دۇبىرگە تولى دۇنيە
ۇلىبريتانيانىڭ بۇكىل الەم وقيتىن اسا بەدەلدى «تايمس» گازەتىنىڭ پىكىرىنشە, گەرمانيا فەدەرالدىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كانتسلەرى انگەلا مەركەل «جىل ادامى» اتالدى. ونى گازەتتىڭ مىڭداعان جۋرناليستەرى مەن ولار پىكىرىن سۇراعان دۇنيەجۇزىنىڭ ءار تارابىندا ءومىر كەشىپ جاتقان ساراپشىلار انىقتاعان.
نە ءۇشىن دەگەندە, شىعىس ەۋروپاداعى قازىرگى ۋشىققان جاعدايدا كونتينەنتتە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىنداعى جەتەكشى ءرولى ءۇشىن دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. گازەتتىڭ وسى وقيعاعا ارنالعان ماقالاسىنىڭ تاقىرىبىنان دا كوپ جايدى اڭعاراسىڭ. ول: «قاۋىپتى ەركەكتەرگە تولى مىناۋ دۇنيەدە بىزگە كەرەك ايەل» دەپ اتالادى.
كوپ ەلدە ايەل ازاماتتاردىڭ ءبىرىنشى باسشى بولۋى سيرەك بولسا, ال بۇكىل الەمدە ءبىرىنشى قايراتكەر اتالۋى مۇلدە سيرەك. سودان دا وعان ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. نەمىستەر انگەلا مەركەلدىڭ ءوز ەلىندە ءبىر پارتيانىڭ سەگىزىنشى رەت ءتورايىمى, ال ءۇشىنشى رەت ەلدىڭ كانتسلەرى بولىپ سايلانعانىن اتاپ وتسە دە, كەيدە باسقا پارتيانىڭ وكىلدەرى وعان قارسىلىقتارىن بىلدىرەدى. ال بۇل جولى ونىڭ الەمدىك دارەجەدە «جىل ادامى» اتالعانىنا بۇكىل گەرمانيا قۋاندى, بۇكىل ەل بولىپ ماقتاندى.
جالپى, انگەلا مەركەل ماراپاتتان كەندە ەمەس. وتكەن جىلدىڭ مامىرىندا «فوربس» جۋرنالى 9-شى رەت الەمدەگى ەڭ ىقپالدى ايەل-قايراتكەر دەپ اتادى. ءاسىرەسە, ەۋروپاعا قاتىستى بارلىق ماسەلەدە سوڭعى جىلداردا جۇرت ونىڭ سوزىنە جىعىلادى. جانە ءوز كەزەگىندە گەرمانيا كانتسلەرى ساياسي بەلسەندىلىگىمەن دە كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. بىراق ول استە دە اتاققۇمارلىق, جالعان بەلسەندىلىك ەمەس, ۇلكەن پاراساتتىلىققا نەگىزدەلگەن الەمدىك جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان بەلسەندىلىك.
«تايمس» گازەتىنىڭ پىكىرىنشە, نەمىس كانتسلەرىنىڭ «جىل ادامى» اتالۋى «ەڭ الدىمەن قىرىمدى اننەكسيالاعاننان كەيىن باتىس پەن پرەزيدەنت ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ اراسىنداعى اسا كۇردەلى كەلىسسوزدى ءوز باقىلاۋىندا الۋى» بولعان. سونىمەن قاتار, بۇل گازەت بۇل ءماسەلەدە انگەلا مەركەلدى «الماستىرۋعا كەلمەيتىن قايراتكەر» دەپ سيپاتتاعان.
بۇل كەلىسسوزدە ونىڭ ۇستانعان باعىتى دا بەلگىلى. ول رەسەيگە قارسى قاتال ەكونوميكالىق سانكتسيالاردى قولدايدى جانە بۇل ماسەلەدە باستاماشىلىق تا كورسەتىپ كەلەدى. سوعان قاراماي, نەمىس كانتسلەرى شيەلەنىستى ودان ءارى شيىرشىقتاتپاي, كەلىسىم جولىمەن شەشۋدى جاقتايدى. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ الەمدىك ەكونوميكا جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناس ينستيتۋتىنىڭ ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى نادەجدا ارباتوۆانىڭ «ونىڭ ارەكەتىندە ەشقانداي ەكسترەميزم جوق. ول تالاي رەت رەسەي ەۋروپانىڭ ماڭىزدى كورشىسى بولىپ قالا بەرەدى, ونىمەن ارا-قاتىناستى جوعالتپاۋ كەرەك دەگەن پىكىرىنە» ءمان بەرۋى دە ورىندى.
