«قورعاس ءىسى»: ار مەن ايارلىق بەزبەنى

ەلىمىز عانا ەمەس, بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا بۇرىن-سوڭدى بو­لىپ كورمەگەن قىلمىستىق ىسكە تورەلىك ەتۋ اسا اۋىر قىلمىستىق ىستەر قا­رايتىن مامانداندىرىلعان اۋ­دان­ارالىق اسكەري سوتىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى مەن ەلدىڭ ەكو­نوميكاسىنا نۇقسان كەلتىرگەن ۇيىم­داسقان قىلمىستىق قاۋىمداستىق مۇشەلەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ءىستى مۇقيات قاراپ, ولاردىڭ ارەكەتتەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدان دۇرىس دارەجەلەپ, ءتيىستى جازا تاعايىنداۋ ءۇشىن وسى ىسكە توراعالىق ەتۋشى رەتىندە ماعان زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلدى. مەنىڭ وسى كەزەڭگە دەيىنگى ادۆوكات, تەرگەۋشى, كري­ميناليست, پروكۋرور, سۋديا بولا ءجۇرىپ جيناق­تاعان تاجىريبەم مەن كاسىبي بىلىكتىلىگىمنىڭ سىنالار ءساتى تۋعانىن ءتۇسىندىم. زاڭگەرلىك قىزمەتىمە سىن, ادامدىق بولمىسىمنىڭ تارازىسى بولاتىنىن دا قاپىسىز ۇققانمىن. 45 سوتتالۋشىدان, 1576 توم, ونىڭ ىشىندە ايىپتاۋ قورىتىن­دى­­سىنىڭ ءوزى 35 تومنان تۇراتىن مۇن­داي كۇر­دەلى ءىستى جۇرگىزۋ تاجىريبەسى دە, ءارى سوت پروتسەسىن جۇرگىزەتىن ارنايى عي­ما­رات تا ەلىمىزدە جوق ەدى. قانشا مەر­­زىمگە سوزىلاتىنى بەلگىسىز ىسكە قا­تى­سۋ­شىلاردىڭ بارىنە ىڭعايلى ءارى جاي­لى بولۋى ءۇشىن تىپتەن ۇساق-تۇيەك دەگەن نارسەلەردىڭ ءوزىن الدىن الا وي­لاستىرۋ كەرەك بولدى. الماتى قا­لا­سىنىڭ ماڭىنداعى №18 تەرگەۋ اباق­تىسىنا قاراستى عيماراتتى تالاپ­قا ساي قايتا جابدىقتاۋ جۇمى­سىنا مۇ­قيات كىرىستىك. ول ءۇشىن ۇزىن سانى 25 بولىمنەن تۇراتىن ءىس-شارالار جوس­پارىن دايىنداپ, وسىعان قاتىستى تاراپتار مەن قىزمەتتەردىڭ بارلىعىن جۇ­مىل­دىردىق. مۇندا سۋديا, مەملە­كەت­تىك ايىپتاۋشىلار, ادۆوكاتتار مەن قو­عام­دىق قورعاۋشىلار, سوت حات­شى­لارى مەن سوت پريستاۆتارى, بۇقار­ا­لىق اق­پارات قۇرالدارىنىڭ وكىل­دەرى, كون­ۆوي مەن ارنايى كۇزەت قىزمەت­كەر­لەرىنە جەكە-جەكە كابينەتتەر, سوتتالۋ­شىلار وتىراتىن تور بولمەلەر, بەينە جانە دىبىستىق باقى­لاۋلار مەن جاز­بالار, شۇعىل بايلانىستى جانە پرو­تسەستى قۇجاتتاۋعا قاجەتتى تەح­ني­كالىق قۇرالدار, قىلمىستىق ءىس توم­دا­رى مەن بىرنەشە اۆتوكولىككە جۇك بو­­لا­تىنداي ايعاق زاتتاردى ساقتايتىن قوي­­ما, سىرقاتتانىپ قالعان جاعدايدا جە­­دەل جاردەم كورسەتەتىن مەديتسينا قىز­­مەت­­كەرلەرى... تۇگەل ەسكەرىلگەن بولاتىن. ەكىنشى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, سوتقا 2013 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە كەلىپ تۇسكەن قىلمىستىق ءىس قۇجاتتارىمەن تانىسۋ كەزەڭىندە تۋىندادى. قر اسكەري سوتىنىڭ باسشىلىعى ءىستى جۇرگىزگەن تەرگەۋشىلەردى شەتىنەن شاقىرىپ, قىلمىستىق ىستەگى ءار بلوك بويىنشا ولارمەن اڭگىمەلەسۋ تۇر­عىسىندا جالپى تۇسىنىك الىپ تانىسقان دۇرىس دەپ ەسەپتەدى. الايدا, مەن كوپ جىلدىق تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ, وزىمە بەل­گىلى تاسىلمەن, نەگىزگى ەپيزودتار مەن بلوكتار, تاعىلعان ايىپتار بويىن­شا دالەلدەمەلەردىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە جينالعانى تۋرالى ناقتى جوسپار جاساۋ ارقىلى ءىستى جەدەل, تىكەلەي ءوزىم وقىپ تانىسقاندى ءجون دەپ شەشتىم. مۇندايدا ايىپتىڭ دالەلدى, دالەلسىزدىگىن, ال قايسى ءبىرى جاي دولبار ەكەنىن بىردەن اڭعارۋعا بولادى. كەيىننەن سولاي جاسادىق تا. ەندى «قورعاس ءىسىنىڭ» اۋقىمى جايلى بىرەر دەرەك. اتالعان ءىس بويىنشا سوتتالۋشىلار ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن كەدەن كوميتەتىنىڭ جو­عا­رى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى بار ەدى. بۇل قىلمىستىق ءىستى اشىپ, تەرگەۋ ءۇشىن جەدەل-تەرگەۋ توبى قۇرى­لىپ, ونىڭ قۇرامىندا 330-داي قارجى پوليتسياسى مەن پروكۋراتۋرا قىز­مەت­كەرلەرى ءۇش جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتتى. وسىدان-اق ولاردىڭ جاساعان قىلمىستىق ارەكەتتەرىن اشكەرەلەۋ دە وڭايعا تۇسپەگەنى بەلگىلى. ايىپ­تاۋدىڭ ءار بابىنا قارسى ايتار ۋاجدەرى دا­يىن تۇردى. باستى سوت تالقىلاۋىندا 4 مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى, 40-قا جۋىق «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتىن كاسى­بي بىلىكتىلىگى جوعارى ادۆوكاتتار مەن قىرىقتان اسا قوعامدىق قورعاۋ­شىلار, سوت وتىرىسىنىڭ 5 حاتشىسى, 6 سوت پريستاۆى, جابىرلەنۋشىنىڭ وكىلدەرى جانە باسقا دا ماماندار قاتىستى. بارلىعى 165 سوت وتىرىسىندا توراعالىق ەتۋ­شىنىڭ 200-گە جۋىق اۋىزشا قابىل­داعان قاۋلىلارىن ەسەپتەمەگەندە, 100-دەن اسا ءارتۇرلى ساناتتاعى جازباشا قاۋلىلار قابىل­دان­دى. 560-قا جۋىق كۋادەن جاۋاپ الىنىپ, 400-دەن اسا ءارتۇرلى سوت ساراپ­تاماسى مەن مامانداردىڭ قورى­تىندىلارى سارالاندى. سوت پروتسەسى اياقتالار شاعىندا جوعار­عى سوتتىڭ توراعاسى قايرات م­امي تەلەفون شالىپ: «سوۆەتحان, بۇل ءىستى ءبىر جىل بويى ءوزىڭ قارادىڭ, كىمنىڭ-كىم ەكەنى ساعان ءمالىم. سون­دىق­تان قانداي شەشىم قابىلداۋ دا, قانداي جازا تاعايىنداۋ دا سەنىڭ قۇزىرىڭدا», – دەدى. ارينە, سوتتالۋشىلار دا, ولار­دىڭ قورعاۋشى­لارى دا, كەي كەزدە وزگە مۇددەلى تاراپتار دا ءىستى «قۇلاتۋعا» بارىنشا ارەكەت جاسادى. تالاي مارتە ەشقانداي نەگىزسىز «وتۆود» جاريالاۋى دا سونىڭ ناقتى دالەلى. سوندىقتان ماعان پروتسەستى مەيلىنشە زاڭ تالاپتارىنا ساي ءادىل جۇرگىزىپ, ەشقانداي قاتەلىك جىبەرمەۋ ماڭىزدى بولدى. مەن وزىمنەن دە, سوت وتىرىسىنىڭ حاتشىلارى مەن سوت پريستاۆتارىنان دا, وزگە سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردان دا وسىنى قاتاڭ تالاپ ەتتىم. كۇندەلىكتى سوت وتى­رى­سىنىڭ حاتتاماسى مەن سوت پروتسەسىندە قابىل­دانعان ءارتۇرلى ساناتتاعى قاۋلىلاردى بەس كۇن ىشىندە دايىنداپ جوعارعى سوتتىڭ رەسمي سايتىنا ءوز ۋاقىتىندا سالىپ وتىردىق. بۇل سوتتىڭ بارىنشا اشىق جۇرگىزىلۋىنە, پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ونىمەن ۋا­قىتىندا تانىسىپ وتىر­ۋى­نا, ەش­قان­داي شاعىم تۇسپەۋىنە ءمۇم­كىندىك بەردى. تاراپتاردىڭ زاڭدى تالاپتارى مەن ءارتۇرلى وتىنىشتەرى ەشقانداي تۇلكىبۇلاڭعا سالىنباي, ۋاقىتىندا ورىندالدى. ءبارى بەينە جانە ۇنتاسپاعا تولىقتاي جازىلدى, ياعني, الدەكىم شا­عىمدانا قالسا, كەز كەلگەن ۋاقىتتا تاس­پا­لاردى العىزىپ, بىرگە قايتادان قا­راپ, شەشىمنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا كوز جەت­كىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بولدى. جۇيەلى, دۇرىس ويلاستىرىلعان جۇ­مىستىڭ ءناتي­جەسىندە ءبىر جىلعا سوزىل­عان سوت بارىسىندا ەشقانداي توتەنشە وقيعا مەن ارىز-شاعىمدار بولعان جوق. «قورعاس ءىسى» – سوتتالۋشىلار مەن اد­­ۆو­­كات­تاردىڭ سانى مەن ءىس توم­دارىنىڭ كوپتىگى جاعىنان عانا ەمەس, جاسالىنعان قىلمىستىڭ اۋىرلىعى مەن مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالال ءمول­شەرىنىڭ كولەمى جونىنەن دە تەڭ­دەسى جوق ءىس. سوت تەرگەۋىنىڭ سوڭىن­دا سوت­تالۋ­شى­لاردىڭ قىلمىس جاساعانىنا كۇمان كەلتىرەتىن ەشقانداي دايەك قال­ما­عان ەدى. ونىڭ ۇستىنە, وسى ۋاقىت ارا­لىعىندا سوتتالۋشىلاردىڭ ءار­قاي­سىسىنىڭ قانداي ادام ەكەنىن, جاساعان ىستەرى ءۇشىن وكىنەر-وكىنبەسىن ءبىر كىسىدەي ءبىلدىم, جۇرەكپەن سەزدىم دەسەم دە بولادى. سوندىقتان ۇيىمداسقان قىلمىستىق قاۋىمداستىقتى قۇرعان جەتەكشىلەرىنە, ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن بەلسەندىلەرىنە مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىلار سۇراعان جازادان جوعارى جازا بەرىلدى. «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەمەكشى, تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەردىڭ قۋ قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولىپ, تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتىرعاندارىنا