ءدارى-دارمەك نەگە قىمبات؟

كاسىپكەر جۇمىسى جانە باقىلاۋ

دەنساۋلىق سالاسىندا ءدارى-دارمەك ساپاسىن, قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋعا بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. تسيفرلىق تەحنولوگيالار قولدانىسقا ەنگەلى ساتىپ الۋ تارتىبىندە اشىقتىق پايدا بولدى. مىسالى, قازىر ەلدە دارىلىك زاتتاردىڭ 7 مىڭعا جۋىق ءتۇرى تىركەلگەن. ءاربىر ءدارى-دارمەكتىڭ مينيسترلىك بەكىتكەن شەكتى باعاسى بار. مۇنى جاقسى بىلەتىن كاسىپكەرلەر دە ءبىرلى-ەكىلى ءدارىنىڭ ۇستىنە بەس-ون تيىنىن قوسىپ ساتۋدان قايمىعادى. ويتكەنى ءدارى-دارمەكتى جەتكىزۋمەن جانە ساتۋمەن اينالىساتىن ۇيىمدار باعانى شەكتى مەجەدەن اسىرسا, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ءتىپتى ليتسەنزياسىنان ايىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنەدى. تاعى ءبىر اقپاردى ايتار بولساق, شىلدەدەن باستاپ ۆەتەريناريادا قولدانىلاتىن دارىلىك زاتتار مەن ۆاكتسينالاردى قوسپاعاندا, شەتەلدەن كەلگەن جانە ەل اۋماعىندا وندىرىلگەن دارىلىك زاتتارعا قاتىستى مىن­دەت­تى تاڭبالاۋ ەنگىزىلەدى ەكەن.

رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, ەلدە 10 مىڭعا جۋىق ءدارى­حانا بار. ولاردىڭ جۇمى­سى كاسىپكەر­لىك كودەكسى­نىڭ اياسىندا رەتتەلەدى. سول ەرەجە-تالاپ­تار­دىڭ ساق­تالۋىن دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ مينيستر­لىگ­ىنە قاراستى مەديتسينالىق جانە فار­­ماتسەۆتيكالىق باقى­لاۋ كوميتەتى, كوم­يتەتتىڭ وڭىرلەر­دەگى 20 دەپارتامەنتى باقى­لايدى. باقىلاعاندا, بەيجاي تەك­­سەر­مەيدى, ارىز-شاعىمداردى باس­شى­لىق­قا الادى, پروفيلاك­تيكالىق باقى­لاۋ جۇرگىزەدى.

ينتەرنەت جۇيەلەر ارقى­لى قادا­عا­لايدى. سوسىن زاڭ بۇزعان ءدارى­حا­نا­­لاردىڭ ءتىزىمى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلىپ, پروكۋراتۋراعا تىركەگەن سوڭ عانا تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. تەكسەرگەندە دە كاسىپكەرگە ءبىر اي بۇرىن حابارلايدى, ەسكەرتەدى. ياعني كاسىپكەرلىك كودەكس شەڭبەرىندە كوميتەت قىزمەتكەرلەرى ءدارىحانالاردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا سەبەپسىزدەن سەبەپسىز تەكسەرە المايدى. دەمەك ءدارىحانا جۇمىسىن توقتاتىپ, ليتسەنزياسىنان ايىرۋ دەگە­نىڭىز – وڭاي شارۋا ەمەس. ءدارىحانا اشۋعا رۇقساتتى مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى بەرگەنىمەن, زاڭعا سايكەس ولاردىڭ ليتسەنزياسىن تەك سوت ارقىلى قايتارىپ الۋعا بولادى. كوميتەتتىڭ دەپارتامەنتتەرى ەرەجە-تالاپقا ساي جۇمىس ىستە­مەگەن سۋبەكتىلەردىڭ جۇمىسىن تەك ۋاقىتشا, 6 اي مەرزىمگە دەيىن توقتاتا الادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسي­نالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الماگۇل كەنجەحانوۆانىڭ ايتۋىنشا, بىلتىردان بەرى ليتسەنزيادان قاعىلعان ءدارىحانا تىركەلمەگەن.

