سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ىقپالداستىق ماسەلەسى تالقىلاندى
بۇدان كەيىن پرەزيدەنتتەر شاعىن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى. ءوز كەزەگىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ساپارىنىڭ ەكى تاراپ ءۇشىن دە ءمان-ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتىپ: «بۇگىن ءبىز وداقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋ جانە كەڭەيتۋ تۋرالى تاريحي كەلىسىمگە قول قويامىز. وسى ماڭىزدى قۇجات قازاق-قىرعىز بايلانىستارىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. ەل اۋزىندا «قىرعىز بەن قازاقتاي ءبىر-بىرىنە جاقىن حالىق جوق» دەگەن ءسوز بار. بۇل – دۇرىس ايتىلعان تۇجىرىم», دەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋ تاسقىنىمەن كۇرەسىپ جاتقانىنا توقتالدى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتكەنى ءۇشىن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە جانە بارشا قىرعىز حالقىنا العىسىن ءبىلدىردى.
بۇگىندە قازاق-قىرعىز قاتىناستارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, بۇعان بەلسەندى ساياسي ديالوگ, ۇكىمەتارالىق جانە پارلامەنتارالىق تىعىز بايلانىستار ەرەكشە سەرپىن بەرىپ وتىر. ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. بىلتىر ءوزارا تاۋار اينالىمى 1,5 ميلليارد دوللارعا جەتىپ, 26 پايىزعا وسكەن. الداعى ۋاقىتتا الىس-بەرىس كولەمىن 2 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ ءۇشىن بولاشاعى زور بىرقاتار جوبا قولعا الىنعان. ماڭىزدىسى, ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى ۋاعدالاستىقتار ءوز دەڭگەيىندە ورىندالىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار كەلىسسوز بارىسىندا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارعا دا نازار اۋدارىلدى.
– ءوزارا مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋ يگى داستۇرگە اينالدى. جاستار اراسىنداعى ىقپالداستىق كۇشەيدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تاجىريبە الماسىپ جاتىرمىز. بۇگىن وزىڭىزبەن بىرگە استانادا ايگىلى ماناستىڭ ەسكەرتكىشىن اشامىز. وسىنىڭ ءبارى قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناسى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. ءبىز ونى جاڭا بەلەسكە كوتەرۋگە مۇددەلىمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇل ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ءداستۇرلى دوستىق پەن تاتۋكورشىلىك قاتىناستاردى نىعايتۋعا قوسقان قىرعىز باسشىسىنىڭ ۇلەسىن جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە سادىر جاپاروۆ قىرعىز دەلەگاتسياسىنا قوناقجايلىق تانىتقانى ءۇشىن قازاقستان تاراپىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– قازاقستان – ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن كورشىمىز. سىرتقى ساياساتىمىزدا ەرەكشە ارتىقشىلىقتارعا يە بولعان باۋىرلاس مەملەكەت ءارى نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىندا ەشقانداي ساياسي, ايماقتىق قايشىلىق جوق. مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىنا كەلگەلى بەرى قىرعىز-قازاق قارىم-قاتىناسى بولسىن, حالىقارالىق قۇرىلىمداردا بولسىن, ماعان قولداۋ كورسەتىپ كەلەسىز. ءبىز باۋىرلاس قازاق حالقىنا سۋ تاسقىنى سالدارىنان تۋىنداعان قيىن كەزدە قولدان كەلگەن كومەكتى بەرۋگە دايىنبىز. ەكى ەلدى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان دوستىق, باۋىرلاستىق, تاتۋ كورشىلىك بايلانىستار, سونداي-اق ورتاق مادەني, رۋحاني جانە ءدىني قۇندىلىقتار بىرىكتىرەدى. ءوزارا ىنتىماقتاستىعىمىز بەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىمىزدىڭ ودان ءارى نىعايا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى سادىر جاپاروۆ.
بۇدان بولەك, كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار ساياسي, كولىك-ترانزيتتىك, ەنەرگەتيكالىق سالالارداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن قاراستىردى.
