تاعاتتىلىق – قازاقستان ساياساتىنىڭ نەگىزى

قازاقستان – سان ءتۇرلى تىلدەر مەن مادەنيەتتەر توعىسقان كوپۇلتتى مەملەكەت. تاعاتتىلىققا نەگىزدەلگەن ۇلتارالىق بىرلىكتىڭ بىرەگەي قازاقستاندىق فورمۋلاسىن بارلىق ەل مويىندادى. سىيلاستىققا, توزۋشىلىك پەن قولداۋ كورسەتۋگە يسلام ءدىنى دە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. توزۋشىلىك وسى كەمەل ءدىننىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى دەپ تە ايتۋعا بولادى. باسقا ءدىندى ۇستانۋشى ادامدارعا جاقسى قارىم-قاتىناس جاساۋعا قاسيەتتى قۇران دا شاقىرادى. يسلام ءدىنىنىڭ بىردەن ءبىر ەرەجەسى تۇسىنىستىك پەن ەرىكتىلىك قاعيداسىن ۋاعىزداۋ بولىپ تابىلادى. «دىندە زورلىق جوق, تۋرالىق ازعىندىقتان ايقىن ءبولىندى» (باقارا سۇرەسى, 256). يسلام ءدىني تانىمى ازاتتىق نەگىزىنە قۇرىلادى. جاراتۋشى يەمىز ادامعا ءوزى شەشىم قابىلداۋى ءۇشىن ەرىك بەردى, سانا مەن ويلاۋ قابىلەتىن بەردى. ونىڭ تاڭداعان جولى قانداي بولادى: اقيقات دىنمەن جارىقتانعان نۇرلى بولا ما, الدە ول اداسقانداردىڭ بىرىنە اينالا ما – تەك ءوزى شەشەدى. ادامداردىڭ جۇرەكتەرىن تەبىرەنتە وتىرىپ, سانانى وياتا وتىرىپ, يسلام تەك بەيبىتشىلىككە شاقىرادى. قاسيەتتى قۇراندا ءدىن ۇستانۋدىڭ ەرىكتىلىگى جايىندا كوپتەگەن اياتتار بار. «بۇل اقيقات (قۇران) راببىلارىڭنان دە. سوندا كىم قالاسا سەنسىن...» كاھف سۇرەسى, 29. ءوزىنىڭ حاديستەرىندە سۇيىكتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مۇمىندەرگە كورشىلەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ, ادامدارعا مەيىرىمدىلىك تانىتۋدىڭ, تۋىسقاندىق قاتىناستى ۇزبەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرتەدى. «شىن مانىندە اللا بارلىق ىستە جۇمساقتىقتى (ىزگىلىكتى) جاقسى كورەدى». اللا ەلشىسى مۇسىلمان ەمەستەرگە ءوزىنىڭ ومىرىنە بىرنەشە رەت قاۋىپ توندىرگەنىنە قاراماستان, ءاردايىم كەڭپەيىلدىلىك تانىتتى. كوشەدە قول جايىپ قايىر سۇراپ تۇرعان باسقا دىندەگى شال تۋرالى وقيعا تاڭعالارلىق. شالدىڭ مۇشكىل جاعدايىن كورگەن تاقۋا حاليفالاردىڭ ءبىرى كومەكتەسپەك بولىپ, ونى تاماقتاندىرۋدى بۇيىرىپ, بىلاي دەيدى: «سەن جاس, قايراتتى كەزىڭدە بىزگە سالىق تولەمەدىڭ بە, ەندى ءبىز قالايشا سەنى دارمەنسىز كەزىڭدە قولداۋسىز قالدىرا الامىز». ءبىر وكىنىشتىسى, يسلام قازىرگى الەمدە سوعىسپەن, قاقتىعىستارمەن جانە لاڭكەستىكپەن بايلانىستىرىلادى. اقىل-وي جانە ساناعا باعىتتالعان باستىرمالاتقان شابۋىل ءوز دەگەنىن جاسادى. يسلامعا دەگەن ۇرەي بار, جانە ءبىز بۇنى جوققا شىعارا المايمىز. الايدا ءاربىر سانالى ادام ءدىني سەنىمىنە, ماماندىعى مەن ۇلتىنا قاراماستان, بۇل – يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى ءمانىن جوياتىن, بۇرمالانعان