ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى جاس كاسىپكەر, «تياناق-ترەيد» جشس-ءنىڭ جەتەكشىسى انۋاربەك ايتپاەۆ جايىندا فرانتسۋز گازەتتەرىنىڭ بىرىندە, جوعارىداعىداي ەلەڭ ەتەرلىك اتاۋمەن, فوتوسۋرەتىمەن سۋرەتتەمە جارىق كورگەنىن ەستىگەنبىز. جەرلەسىمىز ترانسپليۋم پەرا كاپەللو كومپانياسى وكىلىنىڭ شاقىرۋىمەن بيىلعى قىركۇيەكتىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىندە شەتەلگە ارنايى ساپارمەن بارعان ەكەن. انۋاربەك وندا قاز-ۇيرەك اسىرايتىن ءتۇرلى شارۋاشىلىقتاردى ارالاپ كورىپ, تيۆەنىڭ قاز وسىرەتىن مۋزەيىندە دە بولىپتى. ارىپتەستەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا استاناعا جاقىن وڭىردە قاز-ۇيرەك ءوسىرىپ, ءونىمىن كادەگە جاراتاتىن وندىرىستىك جەلى اشۋعا لايىقتالعان جوبا تالقىلاندى. جوبانىڭ ماقساتى مەن بولاشاعى ءبىزدى قىزىقتىرۋمەن جۇرەتىن. جۋىردا اۋداننىڭ كوكشەتاۋدا وتكىزىلگەن كەزەكتى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى جارمەڭكەسىندە انۋاربەك ايتپاەۆپەن تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
ءىستىڭ ءمان-جايىنا ءسال شەگىنىس جاسايىق. جىلدىڭ باسىندا اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتورى راۋشان نۇرعازيەۆانىڭ جاڭاجول اۋىلىندا قاز وسىرۋمەن اينالىساتىن انۋاربەك جايلى جازعان جىلى ماقالاسىن وقىعان ەدىم. جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا كاسىپ يەسى ءوز قارجىسىنا رەسەيدەن ءبىر مەزەتتە 25 مىڭ داناعا دەيىن جۇمىرتقا باساتىن جاڭا تەحنولوگيالىق جابدىق الدىرىلىپتى. بۇدان بۇرىن 3000 باس «يتاليالىق اق تۇقىمدى» انالىق جانە ەرەسەك قاز ساتىپ الىنىپتى. مەجەلەنگەن بارلىق ماقسات-مىندەت ساتىمەن جۇزەگە استى. جارىققا شىققان قاز بالاپانى اقمولاعا قوسا الماتى وبلىسى كولەمىندە ساتىلدى. ءوسىپ-جەتىلگەن قاز كوكشەتاۋ مەن استانانىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىندە ساۋدالاندى.
– قازىرگى تاڭدا شارۋاشىلىقتا جالپى سانى ون مىڭنان استام قۇس بار, – دەيدى اناربەك ايتپاەۆ. – ونىڭ ءبىرازىن ساتۋ ءۇشىن جەمدەۋگە قويدىق, ءبىر بولىگىن تۇقىمعا قالدىرۋدى كوزدەدىك. ەندى الدىن الا تاپسىرىس بەرىلگەن, قاز ۇشاسىنىڭ ءجۇنىن جۇلاتىن يتاليالىق جابدىقتىڭ كەلۋىن كۇتىپ وتىرمىز. ويلانا كەلە, بيىل بۇل قازداردى قالدىرماۋدى ۇيعاردىق. سەبەبىن تۇسىندىرەيىن, مامىردان باستاپ كوپتەگەن ەلدەردى ارالادىم. بىزگە بەلگىلىسى, ەۋروپا ەلدەرىندە كوبىنەسە قۇس ەتىن قولدانادى, ارالارىندا وسى ءونىمدى قاستەرلەيتىندەر دە بارشىلىق. مامىعى مەن قاۋىرسىنىن دا يگىلىككە جاراتىپ جاتادى. قازدىڭ مايى دا كوسمەتيكا وندىرىسىنە پايدالانىلاتىن نازىك, جۇمساق ءونىم, ال باۋىرىنا جيىلعان ماي جوعارى سۇرانىسقا يە. بۇل شيكىزاتتان ءنارلى, ءدامدى پاشتەت دايارلانادى. باۋىر مايلى بولۋى ءۇشىن قۇستى ماجبۇرلەپ بورداقىلايدى دا, قيمىل-قوزعالىسىن شەكتەيدى. ناتيجەسىندە, باۋىردىڭ كولەمى ەكى ەسە ۇلكەيەدى. «فۋا-گرا» (باۋىر) ناعىز تاڭسىق تاعام بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ءونىم ەجەلگى ريم داۋىرىنەن بەلگىلى. فۋا-گرا كوپتەگەن ەلدەردە وندىرىلەدى. نەگىزگى وتانى – فرانتسيا. بۇل ەلدىڭ داستارقانىنا قارا ۋىلدىرىق تريۋفەليمەن قاتار قويىلادى. سوندىقتان, حالىقارالىق نارىققا شىعۋ ءۇشىن ەۋروپالىق تۇتىنۋشىلاردىڭ كەڭ سۇرانىسىمەن ۇيلەسەتىن قازدىڭ باسقا تۇقىمى قاجەت. قۇس وسىرۋمەن اينالىساتىن ماڭدايالدى كومپانيالاردىڭ تاجىريبەسى مەنىڭ ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ قادامىما ەلەۋلى قوزعاۋ سالدى.
