قازبا بايلىق قازان تۇبىندە قالدى ما؟

گەولوگيالىق بارلاۋ كەمشىن

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونومي­كالىق باعدارى» اتتى جولداۋىندا گەولو­گيالىق بارلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن باسا ايتقان ەدى.

«ەلىمىزدىڭ مينەرالدى شيكىزات بازاسىن تولىقتىرۋ ءۇشىن 2018 جىلى تاۋ-كەن سالاسىن باسقارۋ ماسەلەسىنە قاتىستى جاڭا زاڭدار قابىلداندى. بىراق زاڭ تالاپتارى تولىق ورىندالماي جاتىر. سونىڭ سالدارىنان تابيعي رەسۋرسقا قانشا باي بولساق تا, كوپتەن بەرى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن گەولوگيالىق جاڭالىق اشىلعان جوق. احۋالدى دەرەۋ وزگەرتۋ كەرەك. تاۋ-كەن سالاسىن باسقارۋ جۇيەسىن جۋىق ارادا جاڭعىرتۋ قاجەت. كوپتەگەن ەلدە بۇل سالانى نەگىزىنەن جەكە كومپانيالار العا سۇيرەيدى. سوندىقتان ءىرى كولەمدە جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ وسى سالانىڭ الەۋەتىن اشۋعا بارىنشا كومەكتەسەدى», دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ءوز قارجىسىنا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ينۆەس­توردىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ كەزىندە باسىم قۇقىققا يە بولۋ كەرەكتىگىن دە ايتتى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ساراپتاما جاساۋ, تولىق تسيفرلاندىرۋ ءتاسىلىن ەنگىزۋ ارقىلى جوبالاردى كەلىسۋگە قاجەتتى ءراسىم مەرزىمىن ەكى ەسە ازايتۋ كەرەك.

«قازىر ەلىمىزدىڭ 1,5 ميلليون شارشى شاقىرىم اۋماعىنا گەولوگيالىق جانە گەوفيزيكالىق بارلاۋ جاسالعان. ۇكىمەتتىڭ مىندەتى – 2026 جىلعا قاراي ونىڭ كولەمىن كەمىندە 2 ميلليون 200 مىڭعا جەتكىزۋ. «جاڭا زاماننىڭ مۇنايىنا» اينالعان سيرەك جانە جەردە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل كەنىشتەرىن يگەرۋ باستى باعىتتىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. ءوزىنىڭ وسى سالاداعى الەۋەتىن اشا العان ەلدەر كەلەشەكتە بۇكىل الەمنىڭ تەحنولوگيالىق دامۋ باعدارىن ايقىندايتىن بولادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

«جاڭا مۇناي» قاشان جارىلقايدى؟

راسىمەن, ەل اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەتىن قازبا بايلىقتار ءالى دە مول بولۋى ابدەن مۇمكىن. تەك ونى بارلاۋ جەتكىلىكسىز. ءىس جۇزىندە مۇنداي جۇمىس تىم از ءجۇرىپ جاتىر.

«90-جىلدارى قازاقستاندا 200 مىڭ­دىق ماسشتابتى گەولوگيالىق كارتانى قايتا ءتۇسىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ, سول باعىتتا جۇمىس ىستەلدى. ياعني مەملەكەت­تىڭ بيۋدجەتىنەن قارجىلاندىرىلا­تىن بىردەن-ءبىر گەولوگيالىق جۇمىس سول كارتاعا بايلانىستى بولاتىن. بىراق ول اياقسىز قالدى. ەندى قاراڭىز, قاي ين­ۆەس­تور كەلىپ, وزىنە بەرىلگەن مەرزىم ىشىن­دە كەن ورنىن ىزدەۋگە قارجى جۇمساي­دى؟ ەشكىم دە كەلمەيدى. ال جاڭاعى ايتىپ وتىرعان كارتا ارقىلى كەن ورنىن ىزدەۋ-بارلاۋ جۇمىستارى بولسا, بۇگىنگە دەيىن ءبىر ناتيجە بولار ەدى», دەيدى ق.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق عىلىم­دار ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى اقىلبەك ءجۇنىسوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلداردان بەرى مەملەكەت گەولوگياعا تام-تۇمداپ كوڭىل اۋدارا باستاعان. ازدى-كوپتى قاراجات تا بولگەن. بىراق ءالى دە شەتەلدىك ينۆەستورلار عانا بۇرىنعى كەڭەس زامانىنداعى كارتانىڭ ىزىمەن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. وتاندىق كومپانيالار جوقتىڭ قاسى.

