كوشباسشىلىق ءدارىس فورماتىندا وتكەن ءىس-شارادا ورتسايلاۋكوم باسشىسى كوميسسيا جانىنداعى ساراپشىلىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ, پروفەسسورلار, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ەدۋارد مۇحامەدجانوۆ, لەيلا جانۇزاقوۆا, اينۇر ءسابيتوۆا, قۇقىق دوكتورى (PhD) حاليدا اجىعۇلوۆانىڭ سايلاۋ سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ەلەۋلى قىزمەتى مەن ۇلەسىن اتاپ ءوتىپ, ولارعا وسك قۇرمەت گراموتاسى مەن وسك-نىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەردى تاپسىردى.
ءدارىس كەزىندە ن.ءابدىروۆ 1993 جىلعى 8 جەلتوقساندا ەلدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ قازاقستان تاۋەلسىزدىگى كەزەڭىندە ەلدىڭ سايلاۋ جۇيەسى مەن سايلاۋ ورگاندارىنىڭ دامۋى جانە ترانسفورماتسيالانۋى ماسەلەلەرىنە توقتالدى. «وسى كۇننەن باستاپ كوميسسيا ورتالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن تۇراقتى ينستانتسياعا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تولىققاندى ورگانىنا اينالدى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
1995 جىلى وسك وكىلەتتىكتەرىن بەلگىلەپ بەرگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. كوميسسيا سايلاۋ ورگاندارىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن باسقاردى جانە قۇرىلعان كەزىنەن باستاپ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭدى ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي قاتىسا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.
كوپتەگەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولا وتىرا, قازاقستان ەركىن جانە باسەكەلەستىك سايلاۋ وتكىزۋدە بارلىق مىندەتتەمەسىن ۇستانادى. مەملەكەت باسشىسى, پارلامەنت جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارى, سونداي-اق اكىمدەردىڭ سايلاۋى ەلىمىزدە ۇلتتىق زاڭناماعا جانە ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىندا (1948 جىل), ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىدە (1966), ەقىۇ كوپەنگاگەن كەڭەسىنىڭ قۇجاتىندا (1990) قامتىلعان دەموكراتيالىق سايلاۋدىڭ جالپىعا بىردەي تانىلعان قاعيداتتارىنا سايكەس وتەدى. وسك توراعاسى اتاپ وتكەندەي, بۇگىنگى كۇنى ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن تولىققاندى زاڭنامالىق بازا قۇرىلدى.
ەلىمىزدىڭ سايلاۋ ورگاندارى وسى جىلداردا ماڭىزدى 39 ءىرى ەلدىك ەلەكتورالدىق ناۋقان وتكىزدى. سونداي-اق بەس ەلدىك ناۋقان – ەل كونستيتۋتسياسىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم, پرەزيدەنت, سەنات دەپۋتاتتارىن, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن, بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋلار ءبىر جىل ىشىندە وتكىزىلدى. 2021 جىلى ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ سايلاۋ كوميسسيالارى ەكى مىڭنان اسا (2144) اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ناۋقانىن ۇيىمداستىرىپ, وتكىزدى. بۇل اۋىل دەڭگەيىندەگى اكىمدەردىڭ جالپى سانىنىڭ 91,5%-ىن قامتيدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا العاش رەت قاناتقاقتى رەجىمدە اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ 45 اكىمىن تىكەلەي سايلاۋ ءوتتى.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى سايلاۋ ۇدەرىسى بۇكىل ساياسي جۇيەمەن بىرگە دامۋىن جانە رەفورمالانۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ن.ءابدىروۆ ءدارىس بارىسىندا 2022 جىلعى 5 ماۋسىمدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا جالپىحالىقتىق قولداۋ تاپقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماسىنا بايلانىستى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ ىرگەلى جاڭالىقتارى تۋرالى دا ايتىپ بەردى. «ورتالىقتا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋ ورگاندارىنا لاۋازىمدى تۇلعالاردى سايلاۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ءتارتىبى بەلگىلەندى», دەدى ول.
