىقتان جولدىڭ ساپاسىنا قاتىستى شاعىم كوپ تۇسەدى. كۇزدە, قىستا جانتالاسىپ سالعان جول جازدا ويىلۋ قاۋپى بارىن قۇرىلىستان حابارى جوق ازاماتتار دا بىلەدى. دەمەك كوپشىلىك بيتۋمنىڭ كولەمىنە عانا ەمەس, اسفالت جولدىڭ ساپاسىنا دا الاڭداۋلى. وسىنى ەلەپ-ەسكەرگەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جولدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا سەپتەسەتىن «Superpave» (سۋپەراسفالت) تەحنولوگياسىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە كىرىستى. بۇل وزىق تەحنولوگيا شيكىزات ساپاسىنا, جول جابىنىنىڭ بەرىك بولۋىنا سەپتەسەدى. وسىلايشا, يننوۆاتسيالىق جول جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ازىرلەۋدە جاسىل تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا, تۇراقتى دامۋعا جول اشادى. جوبانى ۇيلەستىرۋگە استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ كولىك جانە جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باسقارماسى, جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى, قازاق قۇرىلىس جانە ساۋلەت عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتىمەن قاتار جەكە كومپانيالار دا ۇلەس قوسىپ وتىر.
ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحاناسى «Superpave» تەحنولوگياسىن ەنگىزۋگە قولايلى. مۇندا ءبىر ەمەس, 5 زەرتحانا اككرەديتاتسيادان وتكەن. وسى زەرتحانالاردا ەندى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ كومەگىمەن بيتۋم يمۋلسياسى ازىرلەنەدى. جوباعا 70-تەن استام عالىم تارتىلىپ, انگليا, جاپونيا, كورەيا, پولشادان عالىمدار شاقىرىلعان. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى يننوۆاتسيالىق اسفالتبەتوندى وندىرىسكە ەنگىزەر الدىندا ونىڭ ساپاسىن زامان تالابىنا ساي قۇرالداردىڭ كومەگىمەن باقىلايدى. اسفالتتىڭ جاڭبىر مەن قارعا, كليماتتىق وزگەرىستەرمەن قوسا باسقا دا قولايسىز جاعدايلارعا توزىمدىلىگى سىنالادى. عالىمدار شەتەلدە بۇرىننان بار «Superpave» تەحنولوگياسىنىڭ وتاندىق ستاندارتتارىن ازىرلەۋ بارىسىندا مۇمكىندىگىنشە جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن پايدالانۋعا باسىمدىق بەرىپتى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ناق قازىر اسفالتقا ارنالعان ارنايى قوسپانى ازىرلەپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن جاڭا جابدىقتا سىناقتان وتكىزىپ جاتىر ەكەن.
گازوبەتوننىڭ ساپاسى سىنالادى
«ENU-Lab» عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى قۇرىلىستا ءجيى قولداناتىن گازوبەتون بلوكتارىنىڭ ساپاسىن زەرتتەۋگە بىلەك سىبانا كىرىسىپتى. ولاردىڭ ءبىر توبى اۆتوكلاۆتى گازوبەتون بلوكتارىنىڭ جىلۋ تەحنيكالىق الەۋەتىن انىقتاۋمەن اينالىسادى. زەرتتەۋ جۇمىستارى «قازاقستاننىڭ قۇرىلىس, جول-قۇرىلىس سەكتورىنىڭ اككرەديتتەلگەن قىزمەتتەرىنىڭ تولىق تسيكلىن كورسەتۋ بويىنشا قۇرىلىس-تەحنيكالىق ينجينيرينگتىك ورتالىعىن قۇرۋ» مەگاجوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ۇيلەسىم تاپقان. جوباعا PhD اسەل جەكسەمباەۆا جەتەكشىلىك ەتەدى. زەرتحاناعا بارعانىمىزدا وسى باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقان عىلىمي توپتىڭ مۇشەسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىكبولات ەسەنقابىلوۆتىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرگەن ەدىك.