جىل ادامى. الەمگە قىزمەت ەتكەن ادام. الەمدى مويىنداتقان ادام. ول ءبىر ەلگە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە قاجەت. ول ماقتاۋعا دا, ماقتانۋعا دا لايىق.
ادەتتە, بىزگە جەتىپ جاتاتىن اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكتەم ناسيحاتىنا قاراعاندا, بۇل اسكەري ميسسيانى اقش كۇشتەرىنىڭ, ناتو كۇشتەرىنىڭ اۋعانستانداعى ارەكەتتەرىن ازياداعى وسىناۋ ەلگە جاساعان باسقىنشىلىقتاي كورەتىن دە پىكىر بارلىعى انىق. ولاردىڭ بۇل ەلدە نەسى بار ەدى, اۋعاندار ءوز قوتىرىن وزدەرى قاسىسا, ول الدەقايدا ءتيىمدى بولار ەدى, ماسەلە مۇنشالىقتى ۋشىعىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلمەس ەدى دەگەن دە پىكىر ايتىلىپ قالاتىن.
راسىندا دا, 13 جىلعا سوزىلعان بۇل ميسسيا بولماعاندا, ناقتىراق ايتقاندا, نەگىزىنەن اقش-تىڭ اسكەري كۇشتەرى بۇل ەلدە سونشا مەرزىمدە سوعىس ارەكەتتەرىن ءجۇرگىزبەگەندە نە بولار ەدى؟ بۇل سۇراقتى ناقتىراق قويساق, حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ اۋقىمى قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلەر ەدى دەۋگە دە بولار ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە جاي الەۋەتى شەكتەۋلى ەلدەر عانا ەمەس, سول تەرروريستەر اقش-تاي الىپ ەلدىڭ وزىنە شابۋىل جاساپ, بۇكىل الەمدى ەسىنەن تاندىرعان.
سولاي كەتە بەرگەندە, بۇكىل الەم تىنىش ۇيىقتاي الماس ەدى. الدىمەن ءبىرىنشى سوققى العان اقش ەسىن تەز جيدى. 2001 جىلعى قىركۇيەكتەگى ۆاشينگتون مەن نيۋ-يوركتەگى تەراكتىلەردەن كەيىن اقش سول تەرروريزمدى اۋىزدىقتاماي بولمايتىنىنا وزدەرىنىڭ وداقتاستارىنىڭ, اق نيەتتى باسقا ەلدەردىڭ كوزىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, وعان ەلۋدەي ەل ءۇن قوسىپ, اۋعانستاندا تامىر جايعان تەرروريزمگە قارسى كواليتسياعا بىرىكتى.
ارينە, مۇندا باستى اۋىرتپالىقتى اقش كوتەردى. ولار بۇعان قىرۋار قارجى مەن قارۋ-جاراق ءبولدى. تەك اۋعانستاننىڭ ءوزىنە كومەك رەتىندە 100 ميلليارد دوللار بەرسە, اسكەردى ۇستاۋعا, ولاردىڭ قاجەتىن وتەۋگە تريلليون دوللار قارجى جۇمسادى. باسقالاردىڭ ۇلەسىن دە ۇمىتۋعا بولمايدى. تاليباندارعا قارسى سوعىستىڭ كۇشەيگەن كەزىندە وعان ناتو-نىڭ 140 مىڭداي اسكەرى, سونىڭ ىشىندە 110 مىڭداي اقش اسكەرى قاتىستى.
ءيا, سوعىستىڭ سالدارى ۇلكەن. كواليتسيانىڭ, نەگىزىنەن اقش-تىڭ 3,5 مىڭداي ادامى قازا تاپتى. بىرەۋلەر وندا بارىپ نەلەرىڭ بار ەدى دەپ, تابالاۋى دا مۇمكىن. ولار تالاي مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن اراشالاۋ جولىندا قازا تاپقان شىعار. ءبىر عانا نيۋ-يوركتەگى تەراكتىدەن قانشا ادامنىڭ قازا تاپقانىن جۇرت بىلەدى. ەگەر سول قانىپەزەر تەرروريستەردىڭ كوزىن جويماعاندا, ولاردىڭ جولىن كەسپەگەندە, قۇرباندىققا ۇشىراعانداردىڭ سانى ونداعان, جۇزدەگەن مىڭعا جەتۋى مۇمكىن ەدى عوي.
