قازاقستان نەگە مۇنداي قادامعا باردى؟ الدىن الا بەلگىلى بولعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ تەندەر پروتسەدۋرالارىن بۇزۋى جانە مەردىگەرلىك جۇمىستاردى تولىق كولەمدە ورىنداماۋى شاعىمدانۋعا سەبەپ بولعان. سوعان بايلانىستى 150 ملرد دوللار كولەمىندە وتەماقى سۇرالىپ وتىر. قازاقستان ۇكىمەتى يگەرۋ باستالعاننان بەرگى كىدىرىستەرگە, تەحنيكالىق قيىندىقتارعا جانە ارتىق شىعىندارعا ۇشىراعان الىپ كەن ورنىنداعى ءوندىرىس شىعىندارى بويىنشا 15 ميلليارد دوللارلىق اربيتراجعا قاتىسىپ قويدى.
«قوسىمشا تالاپ 138 ميلليارد دوللارعا دەيىن جوعالعان پايداعا قاتىستى جانە ۇكىمەتكە ۋادە ەتىلگەن, بىراق كەن ورىندارىن ازىرلەۋشىلەر جەتكىزبەگەن مۇناي ءوندىرۋدىڭ قۇنىن ەسەپتەۋدى كورسەتەدى», دەيدى اتتارىن اتاماۋدى سۇراعان ادامدار. ويتكەنى بۇل اقپارات ءالى اشىق دەرەكتەردە جاريا ەتىلمەدى.
دەرەك كوزدەرىنىڭ مالىمەتىنشە, قاشاعاندى يگەرۋ كەلىسىمشارتتارىنا قاتىستى تاعى ءبىر وتەماقى تالاپ ەتىلىپ جاتىر, ول سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتىنە بايلانىستى.
قاشاعانداعى كەن ورنىن يگەرۋگە بىرنەشە كومپانيا قاتىسادى, ونىڭ ىشىندە «Eni SpA», «Shell Plc», «Exxon Mobil Corp.» جانە «TotalEnergies SE» بار.
«كەن ورنى سوڭعى ون جىلدىقتارداعى ەڭ ءىرى اشىلۋلاردىڭ ءبىرى, سوعان قاراماستان وندا بىرقاتار تۇيتكىل بار: التى ايعا جۋىق قاتىپ قالعان تەڭىزدەن باستاپ ۋلى گازدىڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسى بار رەزەرۆۋارعا دەيىن. قاشاعان مەجەلەنگەن مەرزىمنەن سەگىز جىلعا كەشىگىپ, ءوزىنىڭ العاشقى مۇنايىن 2013 جىلى قىركۇيەكتە ءوندىردى. الايدا اشىلا سالىسىمەن ءبىر ايدان سوڭ قۇبىر جەلىسىنەن اقاۋ تابىلدى. ءوندىرىس 2016 جىلى قايتا جالعاستى, 2017 جىلى كەن ورنىنداعى ءوندىرىس دەڭگەيى بىرتىندەپ 270 000 (كۇنىنە) باررەلگە جەتتى. جوبانىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە يگەرۋشى Eni قاشاعان كۇنىنە 1,5 ملن باررەل وندىرە الاتىن دەڭگەيگە جەتەدى دەپ ەسەپتەدى.
جوبانى باسقاراتىن «North Caspian Operating Co» بىرلەسكەن كاسىپورنى ءوز وتىنىشىندە اربيتراجدىق تالقىلاۋعا جاتاتىن قاشاعان ونىمدەرىن ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرىن قولدانۋعا قاتىستى بىرقاتار داۋ بار ەكەنىن حابارلادى. وتىنىشتە مەردىگەر-كومپانيالاردىڭ كەلىسىمشارتتارعا سايكەس ارەكەت ەتكەنى ايتىلادى. داۋ-دامايدىڭ كونفيدەنتسيالدى سيپاتىنا بايلانىستى «NCOC» ءارى قاراي پىكىر بىلدىرۋدەن باس تارتتى», دەپ جازادى حالىقارالىق باسىلىم.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءوز كەزەگىندە داۋدىڭ اربيتراجدى تارتىپپەن شەشىلەتىنىن جانە مۇنىڭ تازا كوممەرتسيالىق داۋ ەكەنىن مەڭزەپ, قانداي دا ءبىر دەرەك كەلتىرۋدەن باس تارتقان.