تۇسىنىك ەكەنىن تۇسىنەرى ءسوزسىز. وزدەرىن يسلام ءدىنىن ۇستانۋشىلار دەپ كورسەتكەن ادامداردىڭ زورلىق-زومبىلىقتارى, قاتىگەزدىكتەرى, باسقا ءدىن وكىلدەرىنە باسقىنشىلىق قاتىناستارى تۋرالى مالىمەتتەر كەيبىر تۇرعىندار قاتارىنىڭ يسلام جانە مۇسىلماندار تۋرالى قاتە تۇسىنىكتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولدى. الايدا, قاتىگەزدىك, باسقىنشىلىق, توزبەستىك تانىتۋشىلاردىڭ ماقساتتارى مەن پيعىلدارىنىڭ دىنگە ەش قاتىسى جوق ەكەنىن ەستە ساقتاۋ قاجەت. ساياسي ماقساتتاردى كوزدەگەن ادامدار شوعىرىنىڭ يدەيالارى جۇرەكتەردى ۋلاپ, قوعامدا ب ۇلىك تۋدىرۋدا. ال كەز كەلگەن ۋاقتىلى توقتاۋ سالىنباعان ب ۇلىك, تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي, بەيبەرەكەتتىلىكتىڭ باسى بولىپ تابىلادى. بۇل تۋرالى قىسقاشا, بىراق كەڭ ماعىنامەن, ءحىح عاسىردىڭ وزىندە 1880 جىلدارى ءومىر سۇرگەن فرانتسۋز جازۋشى-رومانشىسى جوزەف دە گوبينو بىلاي دەپ ايتتى: «ەگەر ءدىني سەنىمدى ساياسي قاجەتتىلىكتەن اجىراتساق, يسلامنان اسقان تولەرانتتى ءدىن بولماس ەدى». ادام تابيعاتىنا قاتەلەسۋ ءتان كورىنىس. بىراق ەگەر قاتە وي-پىكىردىڭ سوڭى باسقا ادامدارعا جانە سول ادامنىڭ وزىنە زيان تيگىزەتىن ءىس-ارەكەتكە ۇلاسسا, وندا بۇل قاتەلىكتىڭ قۇنى وتە قىمبات بولارى حاق. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتتە, اشىق اسپان استىندا ءومىر سۇرۋدەمىز. بارلىق باسقا ءدىن وكىلدەرىمەن, وزگە ۇلتتارمەن دوستىق قاتىناس ۇستانىپ كەلەمىز. الايدا بەيبىتشىلىك – وتە نازىك سانات, جانە وعان ۇقىپتى قاراۋ كەرەك. قازاقتا مىناداي ماقال بار: «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق». ءبىز كوبىنەسە قولىمىزدا بار زاتتىڭ قادىرىن جەتە تۇسىنە بەرمەيمىز. تەك جوعالتقان جاعدايدا عانا, ول ءبىز ءۇشىن قانشالىقتى قىمبات, ءارى قۇندى بولعانىن ۇعامىز. بەيبىتشىلىكتى, تۇراقتىلىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋ – جاي ءسوز ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ ۇستانىپ وتىرعان, بۇدان بىلاي دا ۇستانۋىمىز ءتيىستى بولىپ تابىلاتىن ومىرلىك قاعيدامىز. ءتول تاريحى, ءتۇپ-تامىرى جوق حالىق بولمايدى. حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان دانالىعى تولەرانتتىلىقتىڭ بىزگە ءتان ناسىلدىك كود ەكەندىگىنە كۋا. ماسەلەن, ەجەلگى دالا تۇرعىندارىنىڭ وزدەرىندە ءاربىر قازاق كەز كەلگەن قوناققا, ونىڭ ىشىندە باسقا ەلدىڭ ادامىنا تەگىن اس پەن جاتىن ورىن بەرۋگە مىندەتتەلگەن «قوناق اسى» ءداستۇرى بولعان. بۇدان باس تارتقان جاعدايدا اس-سۋسىز جانە دالادا قالعان جولاۋشى بۇل تۋرالى بيگە شاعىمدانا الاتىن. وسىنداي قاسيەتتى قوناقجايلىلىق ءداستۇرىن ورىنداماعان ساراڭ قوجايىندار «ات-تون ايىبى» دەپ اتالعان ايىپپۇلمەن جازالانعان. قوناق اسىن بەرۋدەن باس تارتقان ادام بارلىق ايىپپۇلدان دا اۋىر بولىپ سانالعان جازا - قوعامدا ماسقارالاناتىن. سەبەبى, ادامنىڭ قوعامداعى ورنى, سىيى وعان دەگەن قاتىناستى عانا ەمەس, سونداي-اق ونىڭ ۇرپاقتارىنا, ءتىپتى تۇتاس ءبىر رۋ وكىلدەرىنە قارىم-قاتىناستى انىقتايتىن ەدى. مىنە, قازاقستاندىق تولەرانتتىلىق, تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا جاتىر؟! ءبىز – كوپۇلتتى حالىقپىز. كوپتەگەن ۇلىستار مەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا بەيبىت جانە ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءوز نەگىزى بار. ءحىح-حح عاسىرلارداعى رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن شارۋالاردىڭ جاپپاي كوشىرىلۋى جانە ودان كەيىنگى 1937-1944 جىلدارداعى تۇتاس حالىقتاردىڭ – نەمىس, كورەي, پولياك, ەۆرەي, كاۆكازدىق جانە سولتۇستىك كاۆكازدىقتاردىڭ جەر اۋدارىلۋى ءبىزدى بەيبىت جانە تاتۋ كورشىلىك, ءوزارا سىيلاستىقتىڭ ءداستۇرى قالىپتاسقان, «سان الۋاندىلىقتاعى بىرلىك» قاعيداسى بويىنشا ءومىر سۇرەتىن جەر شارىنىڭ بىرەگەي تۇكپىرىنە اينالدىردى. ەلباسى ساياساتىنىڭ بىردەن ءبىر باعىتى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلىمىزدە ءومىر سۇرەتىن سان الۋان مادەنيەت پەن ەتنوس وكىلدەرىنە تولەرانتتى قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋدىڭ ماقساتتى جانە جۇيەلى ساياساتى بولىپ تابىلادى. جانە بۇل ءوز جەمىستەرىن بەردى. حالىقتاردىڭ بىرلىگى, مۇددە, تاعدىر, تاريح ورتاقتىعىنىڭ اجىراماستىعى تۇسىنىگى جەتىستىككە الىپ كەلدى. قازاقستان حالقى ءوز باسىنان تالاي سىن وتكەردى. الايدا, بىزگە سول سىننان سۇرىنبەي, ابىرويمەن ءوتۋدى جازعان الەمدەردىڭ راببىسى اللاعا ماقتاۋ-ماداقتار بولسىن. توزۋشىلىك – كۇشتىلىكتىڭ, سەنىمدىلىك پەن ءوز دىنىنە بەرىكتىلىكتىڭ بەلگىسى. بۇل تۋرالى ءال بۇحاريدەن جەتكەندەي, پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءوز حاديسىندە: «ءبىر-بىرىڭە كورە الماۋشىلىق پيعىلدا بولماڭدار, باعالاردى كوتەرمەڭدەر, ءبىر-ءبىرىڭدى جەك كورمەڭدەر, ءبىر-بىرىڭە ارقالارىڭدى قاراتپاڭدار, ءبىرىڭ ءبىرىڭنىڭ ساۋداسىنىڭ ۇستىنەن ساۋدا جاساماسىن, ءبىر-بىرىڭە باۋىر بولىڭدار. مۇسىلمان ءوز باۋىرىمەن ءۇش كۇننەن ارتىق اراز بولماسىن» – دەپ انىق تۇسىندىرەدى. قازىرگى تاڭدا الەم مۇسىلماندار تۋرالى تەرىس پىكىردە. تەرىس پيعىلدى ادامدار يسلام اتىن جامىلىپ ءوز ويلارىن جۇزەگە اسىرۋدا. يسلام – تازا جانە ىزگى ءدىن. ءبىز وسىنى ءوز مىسالىمىزبەن, ومىرىمىزبەن جانە ءوز بىرلىگىمىزبەن دالەلدەپ, بارلىعىنا كورسەتۋىمىز كەرەك. قانات قىدىرمين, اقمولا وبلىسى بويىنشا وكىل يمام, «ناۋان حازرەت» ورتالىق مەشىتىنىڭ باس يمامى.