زامانى ەرتە ەسەيتكەن

2004 جىلى قازاقستاندىق ارداگەر ازاماتتار جايلى شىعاتىن كوپ تومدىقتار تىزىمىندە بىجكەنوۆ ەرمەك بالتاباي ۇلى دا بار ەكەنىن ەستىگەندە قاتتى قۋاندىم. مەن عانا ەمەس, وسى جايلى ەستىگەن, ونى كوپ جىلدار بويى جاقسى بىلەتىن بۇگىندەگى زەينەتكەر زيالى قاۋىم دا ريزا بولىپ, شىعارۋشىلارعا العىسىن جولداپ جاتتى. ونىڭ وزىندىك ۇلكەن سىرى بار. ەڭ نەگىزگىسى – ارتىندا ءىز قالدى, تىندىرعان ءىس قالدى, ادامگەرشىلىگىمەن وزگەلەردى ءسۇيىندىرىپ تۇراتىن, زامانداستارىنىڭ كوز الدىندا بەينەسى قالدى. ەرمەك بالتاباي ۇلى ءوزى جۇرگەن ورتادا قىزمەتتەستەرىن قاناتتاندىرا الاتىن رۋحى اقجارقىن مىنەزىمەن, قاۋىرت كەزەڭدەردە حالىقتى قاجەتتى جۇمىسقا ۇيىمداستىرا بىلەتىن قابىلەتىمەن ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنگەن جان ەدى. ە.بىجكەنوۆتىڭ ومىرىنە قاتىسى بار مىنا ءبىر دەرەككە قىس­قاشا توقتالا كەتكەن ءجون. اتا-تەگى جاعىنان العاندا قۋان­دىق – التايدىڭ اۋزى دۋالى ادامدارىنىڭ ءبىرى بولعان بىجكەن قاجىنىڭ بالاسى احمەت قاجىنى كەڭەس وكىمەتى ءبىراز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان. تۋعان جەرى اقمولانىڭ قورعالجىنىنان قۋىپ, سيبكرايعا ء(سىبىر ولكەسى) جەر اۋدارادى. قولىنداعى ءتورت ۇلى, ەكى قىزى, ءبىر كەلىنى جانە كەمپىرى ىرىسقاليمەن نوۆوسىبىرگە قونىس تەپكەن احمەت قاجى جولىن تاۋىپ, اقىرى جىلجىپ قىزىلجارعا (قازىرگى پەتروپاۆل) كەلىپ توقتاعان كورىنەدى. وسىندا ءبىراز جىل تۇراقتاپ, ءوسىپ-ونگەن دەسەدى قاريالار. قىزىلجاردا احمەت قاجى ۇلكەن ەكى ۇلى بالتاباي مەن مەكەبايدى ۇيلەندىرەدى. بىراق مەكەبايدا بالا توقتاماي, شەتىنەي بەرىپتى. سون­دا ىرىمشىل تۋعان-تۋىس «قو­نىس اۋدارماساڭ بولمايدى», دەگەن كەڭەس بەرگەن ەكەن, ءسويتىپ, كوك­شە­تاۋ وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىلدەر اۋدا­نىن­داعى قۇدىقاعاش كولحوزىنا كە­لىپ, مۇشە بولىپ كىرگەن. وسى جەردە ءۇي سالىپ, مەكەبايدىڭ قولىندا تۇرعان. احمەت قاجى 1933 جىلى ومىردەن وزادى. سول وتباسىن­دا ەرمەك 1935 جىلى 5 قاڭتاردا ومىرگە كەلەدى. ول كەزدە بالتابايدىڭ ەرجەتىپ قالعان ءبىر ۇل, ءبىر قىزى بار. ءسابي ءيسىن ساعىنعان, ءارى مەكەبايدا بالا تۇرماي جۇرگەن سوڭ ىرىمداپ, ۋىز ءسۇتىن ەمىزبەي, ەرمەكتى باۋىرىنا سالىپ الماق بولادى. سوندا مەكەباي: «قۇدايعا دا قيىپ بەرىپ جاتقان بالالارىم عوي, باۋىرىما قيمايمىن با؟! قۇداي الدىندا سۇراۋسىز, سۋلى جەردە ءپىسىرىپ جە, سۋسىز جەردە قۋىرىپ جە, جوقتامايمىن, تەك ءتىرى جۇرسە بولدى!», دەپ بەرگەن ەكەن (سول ءسوزى ورىندالىپ, ەرمەك دۇنيەدەن ءوتىپ, جانازاسى وقىلعاندا دا بالتاباي ۇلى بولىپ كەتە باردى). تۋمىسىنان زەرەك بالا 1941 جىلى 6 جاسىندا قۇدىقاعاش 7 جىلدىق مەكتەبىنە بارىپ, 1949-1950 وقۋ جىلى 10 جىلدىقتى 8 جىلدا 15 جا­سىندا ءبىتىرىپ شىعادى. ول كەزدە جاقسى وقيتىن وقۋشىلاردى ءبىر سىنىپتان ەكىنشىسىنە وقۋ جىلىنىڭ ورتاسىندا-اق كوشىرە بەرەتىن. وسى­لايشا, ورتا مەكتەپتى ۇزدىك باعامەن تامامداعاننان كەيىن ول كەزدەگى رەسپۋبليكالىق ەڭ تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورنى قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنە ءتۇستى. ءيا, وقۋعا ءتۇسۋ ەمتيحانىنا جينالعان جاستار بايگە جولىنداعى سايگ ۇلىكتەي جاراعان, جان-جاعىنداعى باقتالاستارىنا ەلەگىزىپ قاراعان 250-دەي بالا ەدىك. سولاردىڭ ىشىندە وزىپ شىققاندارى في­لولوگيا فا­كۋلتەتىنىڭ قازاق ءبولى­مىنە قا­بىلداندى, ياعني دامەگەر ابي­تۋريەنت­تەردىڭ بەستەن ءبىرى ستۋدەنت اتاندىق. وقۋ جىلى دا باستالدى. سول تۇستا ءبىزدىڭ جانىمىزدا بۇرىن ەمتيحان كەزدە بايقالماعان ءبىر كىشكەنتاي جاس بالا پايدا بولدى. ءبارىمىز الگى بالانىڭ ماڭايىنا كەلىپ, قايدان, قالاي كەلگەنىن سۇراي باستادىق. سويتسەك, ول ورتا مەكتەپتىڭ ءار كلاسىن اتتاپ ءوتىپ, 15 جاسىندا بىلتىرعى جىلى وسى وقۋ ورنىنا ەمتيحان تاپسىرعان ەكەن. بار ساباقتى بەسكە تاپسىرسا دا, جاسىنىڭ تولماعاندىعى, سوعان وراي بويىنىڭ كىشىلىگى بولدى ما ەكەن, «ەندىگى جىلى كەلەسىڭ» دەپ قايتارىپ جىبەرگەن ەكەن. بىلتىرعى ەمتيحاننىڭ باعاسىمەن بيىل وقۋعا تۇسكەن سول بالا – ەرمەك بىجكەنوۆ بولىپ شىقتى. جانىنا جاقىنداپ, بوي ولشەس­كەندەي جاناپ وتسەك – مەنىڭ يىعىمنان عانا كەلەتىن كىشكەنتاي بالا. سويلەسە كەلە, ساباق بارىسىندا الگى كىشكەنتاي بالا پىسىقتىعىمەن ەرەكشەلەنە باستادى. ۇلكەندەردىڭ قالجىڭىنا تايسالماي قالجىڭمەن جاۋاپ بەرەدى. ساباق بارىسىندا سول ۇلكەندەردىڭ تالايىن وزىنە تەلمىرتىپ قويادى. اقىرى 1956 جىلى 30 بالا ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ شىقتىق. سول كەزدە باياعى كىشكەنتاي ەرمەكتىڭ تەز وسكەندىگى سونشالىقتى – مەن ونىڭ يىعىنان كەلەتىن بولىپ قالدىم, ياعني ول ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا ءوستى. ءسويتىپ, ءبىلىمدى ازامات اتانعان جاستار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراپ كەتتىك. مەن ەرمەكتى جەتى جىلدان كەيىن «تىڭ ولكەسى» گازەتىنە جۇمىسقا كەلگەنىمدە قايتا تاپتىم. ول قورعالجىن اۋدانىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەن بەلگىلى دە بىلىكتى ازامات ەكەن. سول كەزدەن باستاپ ءبىز ءومىر جولىن بىرگە ادىمداپ, دوستىعىمىزدى جالعاستارا بەردىك. ە.بىجكەنوۆ 1956 جىلى قاز مۋ-ءدى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ ءوزىنىڭ اتاقونىسى اقمولا وبلىسىنىڭ قورعالجىن اۋدانىندا ارنايى جولدامامەن قىزمەتكە باعىت العان ەدى. جاس جىگىتتىڭ ديپلومى مەن ۋنيۆەرسيتەتتە بەرگەن مىنەزدەمەسىن كورگەن اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باسشىلارى وعان زور سەنىم ءبىلدىرىپ بىردەن ءوز مەكەمەلەرىنە مەكتەپ ينسپەكتورى جانە ورتا مەكتەپ مۇعالىمى ەتىپ تاعايىندايدى. سول جىلدىڭ سوڭىندا-اق, جالىندى جاستىڭ اياق الىسىنان ۇلكەن ادامنىڭ بولمىسىن بايقاپ, اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ەتىپ وسىرەدى. جيىرماداعى جاس جىگىتكە مۇنداي سەنىم كورسەتىپ, تەز جوعارىلاتۋ جايدان-جاي بولماسا كەرەك. ىستە العىر, ورىسشاعا, قازاقشاعا بىردەي ساۋاتتى جاس مامان سول كەزدە جوعارى