ستراتەگيالىق بايلانىس رۋحى
بۇدان سوڭ ەكى ەل باسشىلارىنىڭ توراعالىعىمەن قازاقستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ التىنشى وتىرىسى ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق-قىرعىز قاتىناستارى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك رۋحىندا دامىپ كەلە جاتىر. وسىلاي دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىز وداقتاستىق بايلانىستى نىعايتۋدى قولعا الدىق. بۇگىن تاريحي كەلىسىمگە قول قويامىز. وسى ماڭىزدى قۇجات قازاق-قىرعىز قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە ەشقانداي كۇمان جوق. سوندىقتان ءبىز بۇل كەلىسىمگە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز. وعان ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز دە, ىنتا-جىگەرىمىز دە جەتكىلىكتى. جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە جول اشادى دەپ سانايمىز», دەدى.
سونداي-اق پرەزيدەنت بىرلەسكەن وتىرىس بارىسىندا ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىنىن ايتتى. ال بۇل ۋاقىت سىناعىنان وتكەن ىقپالداستىعىمىزدىڭ بولاشاعى زور ەكەنىنە سەنىم وتىن ۇيالاتىپ قانا قويماي, بۇل باعىتتا ءبىر كىسىدەي كۇش جۇمىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەستىڭ جۇمىسى قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
جيىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سان الۋان باعىت بويىنشا سەرىكتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. «كەلىسسوزدەردىڭ ءداستۇرلى وداقتاستىق جانە ستراتەگيالىق بايلانىس رۋحىندا ءوتىپ جاتقانى قۋانتادى. قىرعىزستان قازاقستانمەن ەكىجاقتى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ وتىر. ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداپ, كەلەشەكتى ويلاپ, بارلىق ماسەلەنى بىرلەسىپ شەشكەن دۇرىس دەپ سانايمىن. قىرعىزستاننىڭ اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى ەكى ەل اراسىنداعى جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇگىنگى كەزدەسۋلەرىمىز ەكى ەلدىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەدى سادىر جاپاروۆ.
پرەزيدەنتتەر بۇگىنگى تالقىلاۋلاردىڭ تابىستى بولعانىن, ەكىجاقتى ىقپالداستىقتىڭ باسىمدىقتارى مەن الداعى مىندەتتەرى ايقىندالعانىن اتاپ ءوتتى. قوس ەلدىڭ باسشىسى قازاقستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قاتىناستاردى مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە ءوزارا نيەتتى ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-لوگيستيكالىق, سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى.
جيىندا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعارين, قىرعىز رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ادىلبەك كاسىماليەۆ, قازاقستاننىڭ كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى ۋلاربەك شارشەەۆ, قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ, سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نازگۇل ۋسەنوۆا, قىرعىز رەسپۋبليكاسى سۋ رەسۋرستارى, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە وڭدەۋشى ونەركاسىپ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى المازبەك سوكەەۆ, قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا, قىرعىز رەسپۋبليكاسى مادەنيەت, اقپارات, سپورت جانە جاستار ساياساتى ءمينيسترى التىنبەك ماكسۋتوۆ ءسوز سويلەدى.
بولاشاققا بىرگە قادام باسامىز
جيىن سوڭى قوس حالىقتىڭ اراسىنداعى مادەني-رۋحاني بايلانىستى پاش ەتكەن راسىممەن جالعاستى. مەملەكەت باسشىسى قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆتى ءى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتادى. سالتاناتتى ءراسىم بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ سادىر جاپاروۆتىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا زور ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– قىرعىز رەسپۋبليكاسى – ءبىزدىڭ ەجەلدەن ەنشىسى ءبىر, تامىرلاس تۋىسىمىز. ەڭ جاقىن ءارى سەنىمدى ستراتەگيالىق سەرىكتەسىمىز. قوس حالىقتىڭ باۋىرلاستىعى – ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستىڭ التىن ارقاۋى. بۇل ىسكە ءسىز زور ۇلەس قوسىپ كەلەسىز. مەن ونى جوعارى باعالايمىن, – دەدى پرەزيدەنت. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى قازاقستان قىرعىز ەلىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن وداقتاستىققا نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىز بولاشاققا بىرگە قادام باسامىز. ماڭگىلىك دوستىعىمىز بەن مىزعىماس باۋىرلاستىعىمىز جالعاسا بەرمەك.
