وتكەن جىلدىڭ 11 قازانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى حالىققا ءداستۇرلى جولداۋى ەلدى تاعى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.
بۇل جولداۋدىڭ ورنى ەرەكشە. ويتكەنى, سوڭعى ۋاقىتتا شيكىزات رەسۋرستارىنا الەمدىك نارىقتاعى باعالاردىڭ تومەندەۋى, گەوساياسي قايشىلىقتار الەم ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىستان شىعۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ ەلدىڭ دامۋىنا دا اسەر ەتىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاۋدا. سوندىقتان, وسى ءبىر كەزەڭنەن سۇرىنبەي ءوتۋدىڭ, قيىنشىلىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن ۇسىنعان ەلباسى ءوز جولداۋىن ادەتتەگى مەرزىمىنەن بۇرىن جاريالادى.
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا الداعى جىلداردى جان-جاقتى ساراپتاي وتىرىپ, نەگىزگى باعىتتاردى ايقىنداپ, جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى جاريالادى. بيۋدجەتتەن, ۇلتتىق قوردان, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردان ەكونوميكانى دامىتۋعا, الەۋمەتتىك مىندەتتەردى ورىنداۋعا, جول, ينفراقۇرىلىمدار سالۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا قوماقتى قاراجات بولىنەتىن بولدى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە: «بىزدە ىرعالىپ-جىرعالۋعا ۋاقىت جوق. بۇگىن ايتىلاتىن شارالاردى 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ءبىز تەرىس ۇردىستەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارلىق ىقتيمال شارالاردى جەدەل قابىلداۋعا ءتيىسپىز», – دەدى. جولداۋداعى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن پارلامەنت «2015-2017 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت» پارامەترلەرىن قايتا قاراپ, بولىنگەن قارجىلاردىڭ 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ يگەرىلۋىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتتى. ال بۇرىنعى جولداۋلاردا قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋعا قاجەتتى قارجىلار ءتيىستى جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قابىلدانعاننان كەيىن, ونى ناقتىلاۋ كەزىندە, ياعني 3-4 اي وتكەننەن كەيىن, وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جاسالاتىن ەدى. ەلباسىمىزدىڭ بىلتىرعى جولداۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى وسىندا. بۇل قويىلعان مىندەتتەردىڭ جەدەل ىسكە اسىرىلا باستاۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
جالپى, ەل ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭدەردە كوپتەگەن مەملەكەتتەر اعىمداعى پروبلەمالاردى شەشۋمەن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوز ەكونوميكالارىن ساۋىقتىرۋ, دامىتۋ ءۇشىن قارجى-قاراجات ىزدەۋمەن الەك بولادى. ال ءبىز ءۇشىن بۇل – باستان وتكەن كەزەڭ, ويتكەنى, دەر كەزىندە تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكونوميكانى سىرتتاي قولايسىز جاعدايلاردان قورعاۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق قور قۇرىلىپ, وعان ەكونوميكانىڭ شيكىزات سەكتورىنان تۇسكەن كىرىستەردىڭ قاراجاتى جيناقتالدى. بۇگىندە بۇل قاراجات جاھاندىق داعدارىستىڭ ىقپالىن باسەڭدەتىپ, ەلىمىزگە جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ەلباسى جولداۋىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ وزەگى – جەتى باعىت بويىنشا ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ جوسپارلارى. ولار – كولىكتىك, يندۋستريالىق, ەنەرگەتيكالىق, الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, سونداي-اق, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ءارى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى سۋمەن جانە جىلۋمەن جابدىقتاۋدى جاڭعىرتۋ.
ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالاردى ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان «2015-2017 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ پارلامەنتتە قىزۋ تالقىلاۋدان ءوتىپ, قابىلداندى. ەلىمىزدىڭ باستى قارجىلىق قۇجاتى بولىپ تابىلاتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدا الەمدىك شيكىزات رەسۋرستارى باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, بۇرىن قابىلدانعان بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەردىڭ تولىق كولەمدە ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلگەن. بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 45 پايىزدان استامى الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتالعان. سوندىقتان, 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى الەۋمەتتىك سيپاتتاعى بيۋدجەت دەپ تولىق ايتۋعا بولادى.