وكىنىشكە قاراي, بيىلعى جازدىڭ جايسىز بولعانىن ايتادى اناربەك باۋىرىمىز. جەم ءوندىرىسىن دامىتۋعا لايىقتى تەحنيكا, جايىلىم بولا تۇرا, جەتكىلىكتى شامادا ازىق دايارلاۋعا مۇمكىندىك كەلمەگەن. قولداعى وسىنشاما قۇسقا كۇنىنە ءۇش تونناعا جۋىق ازىق, دارۋمەندەر قاجەت كورىنەدى. سالماعى جەڭىل (فرانتسياداعى قۇستىڭ سويىس سالماعى 8-9 كەلى) مۇنداي قۇستى اسىراۋ ءتيىمسىز دەگەن شەشىم قابىلدانىپتى. كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىندە رەسەيدەن اسىل تۇقىمدى قۇس جۇمىرتقاسىن, فرانتسيادان دا 1,5-2 مىڭ داناسىن الدىرتۋعا كەلىسىمشارت جاسالىپ قويىلىپتى. قازىر شارۋاشىلىقتاعى 14 جۇمىسشى مەن مامان قورا-جايدى, تەحنيكانى, قۇرال-جابدىقتى الداعى جۇمىسقا دايىنداۋ ۇستىندە. مۇندايدا وڭىرگە جەرسىنەتىن تۇقىمدى تاڭداۋ, قورەكتەندىرۋ نورماسىن, زووگيگيەنالىق تالاپتاردى, ەكپە ءتارتىبىن ەسكەرۋ, بيزنەستى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن دۇرىس جوسپارلاۋ نەگىزگى شارت. رەتى كەلسە, مامانداردى تاعىلىمدامادان وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەرەيمەنتاۋلىق كاسىپكەر «ءوز قابىلەتىڭنەن دە مىقتى شەشىم قابىلداعانىڭ – جۇمىسىڭنىڭ العا باسقانى» دەگەن ۇستانىمعا سۇيەنەدى ەكەن. سوندىقتان, ءتۇرلى تۇقىمدى قاز ءوسىرىپ جۇرگەن تاجىريبەلى ادامدارمەن اقىلداسۋعا جاقىن جۇرەدى. قازان ايىندا حالىقارالىق بيزنەس اكادەمياسىن ۇزدىك تامامداعان ءا. ايتپاەۆتىڭ جاڭا تۇرپاتتى ءوندىرىسشى رەتىندەگى وي-پايىمدارى دا نازار سالارلىقتاي.