– ءسىز حالىقتارىمىز اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستاردى نىعايتۋعا زور ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. مەن وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ءسىزدى ءى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. بۇل – ەرەكشە قۇرمەت پەن شىنايى ريزاشىلىقتىڭ بەلگىسى. وسى ماراپات ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەرىنە سەنىمىم مول. قازاقستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ دوستىعى ماڭگى جالعاسا بەرسىن! – دەدى مەملەكەت باسشىسى. ال سادىر جاپاروۆ قاسىم-جومارت توقاەۆقا شىن جۇرەكتەن العىس ايتىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن وداقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
تاريحي كەلىسىم
بۇدان كەيىن ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر مەن جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەس وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتەرى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى.
الدىمەن ءسوز كەزەگىن العان قاسىم-جومارت توقاەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسى باسشىسىنىڭ بۇل جولعى ساپارىنىڭ ەكى ەل ءۇشىن ءمان-ماڭىزى زور ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, تاريحي كەلىسىمگە قول قويىلعانىن مالىمدەدى:
– بۇل – قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋ جانە كەڭەيتۋ تۋرالى شارت. وسى قۇجات ءوزارا بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋعا جول اشادى. ەكى ەلدىڭ مۇددەسىنە تولىق ساي كەلەدى. ياعني عاسىرلار بويى قالىپتاسقان باۋىرلاستىق بايلانىستى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدەرىمىزدىڭ ءداستۇرلى دوستىق جانە تاتۋكورشىلىك قاتىناستارىن نىعايتۋعا سادىر نۋرگوجوەۆيچ زور ۇلەس قوستى. سول ءۇشىن قادىرلى ارىپتەسىمە العىس ايتامىن, – دەدى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, تاراپتار ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە جان-جاقتى پىكىر الماسىپ, ناقتى ءارى ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزگەن. بۇل بويىنشا, قوس تاراپ باۋىرلاس ەكى ەل اراسىندا شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدى ماسەلە بولماۋى كەرەك دەگەن ورتاق بايلامعا كەلگەن. سونىمەن بىرگە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. سەبەبى قازاقستان – قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى نەگىزگى سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى. بىلتىر ءوزارا تاۋار اينالىمى 1,5 ميلليارد دوللارعا جەتسە, ەندىگى جەردە تاراپتار كەلىسسوزدەر بارىسىندا بۇل كورسەتكىشتى 2 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. جالپى, ءوزارا ساۋدا اينالىمىن قىسقا مەرزىمدە ەداۋىر ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنى دە ايتىلدى. ء«بىز ونەركاسىپ ونىمدەرىن جانە باسقا دا تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋعا دايىنبىز. قازاقستان قىرعىزستانعا قازىردىڭ وزىندە 195 تاۋار ءتۇرى بويىنشا ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتا الادى. ونىڭ جالپى قۇنى – 260 ميلليون دوللار. قىرعىز ەلىنىڭ دە قازاقستانعا شىعاراتىن ونىمدەرى از ەمەس», دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇل ورايدا قولدا بار مۇمكىندىكتى بارىنشا پايدالانۋ, اسىرەسە, ۇكىمەتارالىق كەڭەس پەن ايماقارالىق فورۋمنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, شەكارادا سالىنىپ جاتقان ساۋدا-لوگيستيكالىق يندۋستريالىق كەشەندى تەز ارادا ىسكە قوسۋ جونىندە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەن.
بۇدان بولەك, كەلىسسوزدەر بارىسىندا اگروونەركاسىپ سەكتورىنداعى مۇمكىندىكتەر جان-جاقتى تالقىلاندى.
– بىلتىر ەكى مەملەكەتتىڭ وسى سالاداعى تاۋار اينالىمى 10 پايىزعا ارتىپ, 300 ميلليون دوللارعا جەتتى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن ءونىم كولەمىن ۇلعايتۋ, بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اراسىندا بايلانىس ورناتۋ وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتىنە جول كارتاسىن قابىلداۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاق ينۆەستورلارى قىرعىز ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سەكتورلارىن دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ قارجىسىنا ىستىقكول وبلىسىندا كۇن ەنەرگياسى ستانساسىن سالۋ جوسپارلانعانىن, سونداي-اق جالال-اباد وبلىسىندا فەرروقورىتپا زاۋىتىن سالۋ جونىندە كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتقانىن مىسالعا كەلتىردى.