– بىلتىردان بەرى تالاپقا ساي جۇمىس ىستەمەگەن بىرنەشە ءدارى­حا­نانىڭ جۇمىسى 6 ايعا دەيىن ۋاقىتشا توقتادى. ولارعا «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 464-بابىنا سايكەس, ايىپپۇل سالىندى. مۇنداي جاعدايدا 6 ايدىڭ شەڭبەرىندە الگى ءدارىحانا جۇمىسىن رەتتەگەن سوڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتىڭ ماماندارى بارىپ جۇمىسىن قايتا تەكسەرەدى. ءدارىحانا باسشىلىعى كەمشىلىكتى رەتتەسە, جۇمىسىن قايتا جالعاستىرۋعا رۇقسات. ەگەر ءدارىحانا باسشىلىعى سىننان ساباق الماسا, اۋماقتىق دەپارتامەنت ماماندارى ليتسەنزيانى قايتارىپ الۋ بو­يىنشا سوتقا ۇسىنىس جولدايدى. بىلتىر دارىحانالارعا قاتىستى جالپى 864 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا حاتتاما تولتىرىلعان. ونىڭ قۇنى شامامەن 34,5 ملن تەڭگە شاماسىندا بولدى. مۇندا ءدارىحانا ماماندارى بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس كەلمەگەن. دارىلىك زاتتاردى دۇرىس ساقتاماعان, كەيبىر مەدي­تسينالىق ۇيىمداردىڭ دارىلىك زاتتارمەن قامتىلماعان فاكتىلەرى تىركەلدى. دارىلەردى ۋاقتىلى جويماعان, ليتسەنزياسىز جۇمىس ىستەگەن جاعدايلار بار. مەرزىمى وتكەن دارىلەردى ساتۋ فاكتىسى تىركەلمەسە دە, مەديتسينالىق ۇيىمنىڭ ىشىندە قولدانعان 2 جاعداي بار. ولارعا ايىپپۇل سالىنىپ, دارىلىك زاتتار تاركىلەنىپ, جويىلدى. بايقاساق, اكىمشىلىك ايىپپۇل كوبىنە ءدارى-دارمەك­تى دۇرىس ساقتاماعان سۋبەكتىلەرگە سالىنعان. سوسىن ءدارىنى رەتسەپتسىز ساتۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەس­كەن, – دەيدى ا.كەنجەحانوۆا.

ءدارىحانا اشۋ قيىن با؟

الماتىدا 1 500-گە جۋىق ءدارىحانا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ال استانادا 1 200, شىمكەنتتە 800-گە جۋىق ءدارى­حانا بار. ءدارىحانا اشۋعا رۇقساتتى مە­دي­تسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتى جانە كوميتەتتىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى بەرەتىنىن جوعارىدا ايتتىق. ءدارىحانا اشۋدى ويلاعان سۋبەكتىلەر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 148-بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن تالاپتارعا سايكەس كەلۋى كەرەك. مىسالى, ونداعى ماماندار­دىڭ مىندەتتى تۇردە فارماتسەۆتيكا ماماندىعىنان ءبىلىمى بولۋعا ءتيىس. جوعارى, مەيلى ورتا ءبىلىمدى بولسا دا جارايدى. تەك, ورتا ءبىلىمدى ماماننىڭ 3 جىل ەڭبەك تاجىريبەسى بولۋعا ءتيىس دەگەن ەرەجە بار. ءدارىحانا اۋدانى 30 شارشى مەتر­دەن كەم بولماۋى كەرەك. ءدارىحانانىڭ ءوزىنىڭ جيھازدارى, اۋانى ولشەيتىن قۇرالدارى, توڭازىتقىشى بولۋى شارت. وسى سەكىلدى باسقا دا بىرنەشە قاتاڭ ەرەجە بار. تاعى ءبىر ماسەلەنى قاپەرگە الايىق. ەگەر ءدارىحانا جشس نەمەسە اق بولىپ قۇرىلسا, وندا باسشىنىڭ فارماتسەۆتيكادان ءبىلىمى بولماسا دا جارايدى. تەك دارىحاناعا جاۋاپتى نەمەسە مەڭگەرۋشىنىڭ ءبىلىمى بولۋى شارت. ال ءدارىحانا اشۋدى كوزدەگەن جەكە كاسىپكەرلەرگە فارماتسەۆتيكادان ءبىلىمى بولۋى ماڭىزدى. ونسىز جۇمىس ىستەي المايدى.

