اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەشەندى كوزقاراس قاجەت

تۇركىستاندا «وڭتۇستىك ايماقتاعى اگروونەركاسىپتىڭ جاي-كۇيى: پروبلەمالارى مەن شەشۋ جولدارى» تاقىرىبىندا وتكەن كوشپەلى ماجىلىستە سەناتورلار وسىنداي دەرەكتەر كەلتىردى. سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ كوشپەلى وتىرىسىندا كوميتەت توراعاسى ءالي بەكتاەۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەت الدىنا اگروونەركاسىپ سەكتورىنداعى ءوندىرىس كولەمىن 70%-عا ءوسىرۋ مىندەتىن العا قويعانىن اتاپ ءوتتى. ء«بىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعىن ەش كەدەرگىسىز جۇرگىزۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ءوندىرىسى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جەر مەن تابيعي رەسۋرس­تاردى پايدالانۋ بويىنشا ءتيىمدى جاعدايلار, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا مەن جابدىقتار قاجەت», دەدى سەناتور. سونداي-اق ءالي بەكتاەۆ وڭتۇستىكتە توزىعى جەتكەن سۋ نىساندارىنىڭ كوپ ەكەندىگىن جەتكىزىپ, اتالعان جاعدايلاردى شەشۋ ءۇشىن سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ قاجەتتىگىن ايتتى. اگرارلىق سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىندى. «اگرارلى سالادا ماسەلە وتە كوپ. ەڭ ءبىرىنشى – قايتا وڭدەۋگە قاتىستى قارجى جەتىسپەيدى. سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسى دە بار. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن بولاشاقتا جەرگىلىكتى جەردەگى وكىلەتتى ورگانعا, ماسليحاتتارعا بەرۋ كەرەك. سەبەبى ءار ءوڭىر اگرارلى سەكتوردىڭ قاي سالاسىن دامىتۋ قاجەتتىگىن جاقسى بىلەدى. ەگەر رەسپۋبليكادان قارجى ءبولىپ, ترانسفەرت رەتىندە وبلىستىڭ بيۋدجەتىنە تۇسىرسە, سودان ماسليحاتقا ءتارتىبىن بەكىتىپ, سالانى دامىتۋ قاجەتتىگى تۋرالى تالاپ قويىلسا, وبلىس وزىنە قاجەتتى ءوندىرىستى دامىتۋعا مۇمكىندىك الادى دەپ ويلايمىز», دەدى كوميتەت توراعاسى. سۋبسيديانى بەرۋ ءتارتىبىنىڭ وزىندە بيۋروكراتتىق ماسەلەلەر وتە كوپ. شارۋا ءبىر قاعازدى راسىمدەۋ ءۇشىن بىرنەشە قۇجات تولتىرادى. بىرنەشە جەردەن رۇقسات الۋى جانە جوبالار جاساپ, قارجى شىعارۋ كەرەك. بۇل جۇيەمەن شارۋا سۋبسيديا المايدى. ال الماعاننان كەيىن اگرارلى سەكتور دامىمايدى. مايدا شارۋاشىلىقتاردى بىرىكتىرىپ, كووپەراتسيا قۇرعان ءتيىمدى. ول ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ, باعانى رەتتەي­دى. «ۇساق شارۋاشىلىقتان الىنعان ءونىم­نىڭ كولەمى تومەن, ونىمدىلىگى دە از. سول سەبەپتى ونىڭ باعاسى جوعارى بولادى. سوندىقتان ءبىز سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن, دۇرىس سۋارۋ سيستەماسىن رەتتەۋىمىز كەرەك. ساپالى ۇرىق ەگۋ, تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. مايدا شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسيالارىن كوبەيتسەك, ولاردىڭ جەرى ۇلعايادى. سودان تىڭ جەرلەر پايدالانىلسا, ءونىم كوبەيىپ, ونىمدىلىك ارتادى. باعا تومەندەيدى. ءبىز وسى جاعىنا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى­نا بولىنگەن قاراجات سونداي قاجەتتى جەرلەرگە جۇمسالۋى قاجەت», دەدى ءالي بەكتاەۆ. بۇل ورايدا تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك كەنجەحان ۇلى 2030 جىلعا قاراي وبلىستا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن 216,3 مىڭ گەكتارعا ەنگىزۋ قاراستىرىلعانىن, بيىل جاڭادان 22 مىڭ گەكتارعا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى ورنالاستىرىلاتىنىن ايتىپ ءوتتى. ءتورت ايدا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى جاڭادان 7 مىڭ گەكتارعا ەندىرىلگەن. سونداي-اق ە.كەنجەحان ۇلى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەندىرۋدەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالدى. «جاڭا «ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا» ەرەجەسى جوباسىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەندىرۋ شىعىستارىن 50%-عا وتەۋ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەۋ ۇلەسىن قوسىمشا 30% ۇلعايتۋ, ياعني جالپى 80%-عا سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلعان. قاجەتتى قارجى كولەمى 2024 جىلعا 28,0 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇعان وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى جوق. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداۋ ءۇشىن, قاجەتتى قارجى تولىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرۋدى ۇسىنامىز. سونىمەن قاتار اعىمداعى جىلى وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا بىرنەشە وزەكتى ماسەلە تۋىنداپ وتىر. اگروقۇرىلىم­دار­دى مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا, اشم-ءنىڭ جالپى ءونىم كولەمىن 2 ەسەگە ارتتىرۋ جول كارتاسىنا سايكەس, وبلىستا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى عىلىمي نەگىزدە ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن 156,3 مىڭ تونناعا قاراستىرىلعان. وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 83,2 مىڭ توننا تىڭايقىشتاردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋعا 7,0 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ەندىگى كەزەكتە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 73,6 مىڭ تەڭگە تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋعا 5,4 ملرد تەڭگە قاجەت», دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى. وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا سەپتىگىن تىگىزەتىن بىرقاتار جۇمىس تا قارجىنى قاجەت ەتەدى. بۇل ورايدا ە.كەنجەحان ۇلى ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىپ, ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. ال سەناتور ساكەن ارۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا پروبلەما بار. مىسالى, قازاقستانداعى جوعارى تۇقىمنىڭ ۇلەسى − 0,8, ال ەليتالىق تۇقىمنىڭ ۇلەسى 7,1%-دى قۇرايدى. بۇل كورشى رەسەيگە قاراعاندا ەداۋىر تومەن. «دەمەك ءداندى داقىلعا ارنالعان تۇقىمنىڭ – 40 جانە كوكونىس پەن جەمىس-جيدەككە ارنالعان تۇقىمنىڭ 100 پا­يىزىن يمپورتتان الۋعا تۋرا كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساقتاۋ دەڭگەيى دە تومەن. ءتيىمدى ساقتالاتىن ءونىم كولەمى 900 مىڭ توننانى قۇرايدى, بۇل ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا جانە ولاردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى», دەدى سەناتور.