2015 جىلى نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر, اتاپ ايتقاندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى – 4,8 پايىز, 2016 جىلى – 5,3 پايىز, 2017 جىلى – 6,7 پايىز كولەمىندە, ال ينفلياتسيا دەڭگەيى وسى جىلدارى 6-8 پايىز شەڭبەرىندە بولادى دەپ جوسپارلانۋدا. بولجام بويىنشا 2015 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءتۇسىمى 6 تريلليون 858 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە جوسپارلانسا, شىعىستار كولەمى 7 تريلليون 855 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە بولىپ وتىر.
قابىلدانعان بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى بولىپ – حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋ ءجانە تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ينفراقۇرىلىمدارىن ساپالى جاڭارتۋ, وڭىرلىك دامىتۋ, ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جانە ءارتاراپتاندىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋ بولىپ تابىلادى.
قابىلدانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە, ەلباسى جولداۋىنداعى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا كوزدەلگەن قاراجات شەڭبەرىندە ۇشجىلدىق كەزەڭگە 1 تريلليون 344,2 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە: 2015 جىلعا 502,9 ميلليارد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قور قارجىلارى ەسەبىنەن 178 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان قاراجاتتار ەسەبىنەن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى, «ورتالىق – وڭتۇستىك» – «استانا – قاراعاندى – بالقاش – قاپشاعاي – الماتى» جولى, «ورتالىق – شىعىس» – «استانا – پاۆلودار – قالباتاۋ – وسكەمەن» جولى جانە باسقا دا حالىقارالىق ترانزيتتىك دالىزدەر: «بەينەۋ – اقتاۋ – تۇرىكمەنستان شەكاراسى», «ومبى – پاۆلودار – مايقاپشاعاي» سياقتى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, سونىمەن قاتار, جاڭا جولاۋشىلار تەريمينالى قۇرىلىسى مەن استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جالعاستىرىلاتىن بولادى.
«قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى بويىنشا ۇشجىلدىق كەزەڭگە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق اقشاسى جۇيەسى ارقىلى تۇرعىن ءۇي سالۋعا جانە ساتىپ الۋعا, جالدامالى تۇرعىن ءۇي سالۋعا جانە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 394,9 ميلليارد تەڭگە جوسپارلانعان, ونىڭ ءىشىندە 2015 جىلى جالپى 141,8 ميلليارد تەڭگە, وسى ورايدا ۇلتتىق قوردان نىسانالى ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن جىل سايىن 17,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىنەدى.
اتالعان باعىتتاردىڭ ەڭ باستىسى جانە نەگىزگىسى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل باعىتتا ەلىمىزدە ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قىرۋار جۇمىستار اتقارىلۋدا. ۇزىندىعى 2787 شاقىرىمدى قۇرايتىن «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» ماگيسترالدىق كولىك ءدالىزىن سالۋ اياقتالۋدا. ءححى عاسىردىڭ «جىبەك جولى» اتانعان حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىز ەلىمىزدىڭ بەس وبلىسى الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا جانە اقتوبە وبلىستارى ارقىلى وتەدى. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جاقسارتادى, مىڭداعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وبەكتىلەرى, ون مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. سونىمەن قاتار, «استانا – قاراعاندى – الماتى», «استانا – پاۆلودار – وسكەمەن», «الماتى – قاپشاعاي – وسكەمەن» اۆتوجولدارى سالىنۋدا.
سوڭعى جىلدارى «جەتىگەن – قورعاس» تەمىرجولى سالىنۋعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ قىتايعا شىعۋ مۇمكىنشىلىگى ۇلعايسا, «وزەن – تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسى» شويىن جولى قۇرىلىسىنىڭ بىتۋىمەن تۇرىكمەنستان مەن يران ارقىلى پارسى شىعاناعىنا شىعۋعا جول اشىلدى.