ورتسايلاۋكومنىڭ باسشىسى ساياسي رەفورمالار تاقىرىبىن دا قوزعادى, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ باسەكەلەستىگى ءۇشىن الاڭدى ەداۋىر كەڭەيتكەن ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ بار. وسك-ءنىڭ ترانسپارەنتتى جۇمىس فورماتىنا كوشكەنىن اتاپ وتكەن ول: «ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن بايلانىستىڭ جاڭا ارنالارى جولعا قويىلدى. 2022 جىلى قۇرىلعان وسك جانىنداعى ديالوگ الاڭدارى – ساراپشىلىق كەڭەس جانە جاس سايلاۋشىلار كلۋبى قارقىندى دامىپ كەلەدى, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتى قايتا فورماتتالدى. ساراپشىلىق كەڭەس الاڭىندا ەلدەگى سايلاۋ بارىسىن حالىقارالىق بايقاۋ قورىتىندىلارىن كەڭىنەن, جان-جاقتى جانە اشىق تالقىلاۋ ءداستۇرى قالىپتاسىپ كەلەدى», دەدى.
سونىمەن قاتار وسك مۇشەلەرىنىڭ سايلاۋ ناۋقاندارى بارىسىندا, سايلاۋارالىق كەزەڭدەردە وڭىرلەردىڭ جۇرتشىلىعىمەن جانە جاستارىمەن تۇراقتى تىكەلەي, اشىق ديالوگ فورماتى قۇرىلىپ كەلەدى. ن.ءابدىروۆ دارىسكە قاتىسۋشىلارعا سايلاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دامۋى تۋرالى ايتىپ بەردى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا 11 ەلدىڭ ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلعان.
كوميسسيانىڭ ستراتەگيالىق كەلەشەگىنە, كوزقاراسىنا, ميسسياسىنا, قۇندىلىقتارىنا, قاعيداتتارىنا, باسىمدىقتارىنا كەڭىنەن توقتالعان ن.ءابدىروۆ: «مىندەتىمىز – وتكەن جولدى ءتۇسىنۋ, سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ ساياسي رەفورماسىن ەسكەرە وتىرىپ, سايلاۋ ورگاندارىنىڭ بۇكىل جۇيەسىمەن بىرگە وسك دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداۋ», دەپ اتاپ ءوتتى. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ساياسي جۇيەنىڭ بۇكىل كونفيگۋراتسياسىن وزگەرتىپ, سايلاۋ ينستيتۋتىنا ترانسفورماتسيالىق اسەر ەتتى. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋداعى, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ ۇدەرىستەرى ارقىلى ءرولىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارىلدى.
ورتسايلاۋكومنىڭ باسشىسى ءسوزىن «قازاقستاننىڭ وسك ءوزىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەيتىن «ەكوجۇيەسىمەن» تۇراقتى مەملەكەتتىك ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاستى, دەپ قورىتىندىلادى. كوميسسيا ازاماتتاردىڭ قولدانىستاعى زاڭناماعا جانە حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە سايكەس سايلاۋعا جانە سايلانۋعا ءوزىنىڭ اجىراماس كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋى ءۇشىن جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتەدى.
ءدارىس بارىسىندا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 106 ستۋدەنتى مەن وقىتۋشىسى قاتىسقان وزەكتى سايلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءداستۇرلى ونلاين-ساۋالناما قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. ءدارىس «سۇراق-جاۋاپ» سەسسياسى جانە پىكىرتالاسپەن اياقتالدى. ماسەلەن, عالىم-ەتنوگراف, پروفەسسور تاتتىگۇل قارتاەۆانى باسقا ەلدەردىڭ پارلامەنتتەرىمەن سالىستىرعاندا, دەپۋتاتتار سانى, سايلانعان دەپۋتاتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە تالداۋ جۇرگىزۋ, ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋدىڭ ناتيجەلىلىگى جانە شەتەلدەردە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سايلاۋعا قاتىسۋ ماسەلەلەرى قىزىقتىردى. زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور داۋلەت بايدەلدينوۆ سايلاۋ ۇدەرىسىندەگى وبەكتيۆتىلىك ماسەلەلەرى, ال ستۋدەنت ايتينا بايساروۆا باسقا ادامداردىڭ, ونىڭ ىشىندە تۋىستارىنىڭ ورنىنا داۋىس بەرۋ تۋرالى سۇراقتار قويدى. ماگيسترانت جادىرا دايروۆا ەلەكتروندى داۋىس بەرۋدە بلوكچەيندەردى پايدالانۋ كەزىندە ىقتيمال تاۋەكەلدەردى ازايتۋ تۋرالى سۇراسا, دوكتورانت قانات ءاليحان داۋىس بەرۋ قۇپياسىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
سونداي-اق وبلىستار, استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىنە رەسپۋبليكالىق كوشپەلى سەمينار ۇيىمداستىرىلىپ, سايلاۋ سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا وقىتۋ ءوتتى.