پرەپاراتتاردىڭ قۇنى نارىقتىق قاتىناستارعا, ءوندىرۋشىنىڭ باعاسىنا, شەتەل ۆاليۋتالارىنىڭ باعامىنا, ءوندىرۋشى جانە ساتىپ الۋشى ەل­دىڭ باعا ساياساتىنا, لوگيستيكاعا, شيكىزات قۇنىنا جانە باسقا فاكتورلارعا بايلانىستى وزگەرەدى. بىلتىر جانە بيىل ءۇش ايداعى ساراپتاما بويىنشا ءدارى-دارمەك باعاسى شامامەن 13 پا­يىزعا قىمباتتاعان. بۇل – ورتاق, سالىستىرمالى ەسەپ. نەگىزى كەي­بىر دارىلىك زاتتاردىڭ باعاسى 13 پا­يىزدان جوعارىلاسا, ەكىنشىدەن, باسقا ءدارىنىڭ باعاسى بىلتىرعىدان 14-15 پايىزعا تومەندەگەنى بايقالادى. مىسالى, بيىل جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ارنالعان, ميكروبقا قارسى, ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتاردىڭ باعا­سى وسكەن. سول سەكىلدى انتيكواگۋليانت­تار, ستەرويدتى ەمەس قابىنۋعا قارسى پرەپاراتتار, ۆيتا­مين­دەردىڭ باعاسى تومەندەگەن. قوش, بىلتىر ەلدە باعانى نەگىزسىز كوتەرىپ ساتقاندارعا قاتىستى 12 اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلعانىن ەسكەرسەك, باعا باقىلاۋدا دەپ ايتۋعا بولادى. مۇنداي فاكتى انىقتالعان جاعدايدا تۇرعىندار مەديتسينالىق جانە فارما­تسەۆتيكا­لىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اۋماق­تىق دەپارتامەنتتەرىنە دالەلدى قۇجات­تارمەن (ساتىپ العانى تۋرالى چەك) نەمەسە DARIKZ ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى ءوتىنىش بەرە الادى.

ىشكى ءونىمنىڭ باعاعا اسەرى

دارىلىك زاتتاردى شىعارۋعا ارنال­عان ءونىمدى, ياعني نەگىزگى شيكىزاتتى الەم ەلدەرى قىتاي مەن ءۇندىستاننان الاتىن كورىنەدى. ەلدەگى وندىرۋشىلەر دە وسىعان يەك ارتادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە فارماتسەۆ­تي­كادا وتاندىق ءوندىرىستى 50%-عا دەيىن جەتكىزۋدى تاپسىرعان ەدى. كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2029 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىن ازىرلەدى. وندا ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىن, باعانى رەتتەۋ, تسيفرلاندىرۋ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ سىندى باسقا دا مەجەلى مىندەتتەر قام­تىلعان ەدى. مۇنى فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىندار­دىڭ دامۋىن جەدەلدەتۋگە, كادرلىق الەۋەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جول اشادى دەپ تۇسىندىك.

فارماتسەۆتيكادا ءىرى, بەلدى كوم­پا­­نيا­لار «Big Pharma» توڭىرەگىنە توپتاسقان. قازىر وسى قاتارداعى ءىرى كومپانيالاردى شاقىرىپ, ەسەسىنە وتاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.