ال, ورتالىق قازاقستاننىڭ كوپتەگەن اۋداندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتاتىن, ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن باتىسىن جالعاستىراتىن, قۇرىلىسى بيىل اياقتالاتىن, ۇزىندىعى 1200 شاقىرىم بولاتىن «جەزقازعان – شالقار – بەينەۋ» باعىتىنداعى جاڭا تەمىرجول كاسپي تەڭىزىمەن كاۆكاز ارقىلى ەۋروپاعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان تاريحىندا ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا ءبىر-اق تۇركىسىب شويىن جولى سالىنعانىن ەسكە الساق, تەك سوڭعى بەس جىلدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تەمىرجول ماگيسترالدارىن سالۋ ارقىلى شىعىس پەن باتىس جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنىڭ تەڭىز پورتتارىنا شىعۋعا مۇمكىندىك العانىن ۇلكەن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. جول – ءومىردىڭ وزەگى, باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى. تەك جول قۇرىلىسى ارقىلى 200 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن اشۋعا ءمۇمكىندىك بار. ول ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ العا دامۋىمەن بىرگە, شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ دە ەكونوميكاسىن, حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. مىسالى, حالىقارالىق «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» ترانزيتتىك جول ءدالىزىن قىتاي, شىعىس, ورتالىق ازيا, رەسەي ەلدەرى دە ءوز يگىلىكتەرىنە پايدالاناتىن بولادى. ەلباسى ءوز سوزىندە «ەڭ باستىسى – وسىنىڭ ءبارى بولاشاق ۇرپاقتىڭ بايلىعى رەتىندە ءبىزدىڭ جەرىمىزدە قالادى» دەدى. مىنە, كورەگەندىك, مىنە, تەرەڭىنەن ويلاپ, تولعاپ, الدىمىزدى بولجاپ, حالىققا قىزمەت ەتۋ, ەل باسقارۋ ۇلگىسى.
ەلباسى جولداۋىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمدارىن نىعايتۋ ماسەلەسى. «ءۇيى جوقتىڭ – كۇيى جوق» دەگەن ءسوز بار. ادامنىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋى ءۇشىن ەڭ قاجەتتى نارسە باسپانا. ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار باعدارلامالار ىسكە اسىرىلۋدا. الايدا, بۇل باعدارلامالارداعى قويىلعان شارتتاردى ورتا جانە تومەن تابىسى بار وتباسىلار ورىنداۋعا مۇمكىنشىلىكتەرى جەتپەيدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن تولەنەتىن باستاپقى جارنا ءمولشەرىن كوپشىلىك تولەي الماۋدا. ەكىنشىدەن, يپوتەكالىق نەسيەگە بەرىلگەن ۇيلەردىڭ پايىزدىق مولشەرى تىم جوعارى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى بار, بىراق كوپ ادامنىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. سەبەبى, قازىرگى تاڭدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا نەشە ءتۇرلى دەلدالدار, قاۋىمداستىقتار, جەكە قۇرىلىمدار بار. سولار ارقىلى ءۇيدىڭ باعاسى كوتەرىلىپ كەتۋدە.
ال وسىنداي قاراپايىم ادامداردىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن باعدارلامالاردىڭ وزىنە بيۋدجەتتەن قارجى بولىنەدى دە, بولىنگەن قارجىلار ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن يگەرىلمەي قالادى. مىسالى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى بويىنشا 2014 جىلعا بولىنگەن 3,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ 2,69 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە 71 پايىزى يگەرىلمەي, بيۋدجەتكە قايتارىلىپ جاتىر. وسىنداي ماسەلەلەردى تۇپكىلىكتى شەشۋ ماقساتىندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەردى.
بۇگىندە, ەلىمىزدە جىل سايىن پايدالانۋعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ 43,7 پايىزى جەكە مەنشىك ەنشىسىندە. سوندىقتان دا, جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋ, جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ, ولاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, جەكە تۇرعىن ءۇي سالىناتىن ۋچاسكەنىڭ ەلەكتر, سۋ جۇيەسىن تارتۋ, جول سالۋ سياقتى باسقا دا ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالارىن مەملەكەت تاراپىنان تەز ارادا شەشۋ ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جوعارى قارقىنمەن دامىتۋعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. الايدا, بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جەتكىلىكسىز. بۇگىندە, جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋشىلارعا ينفراقۇرىلىمى جوق دەگەن سىلتاۋمەن جەر تەلىمدەرى بەرىلمەۋدە. ال ينفراقۇرىلىمىن سالۋعا بيۋدجەتتەن قارجى وتە از بولىنۋدە. وسىنىڭ سالدارىنان تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعان ازاماتتار سانى 100 مىڭنان 300 مىڭعا دەيىن ءوسىپ, جەر تەلىمدەرىن الۋشىلار كەزەگىندەگى ازاماتتار سانى رەسپۋبليكا بويىنشا 1 ميلليونعا جەتتى. ال قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى بويىنشا ينفراقۇرىلىم سالۋعا 2014 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنىڭ 7 ميلليارد تەڭگەسى يگەرىلمەي, بيۋدجەتكە قايتارىلدى. بۇل باعدارلامانىڭ تولىق ىسكە اسپاي جاتقانىن كورسەتەدى.
سوندىقتان, مەملەكەت جەكە ازاماتتاردىڭ الەۋەتىن پايدالانىپ جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋدا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىز ازاماتتاردىڭ جەكە مەنشىك قارجىسىن پايدالانامىز. ولارعا ينفراقۇرىلىمى دايىن جەر ءبولىپ بەرسەك, وزدەرىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن ءۇي سالىپ الادى. مەملەكەتتەن ەشتەڭە سۇرامايدى. وسىلاي باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تەزدەتىپ شەشىلە باستايدى. ال ۇنەمدەلگەن قارجىلاردى جاعدايى تومەن ازاماتتارعا, جاس وتباسىلارعا, كوپ بالالى وتباسىلارعا قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي سالۋعا جۇمساۋعا بولادى.
قولجەتىمدى باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ ەلىمىزدىڭ حالىق سانىنىڭ وسۋىنە, دەموگرافيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ءوز باسپاناسىنىڭ بولماۋى وتباسىلاردىڭ جوسپارلى تۇردە بالا سۇيۋدەن باس تارتۋىنا ماجبۇرلەپ وتىر. سوندىقتان, حالىقتى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق جولدارى قاراستىرىلىپ, جالدامالى تۇرعىن ءۇي بولسىن – جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ بولسىن بارىنە جاعداي جاساپ, قوعامداعى بۇل وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە ءتيىسپىز. سونىمەن قاتار, كوپ بالالى انالارعا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان ءبىرىنشى كەزەكتە ءۇي الۋ ماسەلەسىن دە شەشۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, 7-8 سابيگە الەمنىڭ جارىعىن سىيلاپ, ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, ولاردى باعىپ-قاعۋدان, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ەڭبەك ەتەتىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعايتىن ازاماتتاردى دۇنيەگە كەلتىرىپ, تاربيەلەپ, وسىرۋدەن ارتىق قىزمەت تە, جۇمىس تا, قۇندىلىقتار دا جوق شىعار دەپ ويلايمىن. ەڭ ۇلكەن قۇرمەت تە, قولدان كەلگەنشە بارلىق جاعدايدى جاساۋ دا ءبىرىنشى كەزەكتە باتىر انالارعا ءتيىستى بولۋى كەرەك. سوندىقتان, پاتەر الۋشىلاردىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنە باتىر انالاردى كىرگىزۋ كەرەك.
جولداۋدا شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرۋ تاپسىرىلدى. ويتكەنى, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ – ەل ەكونوميكاسىن نىعايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. اتاپ ايتقاندا, سالالىق جانە وڭىرلىك مونوپوليزم جويىلادى, نارىقتا تاۋارلار مەن قىزمەتتەر كوبەيەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەتىستىكتەرى ومىرگە ەنگىزىلەدى, قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن ورتا تاپ قالىپتاسادى. سوندىقتان, ءبىز وتاندىق كاسىپكەرلەردى قولداۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ جانە ولاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ مەن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق شارانى قابىلداۋىمىز كەرەك.
سوڭعى كەزدەرى مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا بايلانىستى اتقارىپ وتىرعان بىرقاتار ءىس-شارالارىنا قاراماستان, ءالى دە بولسا شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر, كەدەرگىلەر مەن توسقاۋىلدار جەتكىلىكتى. بۇگىندە وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى ۇلەسى – 17-18 پايىزدى عانا قۇرايدى. بۇل – كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. ال دامىعان ەلدەردە بيزنەس ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 50-60 پايىزىن قۇرايدى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى: كاسىپكەرلەر, اسىرەسە, اۋىلداعى شاعىن كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىڭ وزدەرىنە جاساپ جاتقان جەڭىلدىكتەرىن بىلمەيدى. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى تومەن, نەسيەلىك پايىزدىڭ مولشەرلەمەسى جوعارى, كەپىلدىكتەرى جوق, ساۋاتتى بيزنەس-جوسپار جاساي المايدى.
ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسىن كوتەرۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىكتى بارلىق وڭىرلەردە جانە ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە شيكىزات ەمەس سەكتوردا دامىتۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەپ, ونىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كوتەرۋگە باعىتتاۋ كەرەك. كاسىپكەرلىكتىڭ 63 پايىزى تەك الماتى قالاسىندا شوعىرلانعان, 66 پايىزى ساۋدا-ساتتىق پەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا. 2013 جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە بەرىلگەن نەسيەنىڭ 65 پايىزى تەك ساۋدا-ساتتىق پەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا بەرىلگەن. ال ءوندىرىس سالاسىنا نەبارى 9,6 پايىز, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرگە 5,7 پايىز نەسيە بەرىلگەن. سوندىقتان دا, كاسىپكەرلىكتى ناقتى ءونىم دايىندايتىن سالاعا باعىتتايتىن كەز جەتتى. ماسەلەن: ماشينا جاساۋ, حيميا, توقىما, تاعى باسقا ءوندىرىس سالالارىندا مىڭداعان ءارتۇرلى ءبولشەك, تاۋارلار كەرەك. وسى كەرەكتى تاۋارلاردى وندىرەتىن دە شاعىن كاسىپورىندار بولۋى كەرەك جانە ولار سول ءوندىرىس ورىندارىنىڭ توڭىرەگىندە شوعىرلانۋى ءتيىس.
ەلباسى جولداۋىندا قويىلىپ وتىرعان ۇلكەن دە اسا جاۋاپتى مىندەتتەردى ويداعىداي ورىنداۋ ءۇشىن ەلىمىزدە تۇراقتىلىق, كەلىسىم مەن بىرلىك بولۋى كەرەك. بۇگىندە قازاقستان – بىرلىگى مەن تىرلىگى جاراسقان, اتاعى الەمگە تاراعان مەملەكەت. كوپتەگەن ەتنوستار قازاق شاڭىراعىنىڭ استىندا جينالىپ, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ جاتىر. وسىناۋ كوپۇلتتى حالىقتى قازاقستان اتتى ءبىر شاڭىراق استىنا توعىستىرۋ ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى الەمدەگى دامىعان, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ جولىنداعى سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا: «ءبىز جالپىۇلتتىق يدەيامىز – ماڭگىلىك ەلدى باستى باعدار ەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ دامۋ داڭعىلىن نۇرلى جولعا اينالدىردىق», دەپ اتاپ ءوتتى. سوندىقتان, قاجىرلى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن, كەلەشەگى كەمەل نۇرلى جولدا بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ايانباي تەر توگۋىمىز كەرەك. Mاڭگىلىك ەل – ەلدىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى, ەشقاشان تاۋسىلماس قۋات كوزى. ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ عانا ەمەس, XXI عاسىرداعى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ مىزعىماس يدەيالىق تۇعىرى!
«ماڭگىلىك ەل» بولۋ اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى ەدى. بۇگىندە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىنىڭ, اقىلى مەن پاراساتىنىڭ ارقاسىندا اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانداعان اسىل مۇراتىن ءبىز اقيقاتقا اينالدىردىق. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالادىق. تاۋەلسىز قازاقستاندى ماڭگىلىك ەل ەتۋ ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ باستى ماقساتىنا, ۇلتتىق ۇرانىمىزعا, ۇلتتىق يدەيامىزعا اينالدى. وسى ورايدا, ەندى باستالعان 2015 جىل ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ جانە بۇگىنگى بيىكتەرىمىزدى باعالاۋ تۇرعىسىنان مەرەيلى بەلەستەر جىلى بولىپ تابىلادى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىعىن, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. وسىناۋ تاريحي بەلەستەر جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى ۇرپاق جادىنا سىڭىرۋدە ايرىقشا رولگە يە.
«ماڭگىلىك ەل» يدەياسى مەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ, ونداعى اتقارىلۋعا ءتيىس ءىس-شارالاردىڭ ءبارىن حالىق اراسىندا تەرەڭ ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ, قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشىپ, جاعداي جاساۋ, ونىڭ ءتىلى, ءدىلى, مادەنيەتى كەڭ قۇلاش جايۋ ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ جولىندا ءبارىمىز ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ, ەلىمىزدە بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, ونى نىعايتا وتىرىپ, ايانباي تەر توگىپ ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