الىس-بەرىستى جانداندىرۋ – ماڭىزدى مىندەت
«بىرلەسكەن كاسىپورىندار ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا كەلىستىك. وسى ورايدا بۇگىن ءوزارا ينۆەستيتسيالاردى قورعاۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويىلدى. وعان وزدەرىڭىز كۋا بولدىڭىزدار. سونداي-اق ەلەكتروندى ۇكىمەت جۇيەسىن ەنگىزۋگە جانە دامىتۋعا ۋاعدالاستىق. ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن تاجىريبە الماسۋ جانە اقپارات سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ تۋرالى كەلىستىك. ەكى ەل اراسىنداعى الىس-بەرىستى جانداندىرۋ – ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى. وسى ورايدا شەكارا ارقىلى جۇك وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ جانە ونى راسىمدەۋدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. مىسالى, ەلىمىز «قاراسۋ», «بەساعاش», «اۋحاتتى», «سارتوبە» «ايشا ءبيبى», «سىپاتاي باتىر», «كەگەن» بەكەتتەرىن جاڭعىرتۋعا كىرىستى. وسى بەكەتتەردىڭ بارىندە تسيفرلىق تەحنولوگيا ەنگىزىلەدى. بۇل اۋقىمدى جۇمىستى 2028 جىلعا دەيىن اياقتايمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز», – دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ, سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستى ۇيلەستىرۋ ماڭىزدىلىعىنا دا ەرەكشە توقتالدى.
– كەيىنگى جىلدارى ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى ءارى ءادىل پايدالانۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتا ءتۇستى. وسى ورايدا ءوزارا ۇيلەسىمدى جۇمىستى جالعاستىرامىز دەپ كەلىستىك. بۇل باعىتتاعى تۇيتكىلدەردى تەزىرەك شەشۋ ءۇشىن بىرلەسكەن شارالار قابىلداۋ قاجەت. سوندىقتان مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىس كەستەسىن جاقىن ارادا بەكىتۋگە جانە ونى ۋاقتىلى ورىنداۋعا ۋاعدالاستىق. قازاقستان بارلىق مىندەتتەمەنى تولىق ورىنداۋعا جانە ماڭىزدى جوبالاردى بىرلەسە ىسكە اسىرۋعا دايىن, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەس بارىسىندا مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارعا دا باسا ءمان بەرىلگەن. وسى كۇندەرى استانادا ءوتىپ جاتقان مادەني شارالار ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى ودان ءارى بايىتا تۇسەرى ءسوزسىز.
– باۋىرلاس ەكى ەلدى جاقىنداستىراتىن قۇندىلىقتاردىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. حالىقتارىمىزدىڭ تاريحي, مادەني جانە رۋحاني باستاۋى دا – ورتاق. جامبىل مەن توقتاعۇلدىڭ, كەنەن مەن وسمانقۇلدىڭ شىنايى دوستىعى قازاق پەن قىرعىز قاتىناسىن نىعايتا ءتۇستى. قىرعىز دالاسىندا تۋىپ, ەكى ەلگە بىردەي ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتار از ەمەس. قازاق قالامگەرلەرى «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» دەپ اتاپ كەتكەن زاڭعار جازۋشىنىڭ شىعارماسىن وقىماعان ادام كەمدە-كەم. تولومۋش وكەەۆ, بولوت شامشيەۆ, سۇيمەنقۇل چوكموروۆ سىندى قىرعىز كينوسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋىندىلارىن ەكرانعا شىعارۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. قىرعىز مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا زور ەڭبەك سىڭىرگەن ابدىكەريم سىدىقوۆ, قاسىم تىنىستانوۆ سىندى تۇلعالار الاش يدەياسىنا ادال بولدى. الەمدەگى ەڭ كولەمدى ەپوس رەتىندە تانىلعان «ماناس» جىرى – كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ قۇندى قازىناسى. ماناس – باۋىرلاس قىرعىز حالقىنىڭ بەرەكەلى بىرلىگىنىڭ سيمۆولى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن بىشكەكتە ابايدىڭ, ال استانادا ماناس پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرىن ورناتۋ تۋرالى مامىلەگە كەلدىك. وسىعان وراي بۇگىن ەلوردا تورىندە ايگىلى ماناسقا ارنالعان ەسكەرتكىش اشىلادى. ورتاق تاريحىمىزعا قۇرمەت كورسەتىپ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەني مۇراسىن پاش ەتكەنى ءۇشىن سادىر نۋرگوجوەۆيچكە جانە بارشا قىرعىز حالقىنا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, ەكى ەلدىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق, تۋريزم جانە سپورت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعى تابىستى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, بىشكەكتە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى, وش قالاسىندا لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بولىمشەسى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇدان بولەك, قازاقستان ۇكىمەتى قىرعىز ستۋدەنتتەرى ءۇشىن 50 گرانت ءبولىپ وتىر. مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستى نىعايتۋ ءۇشىن جىل سايىن ەكى ەل زيالىلارىنىڭ فورۋمى دا تۇراقتى ءوتىپ كەلەدى.