– ەلدە وندىرىلەتىن ءدارى-دارمەكتىڭ باعاسى شەتەلدەن كەلەتىن تاۋاردان الدەقايدا ارزان بولادى. ءارى ءوز ونىم­دە­رىمىزدىڭ ساپاسى دا جاقسى. قازىر ەلدە 193 ءوندىرۋشى بار. ونىڭ 43-ءى دارىلىك زاتتار شىعارسا, 150-ءى مەديتسينالىق بۇيىمدار وندىرەدى. مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ ىشىندە ماسكادان باس­تاپ, ۋزي اپپاراتتارىنا دەيىن شىعىپ جاتىر. شىمكەنتتە «حيمفارم» دەگەن زاۋىت بار. الماتىداعى «Abdi Ibrahim Global Pharm» كومپانياسىنىڭ دا ءونىمى ساپالى. ولار ءتىپتى, ءونىمىن سىرتقا ەكسپورتتايدى. جامبىلدا دا فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر شىعادى. «Dosfarm»-نىڭ­ سپرەي تامشىلارى بار. نەگىزى, وتاندىق وندى­رۋ­شىلەردىڭ الەۋەتى شەتەلدىك ءىرى كومپانيالاردان كەم ەمەس. جىلدان-جىلعا ءوسىپ, وركەندەپ, كەڭەيىپ كەلەدى. ءيا, بۇگىندە ەلگە «Big Pharma» كومپانيالارى كەلىپ جاتىر. ولار 2026 جىلعا دەيىن بىرنەشە زاۋىت سالىپ, مرت, انگيوگراف سىندى اپپاراتتارعا دەيىن شىعارامىز دەيدى. بۇعان قوسا Roche, Pfizer-دەن باسقا دا كومپانيالار بىزگە كەلۋگە نيەت ءبىلدىرىپ وتىر, – دەيدى ا.كەنجەحانوۆا.

فارماتسەۆتيكاداعا شەتەلدىك ءىرى كوم­پا­­ن­­يالاردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ كەلۋى ەكى جاققا دا ءتيىمدى. ويتكەنى شەتەلدىك كومپانيالار ءونىمىن ورتا­لىق ازياعا ءبىز ارقىلى شىعارا الادى. شىعىنداردى ازايتىپ, تابىسىن ارت­تىرۋعا, ءونىم كولەمىن ۇلعايتۋعا كىرىسەدى. ال بىزدە ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ءوندىرۋشى ەل بولىپ ەسەپتەلەمىز. ءونىمنىڭ قۇنى شەتەلدەگىدەن ارزان تۇسەدى. قازىر بىزگە دارىلىك زاتتار گەرمانيا, اقش, ءۇندىستان, رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس, باسقا دا ەلدەردەن كەلەدى ەكەن. ال وزىمىزدەگى دارى­لىك زاتتار شىعاراتىن 43 زاۋىتتىڭ التاۋى عانا ءونىمىن سىرتقا شىعارادى. بەلارۋس, ارمەنيا, قىر­عىز رەسپۋبليكاسى, وزبەك­ستانعا جولدايدى. پول­شا­عا دا شىعاتىن ءدارى-دار­مەكتەر بار دەسەدى. وسى­عان قاراماستان 2022 جىلى وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسى 20 پايىز بولعان. ال بىلتىر وسى كور­سەتكىش 14,4 پايىزعا ءبىر-اق تۇسكەن. مۇنىڭ سەبەبى مىنادا, 2020 جىلى پاندەميا تۇسىندا وزىمىزدە زاۋىت اشىلدى. ەسەسىنە, ىشكى ءونىمنىڭ ۇلەسى كوبەيدى. ال بىلتىر پاندەميا باسىلعانىمەن, قىزىلشا اۋرۋى كۇشىنە ءمىندى. وسى كەزدە قىزىلشاعا قارسى سالىناتىن ەكپەلەر ادەتتەگىدەن كوپ مول­شەر­­دە يمپورتتالدى. مۇنىڭ قۇنى 2022 جىلى 1 ملرد تەڭگە توڭىرەگىندە بول­سا, 2023 جىلى 6 ملرد-قا جەتكەن. يم­پور­ت پەن ەكسپورتتىڭ باعاعا قالاي اسەر ەتە­تى­نىن وسىدان-اق باعامداي بەرسەك بولادى.

