جالپى, قازاق كۇي ونەرىندە ايەل ادامنىڭ بەينەسىن جاساۋ, سۇلۋلىقتى, كوركەمدىكتى كورسەتۋ اۋەلدەن قالىپتاسقان قۇبىلىس قوي. ماسەلەن, حالىق كۇيى «كەلىنشەكتى», داۋلەتكەرەيدىڭ ليريكالىق كۇيلەرىن الىپ قاراساق تا جەتكىلىكتى دەر ەدىك. ايتسە دە ايەل بار جەردە ادەمىلىك, ال سۇلۋلىق باردا ساز دا تاۋسىلمايتىنى حاق. مۇقاعاليشا ايتساق, ادەمىلىك بىزگە كوپتىك ەتپەيدى. كلاسسيكالىق كۇي ونەرىندەگى سونداي ۇلى ماحاببات, ەركە سەزىمگە قويىلعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىش «ەركە سىلقىم» دەۋىمىزدىڭ ءھام كۇي اۆتورىنىڭ ومىردەن وتكەنىن ەستىگەندە الاسۇرىپ ءابدىمومىن الەمىن ىزدەۋىمىزدىڭ دە تۇكپىرىندە سول سۇلۋلىققا, ادال ماحابباتقا جانە ەڭ باستىسى, ساف ونەرگە دەگەن ساعىنىش جاتسا كەرەك.
ء«تىل باتىپ ايتا الماعاندى كۇي باتىپ ايتقان» دەگەن تەڭەۋ ءدال وسى كۇيدىڭ تابيعاتىن تاپ باساتىنداي. سەبەبى «ەركە سىلقىم» – ءابدىمومىن جەلدىباەۆتىڭ سۇيگەنىنە سىرىن ايتۋعا باتا الماي ءجۇرىپ, كەيىن قۇسىن قاپيادا قولىنان ۇشىرىپ العان ساتتەگى ىشكى كوڭىل-كۇيىن, قول جەتپەگەن ماڭگىلىك ماحابباتىنا قويىلعان ماڭگىلىك ساعىنىشىنىڭ بەلگىسى ەدى. كۇيدىڭ تۋ تاريحىنا بويلاساق, كورشى ءۇيدىڭ قۇلپىرىپ وسكەن قىزعالداقتاي قىزىنا بوزبالا ءابدىمومىننىڭ كوڭىلى قۇلايدى. بىراق سەزىمىن بىلدىرۋگە باتىلى جەتپەيدى. بوزبالا جۇرەك ءسوزىن ايتا الماي جۇرگەندە, بىرەۋلەر قىزعا قۇدا ءتۇسىپ كەلەدى. كوڭىلى الابۇرتىپ, الاي-دۇلەي بولعان عاشىق جىگىت نە ىستەرىن بىلمەي, «الىپ قاشسام با؟» دەپ ءبىر ويلايدى. بىراق وعان دا جۇرەگى داۋالامايدى. اقىرى سۇيگەنى كوز الدىندا وزگەگە ۇزاتىلىپ كەتە بارادى. سىرتقا شىعا الماعان, سۇيگەن قىزىنا ءسوز بوپ ايتىلماعان سەزىم وسىلايشا اراعا 20 جىل سالىپ عالامات كۇي بولىپ دۇنيەگە كەلەدى.