جەتى قۇجاتقا قول قويىلدى
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ەكى ەلدىڭ حالىقارالىق تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى ۇستانىمدارى ورتاق ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, كەلىسسوز بارىسىندا ورتالىق ازياداعى ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋگە نازار اۋدارىلعانىن جەتكىزىپ:
– بيىل استانادا وتەتىن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزەكتى 6-شى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىنە بەلسەنە اتسالىسۋعا ۋاعدالاستىق. قازاقستاننىڭ بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمنىڭ توراعاسى رەتىندە كوتەرگەن باستامالارىن قولداعانى ءۇشىن قىرعىز باۋىرلارعا ريزاشىلىق بىلدىرەمىز. بۇگىنگى ساپار ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىنى انىق, – دەدى.
ءوز كەزەگىندە سادىر جاپاروۆ استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرىپ, قىرعىز دەلەگاتسياسىنا كورسەتىلىپ جاتقان مەيماندوستىق سىي-قۇرمەتى ءۇشىن العىس ايتتى. قىرعىز پرەزيدەنتى بۇگىنگى كەزدەسۋ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى وداقتاستىق جانە ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى مۇلدەم جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا ءارى ونىڭ مازمۇنىن بايىتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
– ءبىز قۇرمەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىمەن بىرگە ساياسي-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق ماسەلەلەردى كەڭىنەن تالقىلادىق. جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەستىڭ كەزەكتى جيىنىن وتكىزىپ, ءوزارا سەرىكتەستىگىمىزدى نىعايتۋعا جانە كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. بۇگىنگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە ەكى ەلدىڭ تۇپكى مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىن وداقتاستىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ جانە كەڭەيتۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدىق. ەكونوميكا, ساۋدا, ينۆەستيتسيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى وركەندەتۋ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, تسيفرلاندىرۋ باعىتتارىندا بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ايماقتاعى سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن بىرلەسە ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن قاراستىردىق, – دەدى سادىر جاپاروۆ.
قىرعىز ەلىنىڭ باسشىسى استاناعا رەسمي ساپارى قارساڭىندا وتكەن قازاقستان-قىرعىزستان بيزنەس-فورۋمى شەڭبەرىندە, سونداي-اق بىلتىر تارازدا وتكەن قوس مەملەكەتتىڭ وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى اياسىندا ىسكەرلىك بايلانىستار نىعايىپ, ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەر جاسالعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار كەلەسى وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى بيىل قىرعىز جەرىندە وتەتىنىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىنەن كەيىن ەكىجاقتى كەلىسسوزدىڭ, سونداي-اق قازاقستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسى التىنشى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مىناداي قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
1.قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ جانە كەڭەيتۋ تۋرالى شارت;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ التىنشى وتىرىسىنىڭ شەشىمى;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مينيسترلەر كابينەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىم;
- 2003 جىلعى 25 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى وتكىزۋ پۋنكتتەرى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك اگەنتتىگى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ساۋلەت, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق اگەنتتىگى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم;
- قازاقستان-قىرعىزستان مەملەكەتتىك شەكاراسىندا اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتتەرىن دامىتۋ جونىندەگى 2024-2027 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى (جول كارتاسى).