«Eni» كومپانياسىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستان بيلىگى اربيتراجدىق پروتسەدۋرانى باستاپ كەتكەن. يتاليالىق كومپانيا ۇدەرىس شارتتارىنا قاتىستى ناقتى مالىمەت ايتقىسى كەلمەگەن, دەگەنمەن تۇتاستاي العاندا «تالاپ قويۋ نەگىزدەرىن نەمەسە سۇرالعان وتەماقىنىڭ ناقتى سومالارىن اقىلعا قونىمدى نەمەسە سەنىمدى دەپ سانامايتىنىن» مالىمدەگەن.
«Bloomberg» حابارلاۋىنشا, قازاقستاننىڭ اپەللياتسيالىق سوتى كۇكىرتتى ساقتاۋعا قاتىستى ۇكىمەتتىڭ شاعىمىن قاناعاتتاندىرعاننان كەيىن كومپانيالاردى ەكولوگيالىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن بولەك 5,1 ميلليارد دوللار ايىپپۇل كۇتىپ تۇر. كەن ورنىنىڭ وپەراتورى بولسا ەكولوگيالىق جانە قارجىلىق شاعىمدارعا بايلانىستى ءوز كىناسىن مويىنداۋدان باس تارتادى.
«قازاقستان بۇعان دەيىن ەلدەگى ەكى ءىرى كەن ورنىنداعى ساتسىزدىكتەرگە بايلانىستى الەمدىك الپاۋىت كومپانيالارمەن تەكەتىرەسىپ قالعان بولاتىن. 2020 جىلى «Shell», «Eni» جانە ولاردىڭ قاراشىعاناق مۇناي-گاز كاسىپورنى بويىنشا سەرىكتەستەرى تابىستى ۇلەستىرۋ بويىنشا مەملەكەتپەن تۋىنداعان داۋ-دامايدى رەتتەۋ ءۇشىن 1,3 ملرد دوللار تولەدى. 2008 جىلى قاشاعان بويىنشا سەرىكتەستەر قاراجاتتى ارتىق جۇمساۋ جانە كەشىكتىرۋ بويىنشا داۋدى رەتتەۋ ءۇشىن 5 ملرد دوللار تولەۋگە جانە ۇلكەن ۇلەستى مەملەكەتتىك «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنا ساتۋعا ءماجبۇر بولدى. قازىر قازاقستانداعى ەكى ءىرى مۇناي كەنىشىن باسقاراتىن كومپانيالاردى ەل ۇكىمەتى اربيتراجعا جىبەرىپ جاتىر, ءىستىڭ بارىسى رۇقساتسىز جۇمسالدى دەگەن ايىپپەن ميللياردتاعان دوللار كىرىسكە قاۋىپ توندىرەدى دەيدى ماسەلەمەن تانىس ادامدار», دەپ جازادى «Bloomberg».
باسىلىمنىڭ مەڭزەۋىنشە, ەگەر وسى ىستە مەملەكەت تابىسقا جەتسە, وندا ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدەر بويىنشا كەن ورىندارىنان تۇسەتىن كىرىستەردىڭ كوبىرەك بولىگىن الا الادى.
قازىرگە دەيىن بەلگىلى بولعان جاريا ەمەس اقپاراتتار بويىنشا, ناۋرىز ايىندا ۇكىمەت قاشاعان مەن قاراشىعاناقتاعى ءىستى باقىلاۋ ءۇشىن جەنەۆا مەن ستوكگولمدە اربيرترلاردى تاعايىنداعان. ال كومپانيالار ءوز اربيترلارىن ءالى بەكىتپەگەن. شاعىم بارىسىندا قاشاعان جونىندە – 2010-2018 جىلدار, قاراشىعاناق جونىندە – 2010-2019 جىلدار ارالىعى قاراستىرىلادى. شاعىمداعى نەگىزگى ايىپتاۋ – مەردىگەر-كومپانيالار قاشاعانداعى جۇمىستى تولىق كولەمدە ورىندامادى جانە ەكى جوبا بويىنشا تەندەر پروتسەدۋرالارىن بۇزدى.
«قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, قاشاعان جانە قاراشىعاناق بويىنشا باسقارۋشى كومپانيا «North Caspian Operating Company N.V. (NCOC)» جانە «Karachaganak Petroleum Operating B.V.» پىكىر ءبىلدىرۋ تۋرالى وتىنىشكە جاۋاپ قاتپادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا بولعان جاپپاي تارتىپسىزدىكتەردەن كەيىن ەل ەكونوميكاسىن قولداۋعا تىرىسىپ جاتىر. ول وليگارحتارمەن كۇرەسۋگە جانە ۇلتتىق بايلىقتى الدەقايدا ءادىل بولۋگە ۋادە بەردى. دەرەك كوزىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستان ۇكىمەتى اربيتراجدان كوبىرەك مۇناي تابىسىن الۋدى عانا ويلاپ وتىرعان جوق. ۇكىمەت جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن بۇل ءىستى ىشكى ەكونوميكا ءۇشىن مەيلىنشە ءتيىمدى ۇدەرىسكە اينالدىرۋ ماقساتىندا مۇناي كاسىپورىندارى پايدالانىپ وتىرعان تەندەر جۇيەسىن وزگەرتۋگە مۇددەلى», دەپ جازادى باسىلىم.
قاشاعانعا كومپانيالار 50 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيعان. بۇل رەتتە جوباداعى باستى سەرىكتەستەر – «Shell Plc», «Exxon Mobil Corp.», «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى, «Eni SpA» جانە «TotalEnergies SE.» «Shell» جانە «Eni» باستاعان قاراشىعاناق سەرىكتەستەرى جوباعا 27 ملرد دوللاردان استام قارجى سالعان.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاشاعان كەن ورنى تۋرالى بەلگىلى بولعان ساتتە-اق الەمنىڭ الپاۋىت كومپانيالارى ونى يگەرۋگە قىزىقتى. قاتتى ۇمتىلدى. كونكۋرسقا قاتىسىپ, جەڭىمپاز بولۋعا بارىن سالدى. ىشىندە بىرقاتار مىقتى كومپانيا بولدى.
«الايدا تاڭداۋدىڭ نارىقتىق كاپيتاليزاتسياسى 50 ملرد دوللار, تاۋلىگىنە 0,7 ملن باررەل وندىرە الاتىن «Eni» كومپانياسىنا تۇسكەنى تۇسىنىكسىز. جوبا 2016 جىلى, بەكىتىلگەن مەرزىمنەن بىرنەشە جىلعا كەشىگىپ جانە العاشقى باعالاۋدان 7 ەسە ارتىق بولاتىن 60 ملرد دوللار شىعىنمەن باستالدى. جوبالىق ءوندىرىس دەڭگەيى – تاۋلىگىنە 400 مىڭ باررەل, قازىر زاۋىتتاعى قيىندىققا بايلانىستى تاۋلىگىنە 100 مىڭ باررەل ءوندىرىپ جاتىر. قازاقستان 2000 جىلداردان بەرى ءبىلىم سالاسىنىڭ وزىنە 40 ملرد دوللار جۇمساعان ەمەس. ال مۇنداعى 60 ملرد دوللار – تەك ءبىر جوبانىڭ قۇنى عانا. مەملەكەت بۇل ساتسىزدىكتەن ساباق الۋعا ءتيىس جانە الداعى ۋاقىتتا وسىنداي ماڭىزدى جوبالارعا ارناپ وپەراتور تاڭداۋ كەزىندە قاتاڭ ىرىكتەۋ ۇيىمداستىرعانى ءجون. كريتەري كومپانيانىڭ تەحنولوگيالىق جەتىستىگىنە, قارجىلىق, تەحنيكالىق جانە كادرلىق مۇمكىندىكتەرىنە نەگىزدەلۋى كەرەك», دەيدى ساراپشى.