– ءبىز ەلدەگى ءىرى زاۋىتتار ازىرلەگەن اۆتوكلاۆتى گازوبەتون بلوكتارىنىڭ جىلۋ تەحنيكالىق الەۋەتىن تەكسەرۋگە كىرىستىك. ول ءۇشىن ارنايى قۇرالداردىڭ كومەگىنە جۇگىنەمىز. ءبىر بلوكتان 15-تەن 21-گە دەيىن بولىك الىپ, تەكسەرۋگە بولادى. قالا بەردى ءار بلوكتى ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە تەكسەرىپ, ورتاق اريفمەتيكالىق ولشەمىن شىعارامىز. وسىلايشا, الگى بلوكتىڭ جىلۋ تەحنيكالىق قاسيەت-قابىلەتىن انىقتايمىز. نەگىزى قۇرىلىستىڭ جوبا-جوسپارلارىندا وسىدان 20 جىل بۇرىنعى مالىمەتتەر قولدانىلىپ كەلەدى. گازوبلوك تەحنولوگياسى جاڭا بولعانىمەن, ستاندارتتار, قولدانىپ جۇرگەن اقپاراتتار ەسكى. ءبىز ازىرگە استانا, الماتى, قاراعاندىداعى 5 ءىرى گازوبەتون بلوكتارىن شىعاراتىن زاۋىتتان ءونىم اكەلدىك. ەلدە كىشىگىرىم زاۋىتتار دا جەتىپ ارتىلادى. بىراق ولار دا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن ءىرى زاۋىتتارعا ىلەسىپ, جاڭارادى دەپ ويلايمىز. جالپى, ءىرى زاۋىتتاردان جەتكەن گازوبلوكتاردىڭ ساپاسى ءتاۋىر بولعانىمەن تاماشا دەپ ايتا المايمىز, – دەپ وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسىنا قاتىستى وي-پىكىرىن ايتتى س. ەسەنقابىلوۆ.
عالىمدار الدىمەن ماتەريالدىڭ قۇرعاق كەزدەگى جىلۋ وتكىزگىش قاسيەتىن تەكسەرەدى. كوپ ۇزاماي ىلعالداعى الەۋەتىن بايقايدى. نەگە دەسەڭىز, گازوبەتون بلوكتارى ۇنەمى قۇرعاق قالپىن ساقتاماۋى مۇمكىن. قۇرىلىس بارىسىندا جاۋىن-شاشىن تولاستاماسا دا, ءونىم جىلۋ وتكىزگىش قاسيەتىنەن اجىراماۋعا ءتيىس. عالىمدار مۇنى دا تىڭعىلىقتى زەرتتەپ, تەكسەرەدى. نەگىزى گازوبەتوننىڭ ىلعالدى جاقسى سىڭىرەتىن قاسيەتى بار ەكەن. قۇرىلىس بارىسىندا فيزيكالىق زاڭدىلىقتار ساقتالسا, ىڭعايلى, ساپالى ءارى جەڭىل ءونىم ىلعالدى ۇستاپ تۇرماي سىرتقا شىعارادى. ايتا كەتەرى, مەگاجوبا اياسىندا ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان اۆتوكلاۆتى گازوبەتون وندىرۋشىلەرىنىڭ قاۋىمداستىعىمەن شارۋاشىلىق كەلىسىمشارت جاساعان. وسىعان سايكەس ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى وزدەرىنىڭ بازاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. كەيىن ءونىمنىڭ ساپاسى تالاپقا ساي بولماسا, عالىمدار ولقىلىقتى رەتتەۋدىڭ جولىن ۇسىنادى. عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىندا وسىلاي بەرىك بايلانىس ورنايدى.
قالدىقتى كادەگە جاراتۋعا بولادى
كەيىنگى جىلدارى وتاندىق عالىمداردىڭ ەڭبەگىن وندىرىستە پايدالانۋعا جول اشىلا باستاعانىن جوعارىدا ايتتىق. ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, قالدىقتان اسفالتبەتون وندىرىسىنە تاپتىرمايتىن مينەرالدى قوسپا تەحنولوگياسىن ويلاپ تاۋىپتى. قوسپانى تالداۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى «ENU-Lab» عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. جوباعا PhD اسەل جەكسەمباەۆا جەتەكشىلىك ەتسە, ءدال وسى جۇمىسپەن قازىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دۋمان دۇيسەمبينوۆ, ءاديا جۇماعۇلوۆا سىندى وقىتۋشىلارى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى اينالىسادى. قوسپانى ازىرلەۋ ءۇشىن عالىمدار بازالت مينەرالدى تاقتالارىنىڭ قالدىقتارىن پايدالانعان. ياعني قالدىقتى قايتا وڭدەپ, ودان اسفالتبەتوننىڭ ساپاسىن ارتتىراتىن مينەرالدى ۇنتاق الىپ وتىر.
– ءبىز بىرنەشە رەت جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعىنا بارىپ, سىناق جۇرگىزدىك. قالدىقتان ازىرلەگەن قوسپانىڭ فيزيكا جانە مەحانيكالىق الەۋەتىن بايقادىق. ءبارى ويداعىداي ءوتتى دەسەك بولادى. تەك مينەرالدى قوسپامىز سۋ وتكىزگىشتىك قاسيەتى بويىنشا تومەن ناتيجە كورسەتىپ قالدى. سودان ءبىز قوسپانىڭ قۇرامىن جاڭارتىپ, ءبىراز وڭدەدىك. سەبەبى بيتۋمعا قوسىلاتىن ۇنتاقتىڭ سۋ وتكىزبەگەنى ماڭىزدى. ءبىز قازىر مينەرالدى قوسپانىڭ سۋ وتكىزگىشتىگىن لاباراتوريادا انىقتاۋدىڭ ەڭ جىلدام ءارى قاراپايىم ءتاسىلىن قولدانامىز. ول ءۇشىن ءبىر ستاقان سۋعا ۇگىتىلگەن ۇنتاقتى قوسىپ, 10 سەكۋندتان كەيىن ۇنتاقتى سۋدا ارالاستىرامىز. ەگەر مينەرالدى ۇنتاق سۋعا سىڭبەي, ب ۇلىڭعىرلانباي, قالپىن ساقتاسا, ستاندارتقا ساي دەگەن ءسوز, – دەيدى ءاديا جۇماعۇلوۆا.