ماناس جىرى – تۇتاس تۇركى جۇرتىنىڭ قازىناسى
تۇستەن كەيىن قازاقستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتەرى استاناداعى ايكول ماناس ەسكەرتكىشىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى شارادا سويلەگەن سوزىندە ەلوردادا مۇنداي ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ بوي كوتەرۋى, ەڭ الدىمەن, قازاق حالقىنىڭ قىرعىز اعايىنعا دەگەن رياسىز قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ: «ەكى جىل بۇرىن بىشكەكتە ۇلى ابايدىڭ ەسكەرتكىشى اشىلعانىن بىلەسىزدەر. مەن سول ءىس-شاراعا ارنايى بارىپ قاتىستىم. مۇنداي يگى باستامالار ەكى ەلدىڭ دوستىق بايلانىسىن نىعايتا تۇسەرى ءسوزسىز», دەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مىڭجىلدىق تاريحى بار ماناس جىرىن بارشا ادامزات رۋحانياتىندا وزىندىك ورنى بار بىرەگەي مۇرا رەتىندە اتاپ ءوتىپ, ونى تەك قىرعىز حالقىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركى جۇرتىنىڭ باعا جەتپەس قازىناسى دەگەن باعاسىن بەردى. – ايگىلى جىردىڭ زامان سىناعىنان امان ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتۋىنە قازاق عالىمدارى زور ۇلەس قوسقان. وسى ورايدا شوقان ءۋاليحانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان سياقتى ءبىرتۋار تۇلعالاردى اتاپ وتۋگە بولادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن بىرگە قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى ەلدىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ تامىرى ءبىر ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, قازاق پەن قىرعىزدىڭ ايگىلى تۇلعالارى قاي كەزدە دە ءوزارا تىلەكتەس, نيەتتەس بولعانىنا توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى سۋ تاسقىنىنا قارسى كۇرەستە كومەك قولىن سوزعان بارشا قىرعىز جۇرتىنا قازاق ەلىنىڭ اتىنان تاعى دا زور ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– باس قالامىزدا بوي كوتەرگەن وسى ساۋلەت تۋىندىسى ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ بىرلىگىن كورسەتەدى. بۇل – ماناسقا عانا ەمەس, قازاق پەن قىرعىزدىڭ ماڭگىلىك باۋىرلاستىعىنا قويىلعان ەسكەرتكىش. مەن ەكى ەلدىڭ دوستىعى ەشقاشان مىزعىمايدى دەپ سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ تا ماناس جىرى قىرعىز حالقىنىڭ تاريحي جانە رۋحاني مۇراسىنا اينالعانىن اتاپ ءوتىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەنىنە توقتالدى.
– دۇنيەجۇزىلىك اۋىز ادەبيەتىنىڭ ەڭ ۇلى تۋىندىسى بولعان ماناس ەپوسىن زەرتتەۋدە قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور ەكەنىن ايتۋ – تاريحي ادىلەتتىلىك. بۇل ورايدا تالانتتى زەرتتەۋشى شوقان ءۋاليحانوۆ ماناس ەپوسىنا قىزىعىپ, قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. سونداي-اق ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ماناس تۋرالى العاشقى مونوگرافيالىق ەڭبەك جازعانى قازاق-قىرعىز اراسىندا كەڭىنەن ءمالىم. سوندىقتان بۇگىن قىرعىزستان مەن قازاقستان قارىم-قاتىناسىنداعى تاريحي كۇن. ايكول ماناس ەسكەرتكىشىنىڭ قازاق جەرىندە اشىلۋى ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىعىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى, – دەدى قىرعىز باسشىسى. سونداي-اق سادىر جاپاروۆ تا بارشا قىرعىز ەلىنىڭ اتىنان قاسىم-جومارت توقاەۆقا جانە ايكول ماناس ەسكەرتكىشىن اشۋعا ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
سالتاناتتى ءىس-شاراعا قىرعىزستاننىڭ رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرى جانە ەكى ەلدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