«بiز دە بۇگiنگi جاستارداي جiگiت بولعانبىز. بويداقتىق ءومiردi باستان كەشتiك. اۋىلداعى توپ قىزداردىڭ اراسىنان جار تاڭدادىق. بۇل كۇيدiڭ كەيiپكەرi ومiردە بار. قايتەيiن تاعدىر بiزدi بiر-بiرiمiزگە قوسپادى. سوڭعى رەت كەزدەسكەندە مەن: ء«بارiبiر مەنiڭ ساعان دەگەن ماحابباتىمدى ەشكiم دە وشiرە المايدى», – دەگەن ەدiم. جاس ۇلعايىپ, شاۋ تارتتى دەمەسەڭ, ول اۋىلدا امان-ەسەن ءجۇر. كوڭiل شiركiن قارتايمايدى ەكەن. سول ماحابباتىم قىز كەزiندە قانداي ەدi! «تولعان ايعا» تەڭەسەم دە, «اشىلعان گۇلگە» تەڭەسەم دە سوزبەن ايتىپ جەتكiزە المايتىن سەكiلدi بولىپ, سەندەلiپ ۇزاق ءجۇردiم. اقىرى ونى تەك كۇيدiڭ جۇرەك قىلىن شەرتەتiن اۋەنiمەن عانا جەتكiزۋگە بولاتىنىن سەزدiم. سول سەزiم جانىمدى جاۋلاپ الدى. «ەركە سىلقىمنىڭ» اۋەنiن تاپقانشا 20 جىل ۋاقىتىم كەتتi. قازاقتىڭ قىزدارى قانداي ادەمi. ءجۇرiسi, تۇرىسى, قىلىقتارى قانداي! ەركەلiكتەرi دە وزدەرiنە جاراسادى. بۇل كۇي – بارشا قازاق قىزدارىنىڭ جيىنتىق بەينەسى. مەن سونى جەتكiزۋگە تىرىستىم. ءارi جiگiتتiك سوزiمدە تۇردىم. ەندi ونى ەشكiم دە وشiرە المايدى. ەگەر ماحابباتىما دەگەن سەزiمiم جالعان بولسا, قازاقتىڭ قىزدارىن وزگەلەردەن ارتىق كورمەسەم مۇنداي كۇي تۋماس تا, ەلدiڭ يگiلiگiنە اينالماس تا ەدi», – دەپ كۇي اۆتورى ولمەس تۋىندىسىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋراسىندا وسىلاي دەپ تولعانعان ەكەن. ال «ەركە سىلقىمدى» ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تىڭداعان نۇرعيسا تىلەنديەۆ: «مەن مىقتى ديريجەر, داۋلەسكەر دومبىراشى شىعارمىن. بىراق ناعىز كۇيشى – مەن ەمەس, سەنسىڭ», دەپ باعا بەرىپتى.
شىنىمەن دە ءابدىمومىن الەمىنەن شىعىپ, حالىقتىڭ ورتاق قازىناسىنا اينالعان «ەركە سىلقىمنىڭ» فەنومەنى – ونىڭ شىنايىلىعى مەن تازالىعىندا جاتسا كەرەك. ونى اۆتوردىڭ ءوزى دە مىنا ءبىر-اق اۋىز سوزىمەن تاماشا تۇيىندەپتى: «كۇيگە ادالدىق پەن تازالىق كەرەك. وسى ەكەۋi بولماسا تىڭداۋشىلاردىڭ جۇرەگiنە جەتپەيدi. حالتۋرانىڭ ءومiرi قىسقا. كۇيلەرiمدi ءجۇز رەت تولعانىپ, قىرىق رەت تولعاتىپ بارىپ شىعارامىن. مەن ءوزiم بiتتi دەگەن جەردەن بiتەدi. Iزدەنiسiم سونىمەن توقتايدى. سىنشىلاردىڭ تiسiن باتىرا الماي جۇرگەنi دە سودان بولار».
جالىنداعان وي مەن سىرلى سەزىمنىڭ جاۋھار جەمىسى «ەركە سىلقىم» تۋرالى حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا دا كەزىندە: ء«ابدىمومىننىڭ «ەركە سىلقىمى» – قازاق ونەرىنىڭ التىن قورىندا ماڭگى ساقتالاتىن قاناتتى تۋىندى» دەپ جوعارى باعا بەرگەن ەكەن. شىنىمەن دە «ەركە سىلقىم» – ەلدىڭ قازىناسىنا اينالعان ەرەكشە مۋزىكا, ەرەن قۇبىلىس.
بۇگىندە ءابدىمومىن جەلدىباەۆتىڭ تۋعان جەرى جامبىل وبلىسىنا قاراستى شۋ قالاسىندا «ەركە سىلقىم» كۇيىنە ارناپ ەسكەرتكىش تۇرعىزىلعان. قولىنا قاناتىن جايعان اق كوگەرشىندى قوندىرىپ, سوناۋ الىسقا ساعىنىشپەن كوز تاستاپ تۇرعان قازاقتىڭ تال ءمۇسىندى سۇلۋ قىزى كۇيشى الەمىنىڭ كۇللى قۇدىرەتىن پاش ەتىپ تۇرعانداي.