اۋعانستانداعى سوعىسقا بۇلاردان بۇرىنىراق قۇرامىنا بۇگىنگى ءبىزدىڭ ەلىمىز دە كىرگەن كسرو دا قاتىسقان. 10 جىل سوعىستى. وعان 620 مىڭداي كەڭەس اسكەرى قاتىستى. 14 453 ساربازىنان ايىرىلدى. 147 تانكىسىنەن, 1314 بتم-نەن, 443 زەڭبىرەگىنەن, 118 ۇشاعىنان, 333 تىكۇشاعىنان ايىرىلدى. قازاقستاننان 22 218 سارباز قاتىسىپ, ولاردىڭ 924-ءى قايتپاي قالدى. سونىڭ ءبارى نە ءۇشىن دەگەندە, ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن وتەۋ ءۇشىن, سوتسياليستىك يدەيا ءۇشىن دەپ اقتالۋعا تۋرا كەلگەن. بوسقا قىرىلدى-اۋ دەيسىڭ.
اقش-تىڭ, ناتو-نىڭ اۋعانستانداعى 13 جىلعا سوزىلعان سوعىسىنىڭ ناتيجەسى نە؟ اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ايتادى: امەريكالىق اسكەري ناۋقان ارقاسىندا اۋعاندار ءوز ەلىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك الدى, سونداي-اق, قۇراما شتاتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى نىعايدى, اۋعانستان بۇدان بىلاي تەررورلىق قاۋىپتىڭ كوزىنە اينالمايدى.
وسى ءسوزدىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسقانىن قالايسىڭ.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
ۇلىبريتانيانىڭ بۇكىل الەم وقيتىن اسا بەدەلدى «تايمس» گازەتىنىڭ پىكىرىنشە, گەرمانيا فەدەرالدىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كانتسلەرى انگەلا مەركەل «جىل ادامى» اتالدى. ونى گازەتتىڭ مىڭداعان جۋرناليستەرى مەن ولار پىكىرىن سۇراعان دۇنيەجۇزىنىڭ ءار تارابىندا ءومىر كەشىپ جاتقان ساراپشىلار انىقتاعان.
نە ءۇشىن دەگەندە, شىعىس ەۋروپاداعى قازىرگى ۋشىققان جاعدايدا كونتينەنتتە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىنداعى جەتەكشى ءرولى ءۇشىن دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. گازەتتىڭ وسى وقيعاعا ارنالعان ماقالاسىنىڭ تاقىرىبىنان دا كوپ جايدى اڭعاراسىڭ. ول: «قاۋىپتى ەركەكتەرگە تولى مىناۋ دۇنيەدە بىزگە كەرەك ايەل» دەپ اتالادى.
كوپ ەلدە ايەل ازاماتتاردىڭ ءبىرىنشى باسشى بولۋى سيرەك بولسا, ال بۇكىل الەمدە ءبىرىنشى قايراتكەر اتالۋى مۇلدە سيرەك. سودان دا وعان ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. نەمىستەر انگەلا مەركەلدىڭ ءوز ەلىندە ءبىر پارتيانىڭ سەگىزىنشى رەت ءتورايىمى, ال ءۇشىنشى رەت ەلدىڭ كانتسلەرى بولىپ سايلانعانىن اتاپ وتسە دە, كەيدە باسقا پارتيانىڭ وكىلدەرى وعان قارسىلىقتارىن بىلدىرەدى. ال بۇل جولى ونىڭ الەمدىك دارەجەدە «جىل ادامى» اتالعانىنا بۇكىل گەرمانيا قۋاندى, بۇكىل ەل بولىپ ماقتاندى.