حالىق مۇددەسى بارىنەن بيىك

كەيىنگى جىلدارى اۋىل مەديتسي­نا­سىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرىلدى. وسى تۇستا اۋدان ورتالىعىنان شالعايداعى ەلدى مەكەندەردە اۋرۋحانامەن قاتار ءدارىحانا اشۋ جايى دا پىسىقتالعان. بىرەر جىل بۇرىن ءتيىستى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, اۋىلداعى شاعىن امبۋلاتوريالاردىڭ جانىنان شاعىن ءدارىحانا اشۋعا رۇقسات بەرىلدى. ءارى ول ءدارىحانادا فارماتسەۆت ماماننىڭ بولۋى مىندەتتەلمەدى. بار بولعانى ونداعى فەلدشەر نەمەسە مەدبيكە بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتىپ, وقۋدان وتسە, جەتكىلىكتى. ولار ءدارىحانا اۋدانى 30 شارشى مەتردەن كەم بولماۋعا ءتيىس دەگەن تالاپتى ساقتاماسا دا بولادى. بار بولعانى 4 شارشى مەترلىك نىسان بولسا, جەتكىلىكتى. قازىر قالادا باسەكە جوعارى بولعان سوڭ, ءدارىحانا اشۋ وڭايىراق. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارى قاي جەردە حالىق كوپ شوعىرلانعانىن, قاي جەرگە ءدارىحانا كەرەگىن ءبىلىپ وتىر. ياعني قالانىڭ وزىندە ءدارىحانالار بەتالدى ەمەس, سۇرانىسقا قاراي سالىنادى.

قورىتا كەلە, ءدارى-دارمەكتى مەكەمەلەرگە دەر كەزىندە جەتكىزۋگە جاۋاپتى «سق-فارماتسيا» سەرىكتەستىگىنىڭ جۇمىسى تۋرالى دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. «سق-فارماتسيا» تمككك جانە ءمامس شەڭبەرىندە ءدارى-دارمەكتەردى ساتىپ الۋ جانە ساقتاۋ جونىندەگى بىرىڭعاي وپەراتور سانالادى. بۇل 2009 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن فارماتسەۆتيكالىق سالانىڭ تۇراق­تىلىعى مەن باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋ, دارىلىك زاتتاردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى شوعىرلاندىرۋ جولىمەن فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتى دامىتۋ ماقساتىندا قۇرىلدى. كومپانيانىڭ وڭىرلەردە بولىمشەلەرى, ءدارى-دارمەك ساقتايتىن ءىرى قويمالارى بار. بىلتىر ەلدە دارىلىك زاتتاردىڭ اينالىمى 950 ملرد-قا جۋىقتاسا, سونىڭ شامامەن 438 ملرد-قا جۋىعى «سق-فارماتسيا» ارقىلى اينالىمعا ەنگەن. حالىققا تەگىن تاراتىلاتىن 50 پايىزعا جۋىق دارىلىك زاتتاردى اتالعان كومپانيا جەتكىزەدى. ەگەر ەلدەگى ءدارىحانا, قويما, اۋرۋحانا, ەمحانا ءبارى-بارىنە جەتكىزىلەتىن دارىلىك زاتتاردى 1 ترلن دەپ ەسەپتەيتىن بولساق, سونىڭ تەڭ جارتىسى «سق-فارماتسيا» ارقىلى قامتىلىپ وتىر. قىسقاسى, وسى كومپانيا يمپورت جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءدارى-دارمەكتەرىن قابىلداپ, شارت جاساسىپ, تاسىمالدايدى, ساقتايدى, تاراتادى. شەتەلدىك, مەيلى وتاندىق وندىرۋشىلەر بولسىن, بارلىعىمەن تىكەلەي كەلىسىمشارت جاسايدى. ءدارى-دارمەك اينالىمىن ءبىلىپ وتىرادى. ارينە, اتالعان كومپانيانىڭ جۇمىسىن مينيسترلىك باقىلايدى, اقپارات الماسىپ, كەيبىر ماسەلەلەردە كەڭەسىپ شەشىم قابىلدايدى. قالاي دەسەك تە, ءدارى-دارمەك قاۋىپسىزدىگىندە حالىقتىڭ مۇددەسى جەكەلەگەن كومپانيالاردان بيىك. مۇنى جاقسى بىلەتىن مينيسترلىك مەديتسينالىق تاۋارلاردىڭ اينالىمىن, باعاسىن باقىلاۋدى ءالى دە بولسا قاتاڭداتا ءتۇسۋى كەرەك.