وسىلايشا, عالىمدار قالدىقتان جاسالاتىن قوسپانىڭ قاسيەتىن جۇمىس بارىسىندا ابدەن زەردەلەپ, كەمشىن تۇستارىن رەتتەپ وتىر. نەگىزى قوسپاعا قاجەتتى بازالت مينەرالدى تىڭايتقىشى تابيعاتتا كەزدەسەدى. ونى قۇرىلىسقا قاجەتتى مينەرالدى جىلىتقىش تاقتا شىعاراتىن زاۋىتتار پايدالانادى. ال عالىمدار وسى مينەرالدى تاقتا وندىرىسىنەن تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ قالاتىن قالدىقتارعا الاڭداپ وتىر. قايتا وڭدەۋدى ايتپاعاندا, ونى جويۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولعان. وسىنى ەلەپ-ەسكەرگەن ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ اياق الىسى ءتاۋىر.
– قىسقاسى, ءبىز حيميالىق رەاكتيۆتەردىڭ كومەگىمەن بازالتتى وڭدەپ, اسفالتبەتونعا مينەرالدى ۇنتاق رەتىندە قولدانۋعا بولاتىنىن انىقتادىق. بىزدە اسفالتبەتونعا قاجەتتى مينەرالدى ۇنتاق ەلىمىزدىڭ باتىس ولكەلەرىندە وندىرىلەدى. الايدا ونىڭ ساپاسى الەمدىك ستاندارتتارعا ساي دەپ ايتا المايمىز. ءبىز قالدىقتان قاراپايىم ۇنتاق ەمەس, ساپالى قوسپا ازىرلەۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. ول ءۇشىن ءالى دە بولسا ەڭبەكتەنۋ كەرەگىن تۇسىنەمىز. بۇل – قالدىقتاردى وڭدەۋدىڭ تەك ءبىر عانا ءتاسىلى. ال ەكىنشى جوبامىزدا قالدىقتان پەنابەتونعا تاپتىرمايتىن قوسپا ويلاپ تاپتىق. ونىڭ كومەگىمەن پەنابەتوننىڭ بەرىكتىگىن قامتاسىز ەتۋگە بولادى, – دەيدى دۋمان دۇيسەمبينوۆ.
كەۋەك بەتون وندىرىسىندە پەنا مەن قيىرشىق تاستاردان ازىرلەنگەن قوسپانى ارالىستىرىپ, قالىپقا قۇيعاندا, الگى قوسپا كەپكەنشە ءبىرشاما وتىرادى ەكەن. سالدارىنان ءونىم اسا بەرىك بولماۋى مۇمكىن. ال ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى قالدىقتان ازىرلەنگەن فيبرا – پەنابەتوننىڭ قالپىن, بەرىكتىگىن ساقتايدى. عالىمدار قالدىقتى قايتا وڭدەۋ ارقىلى ازىرلەگەن قوسپالارىن زەرتحانادا سىناۋدان جالىقپايدى. قايتكەن كۇندە دە ساپالى ءونىم ويلاپ تابۋعا نيەتتى. ۋاقىت ساتىمەن جوبانى قولدايتىن كومپانيالار تابىلىپ جاتسا, وندا اسفالتبەتون مەن پەنابەتون وندىرىسىندە ۇلكەن وزگەرىس بولعالى تۇر.
بيتۋم ءوندىرۋدىڭ وزىق ءادىسى
ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ءبىرىنشى كەزەكتە بيتۋمنىڭ بەرىكتىگىن, ساپاسىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. ولار وسى جولى بيتۋمدى پوليمەرمەن موديفيكاتسيالاۋدىڭ جاڭاشىل ءتاسىلىن ۇسىنىپ وتىر. 4 ءتۇرلى پوليمەرمەن بيتۋمنىڭ قۇرامىن وزگەرتىپ, بەرىكتىگىن ارتتىرادى. نەگىزى بيتۋمنىڭ ءوزى تابيعاتىنان وتە جۇمساق كەلەدى. اۋا تەمپەراتۋراسى از-ماز جوعارىلاسا, ءبىتتى, ەري باستايدى. جاڭا توسەلگەن اسفالتتىڭ بەتىنە كەيدە دوڭگەلەك ىزدەرى تۇسەتىنى وسىدان. عالىمدار ويلاپ تاپقان بيتۋمنىڭ باستى ارتىقشىلىعى دا توسەگەن سوڭ جىلدام قاتاتىنىندا بولىپ تۇر. PhD اسەل جەكسەمباەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ىسكە اسىپ جاتقان تاعى ءبىر جوبانى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوكتارانتى سامال احمەتالىقىزى, جەتەكشىسى پروفەسسور جانار قاليەۆالار جالعاستىرۋعا نيەتتى.