– ءوڭىردىڭ اتقارۋشى بيلىگىمەن ءوزارا ارىپتەستىككە, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ الەۋمەتتىك سالاسىن سۇيەمەلدەۋگە ارقاشان دايىنمىن, – دەيدى اناربەك. – سونىمەن قاتار, قىزمەت باعىتى سان قىرلى كاسىپكەرلىك سالانىڭ وڭىرگە بەيىمدىلىگىن كەڭەيتەتىن اناعۇرلىم ىنتالى كوزقاراس بولعانىن دا قالار ەدىم. بالكىم, اۋدان ەكونوميكاسىن دامىتۋ نەگىزدەرى قالاناتىن شاقتا, بيزنەسمەندەردى دە شاقىرىپ, ۇسىنىسىنا دەن قويۋ قاجەت شىعار. قويناۋى تاريحقا تولى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە باي, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىبى وركەندەگەن ەرەيمەن ءوڭىرىنىڭ داڭقىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ادامداردى بىرىكتىرگەن الدەقايدا جەڭىلىرەك دەپ ويلايمىن.
ءسوز تۇيىنىندە ءوندىرىستى دامىتۋ, قاز ءونىمىن ۇقساتۋ بولاشاعىنا كەڭىنەن توقتالدى. مەملەكەتىمىز قۇس ءونىمى نارىعى جاعىنان كورشىمىز رەسەيگە قاراعاندا ءالى دامۋ ساتىسىندا تۇر. بيزنەستىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلەدەۋدىڭ قاجەتى جوق. دەگەنمەن, كاسىپكەرلەردىڭ كوبى وعان اسىل تۇقىمدى, الدە رەپرودۋكتورلى قۇس فەرماسىن ۇقساتۋ جەلىسىمەن بىرگە اشىپ الىپ, قادام باسقىسى كەلەدى. ستاتيستيكالىق دەرەككە جۇگىنسەك, الەمدە جىلىنا 1,5-2 ميلليارد توننا قاز ءونىمى تۇتىنىلادى ەكەن. ونىڭ ءوندىرىسى ەۋروپا مەن ازيانىڭ 11 ەلىندە شوعىرلانعان. بىزگە فرانتسۋزدار تاراپىنان اناعۇرلىم سەرپىندىلىگىمەن, جۇمساقتىعىمەن, بەرىكتىگىمەن, گيگروسكوپيالىق قاسيەتىمەن, جىلۋ وتكىزگىشتىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن قاز قاۋىرسىنى مەن ءتۇبىتىن جەتكىزۋگە ۇسىنىس ءتۇستى. قاز قاۋىرسىنىنىڭ توزۋعا توزىمدىلىگى – 25 جىل (تاۋىق جۇنىنەن ەكى ەسە ۇزاق). بۇل ءونىم حالىق تۇتىناتىن تاۋار وندىرىسىنە اۋاداي قاجەت. ال, جاناما ءوندىرىستى جەرگىلىكتى جەردە دە قولعا الۋعا ابدەن بولادى, دەيدى ول.
ەرەيمەندىك باۋىرىمىزدىڭ وسى سوزدەرىنەن-اق, «قازاققا «فۋا-گرا» باۋىر باسا ما؟» دەگەن فرانتسۋزدىق ساۋالعا تالاسسىز جاۋاپ تاپقاندايمىز.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
ەرەيمەنتاۋ اۋدانى.
ءىستىڭ ءمان-جايىنا ءسال شەگىنىس جاسايىق. جىلدىڭ باسىندا اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتورى راۋشان نۇرعازيەۆانىڭ جاڭاجول اۋىلىندا قاز وسىرۋمەن اينالىساتىن انۋاربەك جايلى جازعان جىلى ماقالاسىن وقىعان ەدىم. جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا كاسىپ يەسى ءوز قارجىسىنا رەسەيدەن ءبىر مەزەتتە 25 مىڭ داناعا دەيىن جۇمىرتقا باساتىن جاڭا تەحنولوگيالىق جابدىق الدىرىلىپتى. بۇدان بۇرىن 3000 باس «يتاليالىق اق تۇقىمدى» انالىق جانە ەرەسەك قاز ساتىپ الىنىپتى. مەجەلەنگەن بارلىق ماقسات-مىندەت ساتىمەن جۇزەگە استى. جارىققا شىققان قاز بالاپانى اقمولاعا قوسا الماتى وبلىسى كولەمىندە ساتىلدى. ءوسىپ-جەتىلگەن قاز كوكشەتاۋ مەن استانانىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىندە ساۋدالاندى.
