قاتەر قايدان دەمەڭىز...

2007 جىلدىڭ كوكتەمىندە بولعان سۋ تاسقىنىنان جايىق وزەنى جاعالاۋىنىڭ وبلاۆكا اۋىلى تۇسىنداعى بولىگى شايىلىپ كەتكەن بولاتىن. سول جولى وزەن جاعاسىندا ور­نالاسقان تۇرعىن ۇيلەر مەن رەس­پۋبليكالىق ماڭىزى بار پود­ستەپ­نىي – ەلەك اۆتوكولىك جولىنا كادىمگىدەي قاۋىپ ءتوندى. وزەننىڭ سول جاعالاۋىنا ورنالاسقان جەرگىلىكتى زيراتتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى قۇلاپ, سۋعا اعىپ كەتتى. ال بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە سۋ كوزىن لاستاپ, اۋماقتاعى ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ بۇزىلۋىنا سوقتىردى. وزەننىڭ سول جاق جاعالاۋىنىڭ شايىلۋى مەن وپىرىلىپ قۇلاۋى سول ماڭداعى ورمان القابىنا دا ايتا قالارلىقتاي زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن. وسىنداي ۇلكەن اپاتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا «ۋرالۆودپروەكت» جشس 2007 جىلى جايىق وزەنىنىڭ ءبورلى اۋدانىنا قاراستى وبلاۆكا اۋىلى تۇسىنداعى سول جاعالاۋىن بەكىتۋ جۇمىسى بويىنشا جوبا جاساقتاعان بولاتىن. بۇعان مەملەكەتتىك ساراپتاما قورىتىندىسى نەگىز بولدى. جاقىندا وبلىس اكىمدىگىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى وزەن جاعالاۋىن بەكىتۋ جۇمىسىمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا ءباسپاسوز تۋرىن ۇيىمداستىرىپ, جەرگىلىكتى جۋرناليستەردى وبلاۆكا اۋىلىنا ارنايى الىپ باردى. ءبىز بارعاندا اتالعان ورىندا جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتتى. ءبورلى اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاڭاباي قانالين دە وسىندا ءجۇر ەكەن. – وبلاۆكا – بۋماكول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ءبىر بولىمشەسى. بۇل ­اۋىلدا قازىرگى تاڭدا 60 ءۇي, 300-دەي ادام تۇرادى. بۇل ارادا جايىق وزەنىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى رەسەي مەن قازاقستاننىڭ شەكاراسىندا تۇر. وزەننىڭ بەرگى بەتى بىزگە قاراسا, ارعى بەتىندە رەسەيلىكتەر وتىر. ءبىز بۇگىندە وسى اۋىل تۇسىنداعى وزەننىڭ سول جاق جاعالاۋىن ساقتاپ قالۋعا بار كۇشىمىزدى سالىپ جاتىرمىز, – دەيدى جاڭاباي قانالين بۇل جۇمىستىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ. – وبلاۆكاداعى وزەن جاعالاۋىن بەكىتۋدى قولعا الىپ جاتقان سەبە­بىمىز, بىرىنشىدەن, جوعارىدا ايتىپ­ وتكەنىمدەي, بۇل جەردىڭ شەك­ارا­­­لىق ماڭىزى بار, ونى ساق­تاي ال­ما­ساق, شەكارادان ايىرىلامىز, – دەدى ول اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاس­تىرىپ. – ەكىنشىدەن, اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ ومىرىنە ۇلكەن قاۋىپ ءتونىپ تۇر, وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ادام جوعال­تۋدان وتكەن وكىنىشتى نارسە جوق. ۇشىنشىدەن, تاسقىن سۋ رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار پودستەپنىي – ەلەك اۆتوكولىك جولى مەن ونى كەسىپ وتەتىن سول ماڭداعى ورمان القابىن دا بۇلدىرەتىن ەدى. ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جۇمسالاتىن قاراجات كولەمى بۇدان الدەقايدا كوپ بولار ەدى. تورتىنشىدەن, وسى جەرگە جەرلەنگەن ادامداردىڭ دا تىنىش­تىعى بۇزىلدى. سۋ تاسقىنى كەزىندە جاعالاۋ قۇلاعاندا, بىرقاتار ادامنىڭ سۇيەگى سۋعا اعىپ كەتتى. «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەيدى عوي, بۇزىلا باستاعان وتىز­شاقتى زيراتتان ادام سۇيەكتەرىن جي­ناپ, قاۋىپسىز جەرگە قايتا جەرلەدىك. وزەن جاعاسىن بەكىتۋ جۇمىسىنا «ۋرالسكۆودستروي» اق 