قاراپ كۇيىنەسىڭ. وزەگىڭدى ورتەيتىنى – جوعارى لاۋازىمدى بىلىكتى ازاماتتار­دىڭ العان ءبىلىمىن, قاجىر-قايراتىن مەملەكەتىنە, حالقىنا ادال قىزمەت اتقارۋعا جۇمساۋدىڭ ورنىنا, ارام جولمەن اقشا تاۋىپ, وتانىن ساتۋمەن پارا-پار اۋىر قىلمىستار جاساعانى. سوت زالىندا جانارىن جاس جۋعان انا مەن جىگەرى قۇم بولعان اكەنى, كوز­دەرى جاۋدىرەپ اكە مەيىرىمىنە شولدە­گەن با­لالاردى كورۋ جۇيكەگە سال­ماق ءتۇ­سى­رىپ, جۇرەگىڭدى شىمىرلاتا­دى. اقشانىڭ بۋىنا ماستانعان ايىپ­كەرلەردىڭ كوبىنىڭ بەت-جۇزىنەن جاساعان قىلمىستارىنا وكىنىپ, قايعىرعانى بىلىنبەدى, كەرىسىنشە, ءبىر ەرلىك جاساعان­داي وزدەرىن ەمىن-ەركىن ۇستاۋى, وتىرىك سويلەپ, استامسۋى تاڭعالدىردى. ءبىر جىل بويى دەمالىستى ۇمىتىپ, ءتۇرلى شارالاردان باس تارتۋعا تۋرا كەلدى. كۇندەلىكتى تاڭ بوزىنان تۇرىپ, قاس قارايعانشا جۇمىس جاساۋ دا دەنساۋلىققا اسەر ەتپەي قويمادى. سوت ءما­جىلىستەرىندەگى پسيحولوگيالىق احۋال­دىڭ شيرىعىپ شىڭىنا جەتۋى ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. تاراپتار اراسىن­داعى تالاس-تارتىس, زاڭعا سۇيەنىپ, كەيدە نەگىزدى-نەگىزسىز ءسوز جارىستىرىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ۋاجىنە قۇلاق اسپاي ورىنسىز ايقاي-شۋ كوتەرىپ, داۋرىعىپ, داۋلاسىپ, ىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ار-نامىسىنا ءتىل تيگىزىپ, پروتسەستى قالىپتى جۇرگىزۋگە كەدەرگى جاساپ, سوت زالىن الاۋلاعان «سوعىس» الاڭىنا اينالدىرىپ جىبەرگەن كەزدەرى دە از بولمادى. الايدا وسىنىڭ بارلىعىنا ءتوزىپ, ءىستى ابىرويمەن اياقتاپ شىقتىم دەپ ويلايمىن. رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارى, عالامتور سوت پروتسەسىنىڭ جۇرگىزىلۋى جايلى جاقسى پىكىرلەر ءبىلدىرىپ جاتتى. وسى تۇستا جوعارعى سوتتىڭ ءتور­اعاسى قايرات ابدىرازاق ۇلى ۇكىم شىق­قان كۇننىڭ ەرتەڭىندە حابار­لاسىپ: «سوۆەتحان, ءباسپاسوزدىڭ, ينتەرنەتتىڭ ءوزىڭ جايلى نە جازىپ جاتقانىن وقىدىڭ با؟ بۇل شۋلى ءىستى بۇلتالاقسىز, ءادىل شەشكەنىڭە جالپى حالىق ريزالىعىن ءبىلدىرىپ جاتىر. مەن دە ريزامىن. جارايسىڭ!» – دەدى. بۇل پىكىر مەن ءۇشىن كەز كەلگەن ماراپاتتان ارتىق ەدى. دەمەك, كاسىبي جارامدىلىعىما, ازاماتتىق ۇستانىمىما, ادامدىق كەلبەتىمە نۇقسان كەلتىرمەگەنىم عوي دەگەن وي جان دۇنيەمدى باۋراپ الدى. يىعىم­نان باتپان جۇكتىڭ تۇسكەنىن سوندا عانا شىن سەزىندىم. مۇنداي ءىس ەندى ەشقاشان بولماسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. سوۆەتحان ساكەنوۆ, الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اپەللياتسيالىق سوت القاسىنىڭ توراعاسى.