– قازىرگى تاڭدا شارۋاشىلىقتا جالپى سانى ون مىڭنان استام قۇس بار, – دەيدى اناربەك ايتپاەۆ. – ونىڭ ءبىرازىن ساتۋ ءۇشىن جەمدەۋگە قويدىق, ءبىر بولىگىن تۇقىمعا قالدىرۋدى كوزدەدىك. ەندى الدىن الا تاپسىرىس بەرىلگەن, قاز ۇشاسىنىڭ ءجۇنىن جۇلاتىن يتاليالىق جابدىقتىڭ كەلۋىن كۇتىپ وتىرمىز. ويلانا كەلە, بيىل بۇل قازداردى قالدىرماۋدى ۇيعاردىق. سەبەبىن تۇسىندىرەيىن, مامىردان باستاپ كوپتەگەن ەلدەردى ارالادىم. بىزگە بەلگىلىسى, ەۋروپا ەلدەرىندە كوبىنەسە قۇس ەتىن قولدانادى, ارالارىندا وسى ءونىمدى قاستەرلەيتىندەر دە بارشىلىق. مامىعى مەن قاۋىرسىنىن دا يگىلىككە جاراتىپ جاتادى. قازدىڭ مايى دا كوسمەتيكا وندىرىسىنە پايدالانىلاتىن نازىك, جۇمساق ءونىم, ال باۋىرىنا جيىلعان ماي جوعارى سۇرانىسقا يە. بۇل شيكىزاتتان ءنارلى, ءدامدى پاشتەت دايارلانادى. باۋىر مايلى بولۋى ءۇشىن قۇستى ماجبۇرلەپ بورداقىلايدى دا, قيمىل-قوزعالىسىن شەكتەيدى. ناتيجەسىندە, باۋىردىڭ كولەمى ەكى ەسە ۇلكەيەدى. «فۋا-گرا» (باۋىر) ناعىز تاڭسىق تاعام بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ءونىم ەجەلگى ريم داۋىرىنەن بەلگىلى. فۋا-گرا كوپتەگەن ەلدەردە وندىرىلەدى. نەگىزگى وتانى – فرانتسيا. بۇل ەلدىڭ داستارقانىنا قارا ۋىلدىرىق تريۋفەليمەن قاتار قويىلادى. سوندىقتان, حالىقارالىق نارىققا شىعۋ ءۇشىن ەۋروپالىق تۇتىنۋشىلاردىڭ كەڭ سۇرانىسىمەن ۇيلەسەتىن قازدىڭ باسقا تۇقىمى قاجەت. قۇس وسىرۋمەن اينالىساتىن ماڭدايالدى كومپانيالاردىڭ تاجىريبەسى مەنىڭ ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ قادامىما ەلەۋلى قوزعاۋ سالدى.
وكىنىشكە قاراي, بيىلعى جازدىڭ جايسىز بولعانىن ايتادى اناربەك باۋىرىمىز. جەم ءوندىرىسىن دامىتۋعا لايىقتى تەحنيكا, جايىلىم بولا تۇرا, جەتكىلىكتى شامادا ازىق دايارلاۋعا مۇمكىندىك كەلمەگەن. قولداعى وسىنشاما قۇسقا كۇنىنە ءۇش تونناعا جۋىق ازىق, دارۋمەندەر قاجەت كورىنەدى. سالماعى جەڭىل (فرانتسياداعى قۇستىڭ سويىس سالماعى 8-9 كەلى) مۇنداي قۇستى اسىراۋ ءتيىمسىز دەگەن شەشىم قابىلدانىپتى. كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىندە رەسەيدەن اسىل تۇقىمدى قۇس جۇمىرتقاسىن, فرانتسيادان دا 1,5-2 مىڭ داناسىن الدىرتۋعا كەلىسىمشارت جاسالىپ قويىلىپتى. قازىر شارۋاشىلىقتاعى 14 جۇمىسشى مەن مامان قورا-جايدى, تەحنيكانى, قۇرال-جابدىقتى الداعى جۇمىسقا دايىنداۋ ۇستىندە. مۇندايدا وڭىرگە جەرسىنەتىن تۇقىمدى تاڭداۋ, قورەكتەندىرۋ نورماسىن, زووگيگيەنالىق تالاپتاردى, ەكپە ءتارتىبىن ەسكەرۋ, بيزنەستى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن دۇرىس جوسپارلاۋ نەگىزگى شارت. رەتى كەلسە, مامانداردى تاعىلىمدامادان وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەرەيمەنتاۋلىق كاسىپكەر «ءوز قابىلەتىڭنەن دە مىقتى شەشىم قابىلداعانىڭ – جۇمىسىڭنىڭ العا باسقانى» دەگەن ۇستانىمعا سۇيەنەدى ەكەن. سوندىقتان, ءتۇرلى تۇقىمدى قاز ءوسىرىپ جۇرگەن تاجىريبەلى ادامدارمەن اقىلداسۋعا جاقىن جۇرەدى. قازان ايىندا حالىقارالىق بيزنەس اكادەمياسىن ۇزدىك تامامداعان ءا. ايتپاەۆتىڭ جاڭا تۇرپاتتى ءوندىرىسشى رەتىندەگى وي-پايىمدارى دا نازار سالارلىقتاي.