جالپى, انگەلا مەركەل ماراپاتتان كەندە ەمەس. وتكەن جىلدىڭ مامىرىندا «فوربس» جۋرنالى 9-شى رەت الەمدەگى ەڭ ىقپالدى ايەل-قايراتكەر دەپ اتادى. ءاسىرەسە, ەۋروپاعا قاتىستى بارلىق ماسەلەدە سوڭعى جىلداردا جۇرت ونىڭ سوزىنە جىعىلادى. جانە ءوز كەزەگىندە گەرمانيا كانتسلەرى ساياسي بەلسەندىلىگىمەن دە كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. بىراق ول استە دە اتاققۇمارلىق, جالعان بەلسەندىلىك ەمەس, ۇلكەن پاراساتتىلىققا نەگىزدەلگەن الەمدىك جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان بەلسەندىلىك.
«تايمس» گازەتىنىڭ پىكىرىنشە, نەمىس كانتسلەرىنىڭ «جىل ادامى» اتالۋى «ەڭ الدىمەن قىرىمدى اننەكسيالاعاننان كەيىن باتىس پەن پرەزيدەنت ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ اراسىنداعى اسا كۇردەلى كەلىسسوزدى ءوز باقىلاۋىندا الۋى» بولعان. سونىمەن قاتار, بۇل گازەت بۇل ءماسەلەدە انگەلا مەركەلدى «الماستىرۋعا كەلمەيتىن قايراتكەر» دەپ سيپاتتاعان.
بۇل كەلىسسوزدە ونىڭ ۇستانعان باعىتى دا بەلگىلى. ول رەسەيگە قارسى قاتال ەكونوميكالىق سانكتسيالاردى قولدايدى جانە بۇل ماسەلەدە باستاماشىلىق تا كورسەتىپ كەلەدى. سوعان قاراماي, نەمىس كانتسلەرى شيەلەنىستى ودان ءارى شيىرشىقتاتپاي, كەلىسىم جولىمەن شەشۋدى جاقتايدى. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ الەمدىك ەكونوميكا جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناس ينستيتۋتىنىڭ ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى نادەجدا ارباتوۆانىڭ «ونىڭ ارەكەتىندە ەشقانداي ەكسترەميزم جوق. ول تالاي رەت رەسەي ەۋروپانىڭ ماڭىزدى كورشىسى بولىپ قالا بەرەدى, ونىمەن ارا-قاتىناستى جوعالتپاۋ كەرەك دەگەن پىكىرىنە» ءمان بەرۋى دە ورىندى.
جىل ادامى. الەمگە قىزمەت ەتكەن ادام. الەمدى مويىنداتقان ادام. ول ءبىر ەلگە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە قاجەت. ول ماقتاۋعا دا, ماقتانۋعا دا لايىق.
ناتو-نىڭ اۋعانستانداعى اسكەري ميسسياسى اياقتالدى
وتكەن جىلدىڭ سوڭعى اپتاسىندا اقش باستاعان ناتو-نىڭ اۋعانستانداعى اسكەري ميسسياسىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى كابۋلدا رەسمي سالتانات ءوتتى. وعان اۋعان باسشىلىعى دا قاتىسىپ, بۇل ميسسيانىڭ تاريحي ماڭىزىنا زور باعا بەرىلدى.ادەتتە, بىزگە جەتىپ جاتاتىن اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكتەم ناسيحاتىنا قاراعاندا, بۇل اسكەري ميسسيانى اقش كۇشتەرىنىڭ, ناتو كۇشتەرىنىڭ اۋعانستانداعى ارەكەتتەرىن ازياداعى وسىناۋ ەلگە جاساعان باسقىنشىلىقتاي كورەتىن دە پىكىر بارلىعى انىق. ولاردىڭ بۇل ەلدە نەسى بار ەدى, اۋعاندار ءوز قوتىرىن وزدەرى قاسىسا, ول الدەقايدا ءتيىمدى بولار ەدى, ماسەلە مۇنشالىقتى ۋشىعىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلمەس ەدى دەگەن دە پىكىر ايتىلىپ قالاتىن.
راسىندا دا, 13 جىلعا سوزىلعان بۇل ميسسيا بولماعاندا, ناقتىراق ايتقاندا, نەگىزىنەن اقش-تىڭ اسكەري كۇشتەرى بۇل ەلدە سونشا مەرزىمدە سوعىس ارەكەتتەرىن ءجۇرگىزبەگەندە نە بولار ەدى؟ بۇل سۇراقتى ناقتىراق قويساق, حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ اۋقىمى قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلەر ەدى دەۋگە دە بولار ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە جاي الەۋەتى شەكتەۋلى ەلدەر عانا ەمەس, سول تەرروريستەر اقش-تاي الىپ ەلدىڭ وزىنە شابۋىل جاساپ, بۇكىل الەمدى ەسىنەن تاندىرعان.
