ادالدىق

قالاي ەندى ادامعا دوس دەمەسسىڭ دوبەرمان تۇقىمدى ءيتى ادامعا وتە جاقىن, ءۇيىر كورىنەدى. اسىرەسە, كىشكەنتاي بالالاردى وسى يتپەن قورىقپاي قالدىرا بەرۋگە بولادى ەكەن. وسىعان بايلانىستى مىناداي وقيعا سىبىردە بولعان. التى ايلىق كىشكەنتاي بالانى اناسى باقتىڭ ىشىنە تازا اۋاعا الىپ شىعادى. جاڭادان ەڭبەكتەيىن دەپ جۇرگەن بالانىڭ قاسىنا ءيتتى قالدىرىپ, ءوز جۇمىستارىمەن اينالىپ قالادى. ءسابي جەرگە توسەلگەن كورپەنىڭ ءسال شەتىنە شىعا باستاسا, يت ونى اقىرىنداپ قانا تۇمسىعىمەن كورپەنىڭ ورتا جاعىنا قاراي يتەرىپ قويادى ەكەن. وسى ساتتە تۋرا بالانىڭ كورپەسىنىڭ قاسىندا جىلان پايدا بولادى, ال يت بولسا بالانىڭ كيىمىنىڭ جاعاسىنان تىستەپ ەسىكتىڭ الدىنداعى باسپالداققا اكەلىپ قويا سالادى دا, ءوزى جاڭاعى جىلانمەن ارپالىسىپ, ونى جايراتىپ سالادى. ءيتتىڭ ادامعا ادال قىزمەت ەتەتىنى تۋرالى كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر بار. سونىڭ ءبىرى سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا لەنينگراد قورشاۋى كەزىندە بولعان. كۇن سايىن اشتىقتان جۇزدەگەن ادام ءولىپ جاتادى. اسىرەسە, كىشكەنتاي بالالار شىداي المايدى. ءبىر ءۇزىم نان ءۇشىن كەيبىر ادامدار قىلمىسقا دا باراتىن. قالاداعى اتى ايگىلى عالىمنىڭ (ونىڭ ەسىمى ايتىلمايدى) وتباسىندا دا ءبىراز تۋىستارى قايتىس بولعان ەكەن. عالىمنىڭ ءوزى دە السىرەپ, توسەك تارتىپ جاتادى. دارىگەرلەر: «اشتىق ابدەن مەڭدەگەن, ۇزاققا بارمايدى, تەز ارادا ازىق-ت ۇلىك تابۋ كەرەك», – دەيدى. سول عالىمنىڭ ترەزور اتتى كاۆكاز تۇقىمدى قاسقىر ءيتى (وۆچاركا) بار بولاتىن. عالىمنىڭ ايەلى نە ىستەرىن بىلمەي دال بولادى. ۇيىندە ءيتى بار ەكەنىن بىلگەن دارىگەرلەر: «كۇيەۋىڭىزدىڭ ءومىرىن تەك ءيتىڭىز عانا ساقتاپ قالادى», – دەيدى. ال ايەلى بولسا كۇيەۋىن دە, ءيتىن دە ولىمگە قيمايدى. ءيتتى اسىراعالى 10 جىل بولعان ەكەن. كەشكە ايەل قايتىپ ۇيىنە كەلگەندە, انشەيىندە قۋانىپ, قۇيرىعى بۇلعاڭداپ قارسى الاتىن يت, بۇل جولى ونىڭ ويىن تۇسىنگەندەي ىرىلداپ قاسىنا كوپكە دەيىن جولاتپاپتى. ايەل كوز جاسىن كول قىلىپ, اقىرىن ءيتىن سيپالاپ وتىرىپ, وعان بار ءمان-جايدى «ايتىپ» بەرەدى, يت بولسا ءبىر نارسەنى تۇسىنگەندەي ايەلدىڭ بەتىن جالاپ, جۇباتقانداي بولادى. بىراق, ادام ومىرىنەن يت قىمبات ەمەس قوي. اۋلا سىپىراتىن شالدى ەرتىپ كەلىپ, كوپ ويلانىپ, تولعانىپ تاڭ اتا سالىسىمەن ءيتتى ولتىرۋگە رۇقسات بەرەدى, ءوزى ءداتى شىداماي دالاعا شىعىپ كەتەدى. شال ءيتتىڭ ءتىسى باتپاسىن دەپ قالىڭ برەزەنت پلاشش, اياعىنا ەتىك كيىپ كەلەدى. شال ەسىكتەن كىرە بەرگەندە, انشەيىندە بوتەن ادامعا ءۇرىپ, تاپ بەرەتىن يت, ۇندەمەي قىڭسىلاپ, قوجايىن جاتقان بولمەگە بارىپ, عالىمنىڭ بەتىن يىسكەلەپ, قوشتاسقانداي بولادى. سودان سوڭ ۇندەمەي كەلىپ, «ال, ەندى سويا بەر» دەگەندەي ەدەنگە جاتىپ كوزىن جۇمادى. العاشىندا ءيتتى ولتىرۋگە رۇقسات بەرمەگەن عالىم, ءوزىنىڭ ءيتىنىڭ ارقاسىندا ءومىرىن ساقتاپ, ۇزاق جىلدار بويى حالقىنا قىزمەت ەتكەن ەكەن. قاسقىرلار شابۋىلى بالا كەزىم. ەسىك الدىندا ويناپ جۇرگەن بولاتىنمىن. اتاربادان ءبىر قارت ادام كەلىپ ءتۇستى. قاريا ۇيگە كىرىپ كەتكەن ساتتە جۇگىرىپ بارىپ ارباسىنا ءۇڭىلدىم. قاراسام, اربانىڭ ۇستىندە كارى, ءبىر قۇلاعى جوق ۇلكەن يت جاتىر. مەنىڭ تاڭدانىسپەن قاراپ تۇرعانىمدى سەزدى بىلەم, ۇلكەن كىسىلەرمەن ىلەسە شىققان اتاي اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى. «60-شى جىلداردىڭ باسى ەدى. ول كەزدە مەن ورتالىقتان ءوزىمىزدىڭ فەرماعا پوشتا تاسيتىنمىن. سول جىلى قىس اۋىر بولدى. كۇندە قار جاۋىپ, بورانداتاتىن. شارۋامدى كەش باتقانشا ءبىتىرىپ ۇلگەرمەسەم, ۇيگە تۇندەلەتىپ قايتپاي-اق, تۋىستارىمنىڭ ۇيىنە قونا سالاتىنمىن. ءبىر كۇنى اياق استى بىرەۋ قايتىس بولىپ, حابار جەتكىزۋ قاجەت بولدى. سونىمەن جولعا شىقتىم. قىستىڭ قىسقا كۇنى كوكجيەككە باتا باستاعان. ءبىراز جول جۇرگەننەن كەيىن كۇن رايى بۇزىلا باستاسىن. كەنەتتەن استاڭ-كەستەڭ بولىپ, قارلى بوران سوعىپ, اينالا تۇنەرىپ كەتتى. فەرماعا دەيىن ءبىراز جەر بار, ارتقا قايتايىن دەسەم, اۋىلدان الىستاپ كەتكەنمىن. نە دە بولسا العا جۇرۋگە بەكىندىم. ايدالا. تاستاي قاراڭعى تۇندەگى سەرىكتەرىم اقتوس پەن تايماس جانە كۇرەڭ اتىم. ءبىر ۋاقىتتا الىستان قاسقىر ءۇيىرىنىڭ جارىسا ۇلىعان داۋىسى ەستىلدى. يتتەر ىرىلداپ, بىراق شانادان الىستاپ كەتپەي, ءبىر-بىرىنە جاقىنداي جوسىپ كەلەدى. ءبىر قاۋىپ بولاتىنىن سەزگەندەي اتىم دا قۇلاعىن قايشىلاپ باسىن قايتا-قايتا جۇلقي بەردى. ۇلىعان داۋىس تىپتەن جاقىندادى. اينالانى تۇمان باسقان, ەشنارسە كوزگە كورىنەر ەمەس. قاسقىرلاردىڭ جان-جاقتان انتالاپ كەلە جاتقانىن ءىشىم سەزدى-اق. بويىمدى ۇرەي بيلەدى. اتقا