– ءوڭىردىڭ اتقارۋشى بيلىگىمەن ءوزارا ارىپتەستىككە, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ الەۋمەتتىك سالاسىن سۇيەمەلدەۋگە ارقاشان دايىنمىن, – دەيدى اناربەك. – سونىمەن قاتار, قىزمەت باعىتى سان قىرلى كاسىپكەرلىك سالانىڭ وڭىرگە بەيىمدىلىگىن كەڭەيتەتىن اناعۇرلىم ىنتالى كوزقاراس بولعانىن دا قالار ەدىم. بالكىم, اۋدان ەكونوميكاسىن دامىتۋ نەگىزدەرى قالاناتىن شاقتا, بيزنەسمەندەردى دە شاقىرىپ, ۇسىنىسىنا دەن قويۋ قاجەت شىعار. قويناۋى تاريحقا تولى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە باي, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىبى وركەندەگەن ەرەيمەن ءوڭىرىنىڭ داڭقىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ادامداردى بىرىكتىرگەن الدەقايدا جەڭىلىرەك دەپ ويلايمىن.
ءسوز تۇيىنىندە ءوندىرىستى دامىتۋ, قاز ءونىمىن ۇقساتۋ بولاشاعىنا كەڭىنەن توقتالدى. مەملەكەتىمىز قۇس ءونىمى نارىعى جاعىنان كورشىمىز رەسەيگە قاراعاندا ءالى دامۋ ساتىسىندا تۇر. بيزنەستىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلەدەۋدىڭ قاجەتى جوق. دەگەنمەن, كاسىپكەرلەردىڭ كوبى وعان اسىل تۇقىمدى, الدە رەپرودۋكتورلى قۇس فەرماسىن ۇقساتۋ جەلىسىمەن بىرگە اشىپ الىپ, قادام باسقىسى كەلەدى. ستاتيستيكالىق دەرەككە جۇگىنسەك, الەمدە جىلىنا 1,5-2 ميلليارد توننا قاز ءونىمى تۇتىنىلادى ەكەن. ونىڭ ءوندىرىسى ەۋروپا مەن ازيانىڭ 11 ەلىندە شوعىرلانعان. بىزگە فرانتسۋزدار تاراپىنان اناعۇرلىم سەرپىندىلىگىمەن, جۇمساقتىعىمەن, بەرىكتىگىمەن, گيگروسكوپيالىق قاسيەتىمەن, جىلۋ وتكىزگىشتىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن قاز قاۋىرسىنى مەن ءتۇبىتىن جەتكىزۋگە ۇسىنىس ءتۇستى. قاز قاۋىرسىنىنىڭ توزۋعا توزىمدىلىگى – 25 جىل (تاۋىق جۇنىنەن ەكى ەسە ۇزاق). بۇل ءونىم حالىق تۇتىناتىن تاۋار وندىرىسىنە اۋاداي قاجەت. ال, جاناما ءوندىرىستى جەرگىلىكتى جەردە دە قولعا الۋعا ابدەن بولادى, دەيدى ول.
ەرەيمەندىك باۋىرىمىزدىڭ وسى سوزدەرىنەن-اق, «قازاققا «فۋا-گرا» باۋىر باسا ما؟» دەگەن فرانتسۋزدىق ساۋالعا تالاسسىز جاۋاپ تاپقاندايمىز.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
ەرەيمەنتاۋ اۋدانى.