سولاي كەتە بەرگەندە, بۇكىل الەم تىنىش ۇيىقتاي الماس ەدى. الدىمەن ءبىرىنشى سوققى العان اقش ەسىن تەز جيدى. 2001 جىلعى قىركۇيەكتەگى ۆاشينگتون مەن نيۋ-يوركتەگى تەراكتىلەردەن كەيىن اقش سول تەرروريزمدى اۋىزدىقتاماي بولمايتىنىنا وزدەرىنىڭ وداقتاستارىنىڭ, اق نيەتتى باسقا ەلدەردىڭ كوزىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, وعان ەلۋدەي ەل ءۇن قوسىپ, اۋعانستاندا تامىر جايعان تەرروريزمگە قارسى كواليتسياعا بىرىكتى.
ارينە, مۇندا باستى اۋىرتپالىقتى اقش كوتەردى. ولار بۇعان قىرۋار قارجى مەن قارۋ-جاراق ءبولدى. تەك اۋعانستاننىڭ ءوزىنە كومەك رەتىندە 100 ميلليارد دوللار بەرسە, اسكەردى ۇستاۋعا, ولاردىڭ قاجەتىن وتەۋگە تريلليون دوللار قارجى جۇمسادى. باسقالاردىڭ ۇلەسىن دە ۇمىتۋعا بولمايدى. تاليباندارعا قارسى سوعىستىڭ كۇشەيگەن كەزىندە وعان ناتو-نىڭ 140 مىڭداي اسكەرى, سونىڭ ىشىندە 110 مىڭداي اقش اسكەرى قاتىستى.
ءيا, سوعىستىڭ سالدارى ۇلكەن. كواليتسيانىڭ, نەگىزىنەن اقش-تىڭ 3,5 مىڭداي ادامى قازا تاپتى. بىرەۋلەر وندا بارىپ نەلەرىڭ بار ەدى دەپ, تابالاۋى دا مۇمكىن. ولار تالاي مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن اراشالاۋ جولىندا قازا تاپقان شىعار. ءبىر عانا نيۋ-يوركتەگى تەراكتىدەن قانشا ادامنىڭ قازا تاپقانىن جۇرت بىلەدى. ەگەر سول قانىپەزەر تەرروريستەردىڭ كوزىن جويماعاندا, ولاردىڭ جولىن كەسپەگەندە, قۇرباندىققا ۇشىراعانداردىڭ سانى ونداعان, جۇزدەگەن مىڭعا جەتۋى مۇمكىن ەدى عوي.
اۋعانستانداعى سوعىسقا بۇلاردان بۇرىنىراق قۇرامىنا بۇگىنگى ءبىزدىڭ ەلىمىز دە كىرگەن كسرو دا قاتىسقان. 10 جىل سوعىستى. وعان 620 مىڭداي كەڭەس اسكەرى قاتىستى. 14 453 ساربازىنان ايىرىلدى. 147 تانكىسىنەن, 1314 بتم-نەن, 443 زەڭبىرەگىنەن, 118 ۇشاعىنان, 333 تىكۇشاعىنان ايىرىلدى. قازاقستاننان 22 218 سارباز قاتىسىپ, ولاردىڭ 924-ءى قايتپاي قالدى. سونىڭ ءبارى نە ءۇشىن دەگەندە, ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن وتەۋ ءۇشىن, سوتسياليستىك يدەيا ءۇشىن دەپ اقتالۋعا تۋرا كەلگەن. بوسقا قىرىلدى-اۋ دەيسىڭ.
اقش-تىڭ, ناتو-نىڭ اۋعانستانداعى 13 جىلعا سوزىلعان سوعىسىنىڭ ناتيجەسى نە؟ اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ايتادى: امەريكالىق اسكەري ناۋقان ارقاسىندا اۋعاندار ءوز ەلىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك الدى, سونداي-اق, قۇراما شتاتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى نىعايدى, اۋعانستان بۇدان بىلاي تەررورلىق قاۋىپتىڭ كوزىنە اينالمايدى.
وسى ءسوزدىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسقانىن قالايسىڭ.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