2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باس­تاپ كىرىستى. اتالمىش جۇمىستى ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن 30-شاقتى تەحنيكا اكەلىندى. وسىندا 150 ادام جۇ­مىس ىستەپ ءجۇر. جاعالاۋدى بەكىتۋ جۇمىسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,2 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. اتالعان قارجىعا وزەن جاعاسىنىڭ 1542 م. جەرى بەكىتىلۋى ءتيىس. بۇگىنگى تاڭدا وسى جۇمىسقا بولىنگەن قار­­جى­نىڭ 700 ملن. تەڭگەدەن استامى يگەرى­لىپ, جۇمىستىڭ 70 پايىزى ورىن­دالدى. قارجىنىڭ قالعان 300 ميل­ليون تەڭگەدەن استام بولىگى الدا­­عى جىلى بەرىلمەك ء(باسپاسوز تۋرى جاڭا جىلعا دەيىن ۇيىمداستىرىلعان ەدى), – دەگەن اۋدان اكىمى ورىنباسا­رى­نىڭ ءسوزىن وسى جۇ­مىستىڭ باسى-قا­سىن­دا جۇرگەن «ۋرال­سكۆودستروي» اق ءى ۆيتسە-پرەزي­دەنتى تەنگيز تەدەەۆ جالعاستىردى. – جۇمىس, نەگىزىنەن 18 ايعا ەسەپتەلگەن. 2013 جىلعى جەلتوقساندا باستادىق, بۇيىرتسا, بۇل جۇمىستى 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە اياقتايتىن شىعارمىز. ەگەر ءبارى ويداعىداي بولىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىس قازىرگىدەي قارقىندى جۇرسە, وندا ودان دا ەرتەرەك ءبىتى­­رۋىمىز مۇمكىن, – دەگەن تەنگيز ۆلاديميروۆيچ جاعالاۋعا توسەلىپ جات­قان قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ بەرىك­تىگى جونىندە اڭگىمەلەدى. ونىڭ سوزىنشە, وسى جۇمىسقا پايدالانىلىپ جاتقان بەتون تاباقشالار ارنايى گيدورتەحنيكاعا ارنالعان, سۋلفاتقا ءتوزىمدى. مۇنداي بەتوندار تۇڭعىشتاعى وزدەرىنىڭ وندىرىستىك بازاسىندا دايىندالادى ەكەن. قازىرگى تاڭدا 1,5 كم جەرگە توسەيتىن بەتون تاباقشالارى دايىن تۇر. ونىڭ سوزىنشە, جاعالاۋدى بەكىتۋ جۇمىسى قىس ايىندا دا توقتاماي جۇرە بەرەدى. بۇعان جۇمىسشىلار دايىن, قازىرگى ۋاقىتتا ولار جۇمىس ورنىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان وبلاۆكاداعى بوس تۇرعان ءۇيدى جالداپ تۇرىپ جاتىر. جۇمىسشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جاعدايلارى جامان ەمەس, الاڭسىز جۇمىس ىستەۋگە بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالعان. تاتيانا سترۋچينا, اۋىل تۇرعىنى بىلاي دەيدى: – 2003 جىلدان بەرى وسى اۋىلدا تۇرامىن. 2005 جىلى اۋىلعا بىرەۋ­لەر كەلىپ, وزەن جاعاسىن بيىك­­تەتەمىز دەپ وزەننىڭ ەنى مەن تەرەڭ­­­دىگىن ولشەپ كەتتى. ال, 2007 جىلى سۋ تاسقىنى بولىپ, سۋ ءۇي جانىن­داعى جولعا دەيىن كەلدى. ءبىز ول كۇندەرى قاتتى مازاسىزدانىپ, تۇندە ۇيقىنى, كۇندىز كۇلكىنى ۇمىت­تىق. بىراق, قۇداي ساقتاپ, ءۇيىمىز سۋعا كەتكەن جوق, سۋ جاقىنداپ بارىپ, كەرى كەتتى. سودان بەرى ءبىزدى دە, قالاداعى بالالارىمىزدى دا ۇنەمى ۇرەي بيلەپ تۇراتىن بولدى. باسقا جاققا كوشىپ كەتەيىك دەسەك, اۋىلدى قيمايمىز. ويتكەنى, بۇل جەردە تىرشىلىككە كەرەك زاتتىڭ ءبارى بار. مال ءوسىرىپ, باۋ-باقشا ەگىپ تە كۇن كورە بەرۋگە بولادى. قان­شا قاۋىپتى بولعانىمەن, بايىر­عى تۇرعىندار ­اۋىلدان سول ءۇشىن كوشپەي وتىر. مىنە, جەرگى­لىك­­تى بيلىكتىڭ ۇسىنىسىمەن ۇكى­مەت قارجى ءبولىپ, وزەن جاعاسىن قۇلاماي­­تىنداي ەتىپ بيىكتەتىپ جاتىر. بۇل سۋ تاسقىنى قاۋپىن ازايتادى. ەندى مىنا تابيعاتى تاماشا, تىپ-تىنىش جەردە ءومىر بويى قورىق­پاي-اق تۇرا بەرۋگە بولادى. ءبىزدىڭ ءوتىنى­شىمىزگە قۇلاق اسقان بيلىك وكىل­­دەرىنە اۋىلداستارىم­نىڭ اتىنان ريزا­شىلىعىمدى ءبىلدىرىپ, العىسىم­دى اي­تامىن. ەندى بىزگە الاڭ­سىز ۇيىق­تاپ, ءجۇرىپ, تۇرۋ­عا بولادى. ايشا وتەبالى, جۋرناليست. باتىس قازاقستان وبلىسى.