– بۇل جوبانى ۇيلەستىرۋگە تۇرىك عالىمى, شەتەلدىك جەتەكشىم مۇرات گۇلەش قاجەتىنشە قولداۋ كورسەتتى. ءبىز وتاندىق پوليمەر ونىمدەرىن بيتۋمعا ارالاسىتىرۋ ارقىلى ونىڭ قۇرامىن وزگەرتەمىز. ءار پوليمەردى بيتۋممەن ارالاسىتىرۋدىڭ ءتۇرلى جولى بار. بىزدە وتاندىق ونىمنەن قولدا بارى پوليپروپيلەن بولىپ تۇر. ونىڭ قاسيەتتەرىن بىزدەن باسقا ەشكىم زەرتتەپ كورگەن جوق. وسىنى مەگاگرانت بويىنشا زەرتتەۋدى ءجون كوردىك. سوندىقتان ءبىز ءالى زەرتحانادا اسفالتبەتون ازىرلەپ, قالىپ دايىنداپ, پوليپروپيلەنمەن موديفيكاتسيالايمىز. مۇقيات سىناپ, تەكسەرەمىز, – دەيدى س. احمەتالىقىزى.
پوليپروپيلەنمەن موديفيكاتسيالانعان اسفالتبەتوننىڭ باسقا بەتونداردان ارتىقشىلىعى كوپ. ىلعالعا, جوعارى تەمپەراتۋراعا ءتوزىمدى بولادى. عالىمدار زەرتحاناداعى جۇمىس بارىسىندا ءونىمنىڭ ىلعالعا توزىمدىلىگىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە سىنايدى. جول توسەگەندە دوڭگەلەك ءىزى قالمايتىنىنا كوز جەتكىزەدى. ەسەبىن شىعارىپ, بارلىق ۇدەرىستى ناقتىلايدى. اسفالتبەتونعا قاجەتتى قوسپانى ازىرلەۋدىڭ دۇرىس ءادىس-ءتاسىلىن ۇسىنادى. ال جولدى توسەۋ دەگەن ول بولەك تەحنولوگيا. ونىڭ ەرەجە-تالابىن قۇرىلىس كومپانياسى ەسكەرمەسە, بەكەر.
ەلدە پوليمەر بيتۋم شىعاراتىن بىردە-ءبىر كومپانيا جوق. بيتۋمنىڭ وسى ءتۇرى شەتەلدە كەڭىنەن قولدانىلسا, بىزگە رەسەيدەن كەلەدى ەكەن. اقپارات ءۇشىن ايتار بولساق, الەمدە اسفالتبەتون دايىنداۋدىڭ ءۇش نەگىزگى تەحنولوگياسى بار. بىزدە سول تەحنولوگيالاردىڭ ەڭ العاشقى ءتاسىلى قولدانىلسا, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى اينالىسىپ جاتقان «Superpave»تەحنولوگياسى ەڭ كەيىنگىسى ءارى وزىعى. بۇل تەحنولوگيا الدىڭعى ءادىس-تاسىلدەردىڭ قاتە-كەمشىلىگىن تولىقتىرادى.
قورىتا ايتار بولساق, جوعارىدا اتاپ وتكەن جوبالاردىڭ بارلىعى تەك قۇرىلىس ساپاسىن جەتىلدىرۋگە نەگىزدەلگەن. ياعني ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سان سالاداعى عالىمدارى اينالىسىپ جاتقان جۇمىستىڭ ءبىر بولىگى عانا. ەلدەگى وزگە دە جوعارى وقۋ ورىندارى قول قۋسىرىپ قالماي, زەرتحانالىق بازاسىندا جەرگىلىكتى كومپانيالارمەن كەلىسىم ارقىلى جوبالارىن ۇيلەستىرۋگە باسىمدىق بەرەدى. وسىلايشا, ۋاقىت ساتىمەن عىلىم مەن ءوندىرىس ءبىر ارناعا تۇسسە, باسەكەگە قابىلەتتى ورتا قالىپتاسادى. ال «عىلىمسىز ءوندىرىس تۇل» ەكەنىنە دەرەك پەن دايەك ىزدەۋدىڭ قاجەتى دە جوق شىعار...