سۇرانىسقا يە بولاتىن. ەرمەك بالتاباي ۇلى ەكى جىلدان كەيىن اۋداندىق ورتا مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى. قاي ىستە بولسىن وعان وڭى مەن سولى بىردەي ەدى جانە قىزمەتتىڭ ۇلكەنى-كىشىسى دەپ قارامايتىن. بارعان جەرىن ءۇيىرىپ اكەتىپ, كىشكەنتاي ءىستىڭ اينالاسىنان ۇلكەن دۇنيەنى قۇراستىراتىن. مەكتەپكە كەلىسىمەن ىسكە شابىتتانا كىرىستى. ءالى جەتىلىپ كەتە قويماعان ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن مەكتەپتىڭ تىم ناشار جاعدايىن جاقسارتۋعا بارىن سالدى. جاعدايدى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن اۋىل ادامدارى مەن جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, كوپ ماسەلەنى قاراجاتسىز-اق شەشكەنىن كوزىمىز كوردى. الىستاعى بىرىڭعاي قازاق اۋىلدارى, ونىڭ ىشىندە وقۋ اعارتۋ ءىسى, مەكتەپتىڭ جاي-جاپسارى سول تۇستا وتە قيىن حالدە بولاتىن. قاي جەرگە بارسا دا, ارتىندا ءوز قولتاڭباسىن قالدىراتىن. قاي جەردە جاعداي اۋىرلاۋ بولسا, سول جەرگە ە.بىجكەنوۆ جىبەرىلەتىن نەمەسە ول سول جەردەن تابىلاتىن. 1958-1965 جىلدار ارالىعىندا قورعالجىن, كەڭبيدايىق, سابىندى ورتا مەكتەپتەرىندە ەكى-ءۇش جىلدان ديرەكتورلىق قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, وسى مەكتەپتەردىڭ وقۋ بازاسىن كوتەردى. مۇعالىم-كادرلاردىڭ ۇستازدىق ىسكەرلىگىن جەتىلدىرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ەڭبەگى دە ەلەۋسىز بولعان جوق, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاق كسر-ءنىڭ وقۋ وزاتى دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدى. ەرمەك بالتاباي ۇلىنىڭ بويىن­داعى قابىلەتىن, حالىق اراسىنداعى بەدەلىن, ەڭ الدىمەن ەكى تىلگە بىردەي ساۋاتتىلىعىن بايقاعان باسشىلىق, ونى 1965 جىلى قورعالجىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە قىزمەتكە قا­بىلداپ, ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىلىگىنە بەكىتەدى. ساۋاتتى دا, ىسكەر ازامات بۇل جۇمىستا دا وسى سالاداعى ارىپتەستەرىنەن وق بويى وزىق تۇرىپ, ۇلگى كورسەتە ءبىلدى. ەل ىسىنە بەلسەنە ارالاسقان ەرمەك ەلدىڭ اۋزىنا دا ىلىكتى. ءوزى قىزمەت ەتكەن اۋدان حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ول, وبلىستاعى پارتيا اپپاراتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا دا بەدەلى وسە ءتۇستى, ءسويتىپ, 1971 جى­لى قورعالجىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ارينە, بۇل قىزمەتى بۇرىنعى ءوزى اتقارىپ جۇرگەن جۇمىسپەن ساباقتاس بولعاندىقتان, وعان قيىندىق كەلتىرە قويعان جوق, قايتا ول اۋپارتكومداعى قىزمەتتەس دوستارىنا كومەكتەسىپ, بارلىق جۇمىسقا بەلسەنە ارالاسىپ جۇرەتىن. اتا-باباسى قونىس ەتكەن قورعالجىن توڭىرەگىنىڭ تابيعاتى باي قاسيەتتى مەكەن. نۇرا وزەنىنىڭ بويىندا تىزىلگەن 28 كولدىڭ اقىرى «تەڭىز» اتتى ايدىنعا بارىپ تىرەلەدى. قورعالجىننىڭ اتاعىن ايداي الەمگە تانىتقان قوقيقازدىڭ جاز جايلاۋى وسى ارا. قورىق, جاراتىلىسىنا تابيعاتتىڭ سىرلارىنا قانىق, ءارى ەل جايىنان حابارى مول بىلىكتى ماماندارعا ءزارۋ. ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەدى جانە ونى ايالاپ قورعاۋ جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن ءىس. بۇل ءوڭىردىڭ تابيعاتى سونشالىقتى تارتىمدى, بۇكىل وداقتىڭ ءار ايماعىنان باستاپ, الىس شەتەلدەردەن كەلەتىن قوناقتارعا دەيىن وسىندا اعىلىپ كەلىپ جاتادى. ديرەكتورلىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە ەرمەك قوناقتارعا ەل-جەر تۋرالى تانىمدىق اڭگىمەلەردى قانىق ايتاتىن. اۋدانعا كەلگەندەر, حالىقتار دوستىعىنىڭ دانەكەرىنە اينالعان ءماريام جاگورقىزىنا ارنالعان ستەللانى ريزاشىلىقپەن تاماشالايدى. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ يدەيالىق مازمۇنى جۇرت اۋزىندا سول كەزدە وسىلاي باعالانعانىمەن, اياسى الدەقايدا كەڭ ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ءتۇسىنىپ جاتىرمىز – بۇل انگە, ونەرگە قويىلعان ەسكەرتكىش ەكەن. جۇرت اۋزىنداعى ءاندى ەسكەرتكىشكە اينالدىرۋ, وسىلايشا كەڭىنەن دارىپتەۋ, ە.بىجكەنوۆتىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەدى, ويتكەنى, ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراماي, قانداي ءىستى قولعا السا دا, جاندانىپ, اۋقىمدانىپ, ەلەۋلى مازمۇنعا يە بولىپ سالا بەرەتىن. ارقانىڭ اۋا رايىنا ءتوزىمدى ماتەريال تاڭداۋدا دا, ونىڭ جالپى سيپاتى قانداي بولۋى كەرەكتىگى جونىندە دە ە.بىجكەنوۆتىڭ اتقارعان شارۋاسى وتە اۋقىمدى ەدى. ەڭبەگى ەسكەرۋسىز بولمادى. ول قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى قۇرمەت گراموتاسىنىڭ, ەكى مارتە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ, بىرنەشە مەدالداردىڭ يەگەرى اتاندى. قازاقتا «تەگىنە تارتىپ ۇل تۋار» دەيتىن ماقال بار. ەرمەك تە ءوزىنىڭ تەگىنە تارتتى. قاجىلار اۋلەتىندە وڭ-سولىن تانىعان ول جاسىنان وبال-ساۋاپتىڭ قادىرىن ءبىلىپ وسكەن. حالقىنىڭ قامىن ويلاپ, ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن سونشالىقتى ەڭبەك ەتتى. اينالاسىنا جاعدايلى ءومىر, باقىتتى كوڭىل سىيلاۋ ءۇشىن جان اياماي ىزدەنسە, سول بويداعى تەكتىلىكتىڭ دارەجەسىنە تارتقانى شىعار. سوڭعى جىلدارى ەلدە پايدا بولعان كەي باسشىلاردىڭ ورىنسىز ىستەرىنە كەيىگەندە, كوز كورگەندەر «اتتەڭ, بىجكەنوۆتەردەي بولۋ قايدا!» دەپ, سول تۇستاعى ىسكەر ازاماتتاردى ەرمەكتىڭ اينالاسىنا توپتاستىرا ەسكە الادى. سانالى, ساليقالى عۇمىرى كەيىنگىنىڭ ونەگەسىنە, ەلدىڭ ارقا­سۇيەرىنە اينالعان ارىسى ومىردەن وتكەندە قالىڭ قاۋىم كوزىنە جاس الدى. «ەرتە كەتتى!» دەدى. شىنىندا, ءومىر وتكەلدەرىن باسىنان كەشە وتىرىپ, ەلۋگە جەتكەن تۇستا – ەندى كەمەلىنە كەلگەندە سۇم اجال ارامىزدان الىپ كەتە باردى. سونان بەرى تالاي جىل ءوتتى, حالقىن سۇيگەن, حالقى سۇيگەن ەرمەك بىجكەنوۆ ءتىرى بولسا بيىل مىنە, 80 جاسقا تولار ەدى. «ارتىڭداعى قارا ورمان جۇرتىڭ سەنى ۇمىتپايدى...» دەگىمىز كەلەدى, ومىردەن ەرتە وزعان زامانداس-سىرلاسقا. نۇرعوجا وراز, اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.