قامشى باسقانىممەن, كۇرەڭ قاسقانىڭ قالىڭ قاردان ءجۇرىسى ونەتىن ەمەس. توبەگە كوتەرىلە بەرگەن كەزدە الدىمىزدان ەكى ءداۋ قاسقىردىڭ قاراسى كورىندى. ارتىما جالت قاراسام, تاعى ءۇش-تورتەۋى ىزىمنەن بۇلكەكتەپ كەلەدى ەكەن. وسى ساتتە اتىم ۇركىپ, شەتكە جالت بۇرىلىپ كەتتى دە, مەن سايعا قاراي دومالاي قۇلادىم. ءبىر قىزىعى, ءتۇز تاعىلارى اتىمنىڭ ارتىنان قۋماي, مەنى قورشاپ الدى. قاسقىرلار جاقىنداپ كەلەدى. اقتوس پەن تايماس ماعان: «تۇر, شايقاسقا دايىندال» دەگەندەي, ەكەۋى ەكى جاعىما شىعىپ, اينالسوقتاپ ءجۇرىپ الدى. قۇلاعان  كەزدە اياعىم سىندى بىلەم, قوزعالۋعا دارمەنىم بولماي قالدى. «قاپ, مىلتىعىمدى بىرگە الا شىقپاعانىم-اي!» – دەپ وكىندىم. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ قاسقىرلارعا جەم بولاتىنىما نالىپ, جاس بالاشا ەڭىرەپ جىلاپ جىبەردىم. قۇدايعا جالبارىنىپ, جاردەم سۇراپ, باسىما سان ءتۇرلى ويلار كەلىپ-كەتىپ جاتتى. ەندى, سالدەن سوڭ ءومىر ءۇشىن كۇرەس باستالماق. جان-جاعىمنان تىستەرى ىرسيعان بىرنەشە اش ءتۇز تاعىلارى انتالاپ, الدىنداعى جەمتىگىن تەزىرەك جەۋ ءۇشىن ايبات شەگە باستادى. تەرىس اينالىپ, قوزعالىسسىز, دارمەنسىز جاتقان مەنىڭ ۇستىمە قار شاشتى. يتتەر دە مەنەن ەش قايىر جوق ەكەنىن تۇسىنگەندەي بۇيىردەن كەلىپ تيگەن قاسقىرلارمەن الىسا كەتتى. شايقاس ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلدى. مەنەن يتتەردى الىستاتۋ ءۇشىن جىرتقىشتار ونى قورشاپ الىپ, تالاي باستادى. ءبىر ۋاقىتتا تايماس تايعاناپ بارىپ, سايعا قاراي دومالاي باستادى. وسىنى كۇتىپ تۇرعان جىرتقىشتار ونىڭ جالعىز قالعانىن كورىپ, بارلىعى جابىلا بارىپ, باس سالدى. كوپ كۇتتىرمەي-اق تاجالدار ءيتتى ءولتىرىپ, تاس-تالقانىن شىعارىپ, جەپ السا دا, جۇمىرىنا جۇق بولماعانداي, ەندى اقتوس پەن ماعان شابۋىلدى باستادى. اقتوسكە ەندى جالعىز ءوزى ءبىر توپ قاسقىرمەن ج ۇلىسۋعا تۋرا كەلدى. جابايى حايۋاندار ءيتتى مەنەن الىستاتىپ, جابىلعىسى كەلىپ ەدى, يت بەرىلمەدى, جانىمنان كەتپەي قويدى. مەن تەك اللادان ءولىمنىڭ تەز, كەنەتتەن بولۋىن تىلەدىم. قاسقىرلاردىڭ ءتىسى پيمامنان دا, تونىمنان دا ءوتىپ بارادى. بەتىمدى تالاتقىم كەلمەي, تونىمنىڭ جاعاسىمەن بۇركەپ الدىم. ءبىر ۋاقىتتا قاسقىرلار شابۋىلىن كىلت توقتاتىپ, الدەنەگە ەلەڭدەگەندەي تىنا قالدى. وسى ساتتە ادامداردىڭ الىستان تالىپ جەتكەن ايقايى مەن يتتەردىڭ ۇرگەن داۋىسىن ەستىدىم. ءارى قاراي نە بولعانى ەسىمدە جوق, ەسىمنەن تانىپ قالىپپىن... ەسىمدى ءبىر كۇننەن كەيىن جيدىم. اۋىل­داستارىمنىڭ ايتۋىنشا, ولار اۋدارىلعان شانا  مەن ءتۇن جارىمدا اۋىلعا يەسىز ورالعان اتتى كورىپ قۇتقارۋعا ۇمتىلىپتى. سول قاريانىڭ اڭگىمەسى ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ءبىراز جىلداردان سوڭ اقساقالدىڭ قايتىس بولعانى جايلى حابار ەستىدىم. ەڭ عاجابى, قاريا قايتىس بولعان سوڭ, ءبىر ايعا جەتپەي, ءيتى اقتوس جونە كۇرەڭ قاسقا اتى دا جان تاپسىرىپتى. قوجايىنى ءۇشiن كەك العان يت فرانتسيانىڭ فونتەنبلو قالاسىنىڭ ماڭاي­ىنداعى ەسكi بiر قورعاننىڭ اۋلاسىندا اداممەن ايقاسىپ جاتقان يتتiڭ تاس ءمۇسiنi بار. حIV عاسىردا كورولدiك ەتكەن V كارل ۆالۋانىڭ ەكi جاس رىتسارى بولادى: مەسسير وبري دە مونديدە جانە مەسسير اندرە ماشەر. مونديدە ەرجۇرەكتiلiگiمەن, شىنشىلدىعىمەن, تالانتىمەن كوزگە كوپ تۇسكەن جاۋىنگەر ەكەن. سوندىقتان مونارح ونى ەرەكشە جاقسى كورiپ, باسقا رىتسارلارعا ۇلگi ەتiپ وتىرىپتى. ال اندرە ماشەر سول ءۇشiن مونديدەنi ولەردەي جەك كورەدi. بiراق ەشكiمگە بiلدiرمەيدi, سىرت كوزگە ەكەۋi ناعىز دوس بولىپ كورiنەدi. بويىن ابدەن قىزعانىش بيلەگەن اندرە ماشەر دوسىن ولتiرۋگە بەل بۋادى. بiر كۇنi ەكi دوس پاريج ماڭايىنداعى قالىڭ ورمانعا اڭعا شىعادى. مونديدە ەڭكەيiپ بۇعىنىڭ iزiنە قاراي بەرگەن كەزدە ماشەر ونىڭ ارقاسىنان پىشاق سالادى. مونديدە سول جەردە تiل تارتپاي ءولiپ كەتەدi. اندرە ماشەر بەيشارا وبري دە مونديدەنiڭ دەنەسiن جاپىراقتارمەن جابا سالىپ, اتىنا مiنiپ پاريجگە قايتىپ كەتەدi. ماشەر ءوزiنiڭ بۇل قىلمىسى جايلى ەشكiم بiلمەيدi دەپ ويلايدى, سەبەبi ەكەۋiنiڭ اڭعا شىققانىن ەش ادام كورمەگەن ەدi. بiراق, ول ماڭىزدى بiر نارسەنi ەسكەرمەيدi. مەسسير مونديدەنiڭ گەركۋلەس اتتى اقىلدى توبەتi بار بولاتىن. تۋرا سول كۇنi وبري دە مونديدە ءوزiنiڭ فونتەنبلودا تۇراتىن قالىڭدىعىنا كەشكە باراتىنىن حابارلاپ گەركۋلەستiڭ موينىنا حات بايلاپ جiبەرەدi. توبەت جولدى جاقسى بiلەتiن. حاتتى جەتكiزگەن سوڭ گەركۋلەس قوجايىنىنىڭ كەلۋiن كۇتەدi. كۇتە-كۇتە شارشاعان يت ورمانعا قاراي تارتادى. ورماندا ءوزiنiڭ قوجايىنىنىڭ ءولi دەنەسiن تاۋىپ الادى. يت مونديدەنiڭ جاقىن دوسى دە نارساكقا كەلەدi. كەلە سالا كامزولىنىڭ ەتەگiنەن تارتقىلاپ, ورمان