جالپى, سالا عالىمدارى گەولوگيا سالاسىنا تۇبەگەيلى رەفورما قاجەت ەكەنىن ايتادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى كۇشەيتكەننىڭ وزىندە ناتيجەنى جاقىن ارادا كورە المايمىز, ويتكەنى جاڭا كەن ورنىنىڭ اشىلۋى مەن ىسكە قوسىلۋىنىڭ اراسىندا كەمىندە 10-15 جىل وتەدى. شىعىنى دا از ەمەس. ەڭ تاۋەكەلدى تۇسى – بارلاۋ جۇمىستارى كەزىندە اتالعان قازبا بايلىقتارى تابىلماۋى دا مۇمكىن.

سالاعا جەكە قۇرىلىم قاجەت

عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, گەولوگيا سالاسىن ءاۋ باستان ءوز الدىنا بولەك قۇرىلىم ەتۋ كەرەك ەدى. سالانى قازىر بىردە انا مينيسترلىك, بىردە مىنا مينيستر­لىكتىڭ قاراماعىنا وتكىزىپ الەك. بۇدان دامۋ بولمايدى.

«بىرنەشە ۇسىنىس ايتىلدى. جەكە قۇرىلىم بولسىن دەدىك. قازىرگى جاۋاپتىلار گەولوگيانى تەك قازبا بايلىقپەن عانا بايلانىستىرىپ ءجۇر. ولاردىڭ ويىنشا, گەولوگيا – پايدالى كەن ورنىن تابۋ كەرەك. ال ونى تابۋ ءۇشىن وعان دەيىن قانشاما جۇمىس ۇدەرىسى بار. مىسالى, بارلاۋ, ىزدەۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى. قازىر بايلىق بىرنەشە مەتر جەر استىنداعى تەرەڭ قاباتتا جاتىر. بىراق وسىعان قارجى كەرەك دەگەندە تاعى قينالامىز. ينۆەستور قاراستىرساق, وتاندىق جەكە سەرىكتەستىكتەردىڭ بۇعان شاماسى جەتپەيدى. بولعاننىڭ وزىندە نەمەسە مەملەكەت قارجى بولگەنمەن دە بارلاۋ جۇمىستارىنا 3-5 جىل مەرزىم عانا ۋاقىت بەرەدى. بىلەسىز بە, بۇل ءبىر كەن ورنىن انىقتاۋعا وتە از ۋاقىت. مۇنداي بەرىلگەن مەرزىمدە كەن ورنى تابىلسا, وسى ۋاقىتقا دەيىن تابار ەدىك قوي. ەكىنشىدەن, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى عالىمدارىنىڭ جوبالارىنا گرانتتى كونكۋرسسىز بەرۋ قاجەت. عىلىم دامىماي, پراكتيكالىق شارالار ورىندالمايدى», دەيدى ا.ءجۇنىسوۆ.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, گەولوگيا كوميتەتى بۇگىنگە دەيىن شامامەن 18 رەت ءار ءتۇرلى سالالىق مينيسترلىكتىڭ قۇرامىندا بولىپ كەلگەن. وگەي ۇلدىڭ كۇيىن كەشكەن كوميتەت بۇدان كەيىن سالانى دامىتۋعا كۇش جۇمساي ما, الدە اندا-مۇندا كوشۋگە جۇقارتقان «جۇيكەسىن» قالپىنا كەلتىرە مە؟ توق ەتەرى, عالىمدار دا, ساراپشىلار دا گەولوگيا ءوز الدىنا مينيسترلىك نە اگەنتتىك بولىپ قۇرىلۋعا ءتيىس دەپ وتىر. ايتپەسە, الداعى ون جىلدىقتا جاعداي ءتىپتى كۇردەلەنە تۇسەدى.

«راسى سول, بۇلاي جالعاسا بەرسە, جەراستىنان قازبا بايلىق تۇگىل, سالانى تۇسىنەتىن جەتىك مامان تاپپاي قالامىز. ويتكەنى ەندى عانا كوڭىل ءبولىنىپ, جالاقى ءوسىپ جاتقانمەن, ماقساتتى جۇمىس ءالى دە جەتىسپەيدى. گرانتتىق جوبالارعا قولداۋ, جوعارى وقۋ ورنىن جاڭا بىتىرگەن جاس ماماندى جۇمىسقا قابىلداۋ, ونى تاجىريبەدەن وتكىزۋ جاعى كەمشىن. ماماندىقققا قىزىعاتىن جاس­تار قاراسى دا از بولىپ تۇر. گەولوگتەرگە كورسەتىلەتىن قۇرمەتتىڭ السىرەۋى سالاعا مىقتى مامانداردىڭ كەلۋىنە كەدەرگى ەمەس پە؟», دەيدى ا.ءجۇنىسوۆ.

مامان سالانىڭ كادر قاجەتتىلىگىنىڭ وتكىر ەكەنىن العا تارتادى. اسىرەسە بارلاۋ جۇمىستارىنا وزىق تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن جوعارى بىلىكتى كادر تارتپاي, جاڭا كەن ورنىن اشۋ, سۇرانىسقا يە پايدالى قازبا قورىن ۇلعايتۋ مۇمكىن ەمەس.

بارلاۋدىڭ باعاسى

«قازاقستان جەرىنىڭ استى تولعان قازبا بايلىق». جۇرت ساناسىن وسىنداي پىكىر الدەقاشان جاۋلاعان. راس, بايلىق جەتكىلىكتى. بىراق ول ەندىگى تەرەڭ قاباتتا دەدىك. قازىنا كىلتى – ۇزاق ءارى جۇيەلى بارلاۋدا. ەكىنشىدەن, بىزدەگى جەراستى بايلىقتارى كەشەندى بولىپ ەسەپتەلەدى. مىسالى, ءبىر كەن ورنىنان تەك مىس عانا ەمەس, التىن دا, تسينك تا, ۆولفرام دا, موليبدەن دە الۋعا بولادى ەكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس كەزىندە ءبىر ەلەمەنتتى عانا يگەرىپ, قالعانىنا نازار اۋدارمايتىن. ال قازىر ءبىر جەردەن بىرنەشە پايدالى قازبالار توبى شىعۋى مۇمكىن. بىراق بۇل دا ۇلكەن عىلىمي تەحنولوگيا كومەگىنە مۇقتاج. ونى جاسايتىن وتاندىق عالىمدار بىزدە جەتكىلىكتى. الايدا تۇپكىلىكتى قولداۋ ماسەلەسى تاعى دا قاراجاتقا كەلىپ تىرەلەدى.

«ۇكىمەت گەولوگيالىق سالاعا دەگەن كوز­قاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋى قاجەت. بىرىن­شىدەن, قارجىلاندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ قاجەت. باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستاندا گەولوگيالىق بارلاۋعا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى از. 1 شارشى شاقىرىمعا 8-11 دوللار بەرىلەدى. مىسالى, رەسەيدە 1 شارشى شاقىرىمعا – 25 دوللار, وزبەكستاندا  – 98 دوللار, اۋستراليادا – 167 دوللار, كانادادا 203 دوللار بولىنەدى. ەكىنشىدەن, جەر قويناۋىن گەولوگيالىق بارلاۋعا جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماڭىزدى ماسەلە. ەگەر ينۆەستور كەلىپ, گەولوگيالىق زەرتتەۋمەن اينالىسا باستاسا, كەيىننەن وندىرىسكە كوشۋ ارقىلى سول اۋماقتا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىسىن جالعاستىرا الاتىنىنا سەنىمدى بولۋى كەرەك. سوعان رۇقسات بەرۋ قاجەت. دۇرىسى, كەن تابىلعان جاعدايدا ول ينۆەستور ونى يگەرۋدە دە باسىمدىققا يە بولعانى دۇرىس. سوندا العا جىلجۋ بولا­دى», دەيدى رەسپۋبليكالىق تاۋ-كەن ءوندىرۋ­شى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپ­ورىندار قاۋىمداستىعى اتقارۋشى ديرەك­تورىنىڭ كەڭەسشىسى تولەگەن مۇحانوۆ.

كەندى بارلاۋ جانە يگەرۋدە زاماناۋي ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ, جاڭا تەحنولو­گيالاردى ەنگىزۋ, گەولوگيالىق زەرتتەۋ مەن بارلاۋ جۇمىستارىن عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدا جەتىلدىرۋ قاجەت. ال ازىرگە گەولوگيالىق بارلاۋ ايماقتارىنا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, جەتىلمەگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى, جەر قويناۋىن گەو­لوگيالىق زەرتتەۋگە عىلىمنىڭ تارتىلماۋى جانە جەكە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ تومەندىگى سياقتى ماسەلەلەر سالا سابىرىن تاۋىسىپ تۇر.

گەولوگتەر سوزىنشە, پايدالى قازبا­لاردىڭ نورماتيۆتىك قامتاماسىز ەتۋ قورى 45-50 جىل شاماسىندا. بۇدان شىعار قيسىن دا تۇسىنىكتى, گەولوگياعا جاعداي جاساۋ – كوپجىلعى ءتيىمدى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ كەپىلى. قازبا بايلىعىڭ بولسا, قازىنا تولى قازاننىڭ دا ءتۇبى كورىنبەيدى.