وسى ارادا اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانىپ جۇرگەن تەحنيكالاردىڭ ورتا ەسەپپەن 76%-ى توزعانىن ايتا كەتەلىك. بۇل ورايدا سەناتور ءالي بەكتاەۆ پرەمەر-مينيسترگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قولداعى بار 150 مىڭ تراكتوردىڭ 95 مىڭى, 38 700 كومبايننىڭ 23 مىڭى 16 جىلدان استام قىزمەت جاساپ كەلە جاتقانىن ايتقان بولاتىن. ەلىمىزدە نورماتيۆ بويىنشا ءار مىڭ گەكتارعا 5 تراكتور مەن 3 كومباين قاجەت, ياعني قازىرگى كەزدە 65 مىڭ تراكتور, 43 مىڭ كومباين تاپشى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن جىل سايىنعى جاڭارتۋ دەڭگەيى 4,5%-دى عانا قۇرايدى. تەك جەتىسپەي­تىن تراكتورلار مەن كومباينداردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن 14-15 جىل كەرەك. دەپۋتاتتىق ساۋالدا كەلتىرىلگەن دەرەك­تەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدە اۋىل شارۋا­شىلىعىنىڭ قۇرال-جابدىقتارىن وندى­رەتىن 10 زاۋىت پەن وزدىگىنەن جۇرەتىن تەح­ني­كالار شىعاراتىن 8 كاسىپورىن بار. ول كاسىپورىندار 2023 جىلى 5 400 تراك­تور, 1000 كومباين, 17 مىڭنان استام تىركەمەلى قۇرىلعى شىعارعان. ياعني, ولار تراكتورلار مەن كومبايندارعا دەگەن جىلدىق قاجەتتىلىكتىڭ 80%-ن, ال تىركە­مە­لى تەحنيكالاردىڭ 30%-عا جۋىعىن قۇرا­دى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە شىعارىلا­ت­ىن تراكتورلار مەن كومباينداردىڭ قازاقستاندىق مازمۇنى 42-44% عانا. نەگىزگى قوسالقى بولشەكتەر سىرتتان كەلەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ باعاسى وتە قىمبات. تاۋار وندىرۋشىلەر الا المايدى. سونداي-اق سەناتور دەپۋتاتتىق ساۋالىندا حالىقتى الاڭداتىپ, نارازىلىعىن تۋدىرىپ جۇرگەن «كادەگە جاراتۋ الىمى» (ۋتيل سبور) ماسەلەسىن دە كوتەردى.

اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ تۇركىستاندا وتكەن كوشپەلى وتىرىسىندا, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى باعلان بەكباۋوۆ سالاعا كەلەتىن يننوۆاتسيا, ال سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەربولات يبرايحانوۆ سۋ رەسۋرستارى سالاسىن­داعى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ايدار ابىلدابەكوۆ اوك سالاسىنداعى ءوندىرىستى دامىتۋ جانە كاسىپكەرلەردى قولداۋ قارقىنى تۋرالى بايانداما جاسادى. سەناتورلار كوشپەلى وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلارمەن بىرگە ۇكىمەتتىڭ اتىنا جىبەرىلەتىن بىرقاتار ۇسىنىم ازىرلەدى.

تۇركىستان وبلىسى