جاققا سۇيرەيدi. گەركۋلەستiڭ تەگiن يت ەمەس ەكەنiن بiلەتiن دە نارساك قارۋلانعان ەكi قىزمەتشiسiن الىپ يتتiڭ سوڭىنان ەرەدi. ورماننان وبري دە مونديدەنiڭ دەنەسiن تاۋىپ الادى. گەركۋلەس ەندi ءوزiنiڭ جاڭا قوجايىنى رەتiندە دە نارساكتى تاڭدايدى. بiر ايتا كەتەتiن جايت, مونديدەنi جەرلەگەن كەزدە جاڭا قوجايىن توبەتتi قوراعا قاماپ قويادى. تۋرا بiر اي وتكەن سوڭ دە نارساك گەركۋلەس ەكەۋi پاريجدە قىدىرىپ جۇرگەن كەزدە ولار الگi قانiشەر اندرە ماشەردi كەزدەستiرiپ قالادى. گەركۋلەس ماشەرگە قاراي اتىرىلىپ تاماعىنا جارماسقىسى كەلەدi. دە نارساك ارەڭ دەگەندە ىزالانعان يتتi اجىراتىپ الادى. ال كەيiن وسى وقيعانى دوستارىنا ايتىپ بەرەدi. ولاردىڭ ويىنا كۇمان كiرەدi. سەبەبi, گەركۋلەس بۇرىن ماشەردi جاقسى كورەتiن, قۇيرىعىن بۇلعاڭداتىپ ونىڭ «جۇگiر», «جات», «تۇر» دەگەن بۇيرىقتارىن دا «سۇيسiنە» ورىندايتىن. مونديدەنiڭ دوستارى مونديدەنi ولتiرگەن تۋرا سول اندرە ماشەر دەپ شەشەدi. بۇل سىبىس بiر كۇنi كورولدiڭ دە قۇلاعىنا جەتەدi. مونارح وسى كۇدiكتi iستi ءوز باقىلاۋىنا الادى. ول كورول سارايىنىڭ الاڭىندا ءوزiنiڭ گۆاردياسىنداعى 200 ادامدى ساپقا تۇرعىزۋعا بۇيرىق بەرەدi. سودان سوڭ الاڭعا گەركۋلەستi الىپ شىعادى. يت ەش بوگەلمەستەن بiردەن اندرە ماشەرگە تاپ بەرەدi. سوندا كورول ورتا عاسىرلاردا كەڭiنەن قولدانىلاتىن قۇداي سوتىن وتكiزەدi. جەكپە-جەككە شىققانداردىڭ قايسىسى ادال بولسا, قۇداي سونى جاقتايدى, تiپتi ونىڭ ءالسiز, كۇشiنiڭ از ەكەندiگiنە دە قارامايدى دەپ ەسەپتەلگەن. ءسويتiپ, يت پەن اندرە ماشەر جەكپە-جەكپە شىعادى. ماشەرگە يتتەن قورعانۋعا بارلىق جاعداي جاسالىنادى: ۇستiنە يتتiڭ تiسi باتپايتىن ساۋىت, قولىندا ۇلكەن تاياق, ت.ب. كورول بەلگi بەرگەن كەزدە گەركۋلەس وقتاي ۇشىپ بارىپ ماشەردi جەرگە قۇلاتادى. ماشەر دە بەرiسپەيدi. ال يت تۋرا القىمعا تاقالعاندا ماشەر: «ءيا, مەن مونديدەنi ءولتiردiم, توبەتتi الىپ كەتiڭدەر, ءبارiن ايتامىن» دەيدi. ول كiناسiن مويىندايدى. كورول ونى ءولiم جازاسىنا كەسەدi. گەركۋلەس ابدەن قارتايعانشا دە نارساكقا ادال قىزمەت ەتەدى. ولە-ولگەنشە ءوزiنiڭ بۇرىنعى قوجايىنى وبري دە مونديدەنiڭ قابiرiنە بارىپ تۇرعان كورiنەدi, تiپتi سول قابiردiڭ قاسىندا ءولدi دەگەن اڭىز دا بار. كەيiننەن دە نارساك گەركۋلەسكە ەسكەرتكiش قويىپتى. ماقسات رسالين, جۋرناليست. الماتى.