وبلىس ورتالىعىنان شالعاي ورنالاسقان الاكول اۋدانىندا قازىر قوي قوزداپ, قورادا شۋ باستالدى. اۋدان بويىنشا جالپى 226 مال قىستاۋىندا دەسەك, ونىڭ بارىندە سۋ ىشەتىن توعاندار جانە قۇدىقتار بار. قىستاۋ مەن مال تولدەۋ ناۋقانى اياقتالعانعا دەيىن ءتورت ت ۇلىككە قاجەت جەمشوپ قورى تولىق جەتكىلىكتى. ياعني جەر كوگەرىپ, كۇن جىلىعانشا مال ازىعىنان تاپشىلىق كورمەيدى.
ايتا كەتەيىك, وڭىردە مال باسى سانى ناقتىلانىپ, اۋدان بويىنشا بۇگىنگە دەيىن بارلىعى 7 233 مال تولدەگەن. ونىڭ 1 106-سى – ءىرى قارا, 6 121-ءى – ۇساق مال, قالعانى جىلقىدان الىنعان.
بيىلعى قىس ماۋسىمى مالشى قاۋىمعا وتە كۇردەلى بولدى. دەگەنمەن مال قىستاتۋ مەن تولدەتۋ ناۋقانىنا تىڭعىلىقتى ازىرلەنگەن جاركەنتتىك شارۋالار قىس قاھارىنا توتەپ بەرىپ, كوپ شىعىنعا ۇرىنعان جوق. كوكتەمگى تولدەۋ ناۋقانىنا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءبارى قوڭدى كەلدى. اۋداندا ناۋقانعا قاجەت جەمشوپ قورى جەتكىلىكتى. قىس پەن كوكتەمگى مال تولدەتۋ ناۋقانىنا جالپى 203,4 مىڭ توننا كوپجىلدىق جانە تابيعي ءشوپ, 23 600 توننا جوڭىشقا, 28,3 مىڭ توننا سۇرلەم, 35,1 مىڭ توننا سابان, 15,7 مىڭ توننا پىشەندەمە جانە 52 مىڭ توننا جۇگەرى جەمى دايىندالعان.
ەجەلدەن ءتورت ت ۇلىگىن ورىستەتىپ, ءومىرىن شارۋامەن بايلانىستىرعان ەلدىڭ دۋالى اۋىز دانالارى شوپان اتا ت ۇلىگىنە ەرەكشە دەن قويعان. قازىر دە قوي ت ۇلىگى اۋىلداعى ءار وتباسىنىڭ بەرەكەسىنە اينالىپ, جوق دەگەندە ون ساۋلىعى باردىڭ قولىنا جىل سايىن تولىمەن بەرەكە بەرەدى.
اۋدان, اۋىلدارداعى جالپى ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ ءوسىپ, ءونىم بەرۋىن سارالاپ, سالماقتاساق تا, قوي شارۋاشىلىعىنىڭ جەدەل دامۋعا يكەمدىلىگى اڭعارىلىپ تۇرارى حاق. بيىل جازيرالى جاركەنت وڭىرىندەگى بارلىق مەنشىك تۇرىندەگى ەسەپ بويىنشا 152 061 قوي تۇقىمىنىڭ تولدەۋگە ءتيىس 137 672 ساۋلىعىنىڭ ناۋرىز ايىنىڭ ەكىنشى ون كۇندىگىنە دەيىن مىڭنان استامى تولدەپ, مىڭنان اسا قوزى الىندى.
كەيىنگى جىلدارى «جەتىسۋ» ايماقتىق قوي شارۋاشىلىعى قاۋىمداستىعى شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى قوشقارلار اكەلىپ, وبلىستاعى قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا كومەك جاساپ ءجۇر. وتكەن جىلى وڭىردەگى كوپتەگەن جەكە شارۋا قوجالىعى اتالعان قاۋىمداستىقتىڭ كومەگىن پايدالاندى. قاۋىمداستىق بۇل شارۋاشىلىقتاردا ناۋقان كەزىندە تەحنيك ۇرىقتاندىرۋشىلارىن وزدەرى دايىنداپ, ۇرىقتاندىرۋ پۋنكتتەرىن دە جابدىقتاپ بەردى. ناتيجە جاقسى, قوزىلار ءىرى تۋىپ جاتىر.
بيىلعى كوكتەمدە جاركەنت وڭىرىندە قوي, ەشكىدەن باسقا 50 967 ساۋىن سيىر بۇزاۋلاعان. قازىرگى كورسەتكىش بويىنشا ءىرى قارادان 1 552 باس بۇزاۋ ورىستەگەن. سول سياقتى 10 040 بۋاز بيەدەن سوڭعى كورسەتكىشكە سايكەس 12 ق ۇلىن الىنىپتى. جالپى, ماڭىزدى ناۋقاننىڭ العاشقى ناتيجەلەرى ويدان شىعادى.
امانگەلدى اۋىلدىق وكرۋگىندەگى ايدار بارلىباەۆتى مالساق جاندار جاقسى بىلەدى. ول قوي شارۋاشىلىعىن اتا-بابامنان قالعان كاسىپ دەپ قارايدى, ءوڭىردىڭ وركەندەۋى مەن مال شارۋاشىلىعىنا دا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. كەيىپكەرىمىز بالا جاستان ۇلكەندەرگە قولعابىس ەتىپ, وسى سالامەن سول كەزدەن بەرى ەتەنە تانىس. كەڭەستىك كەزەڭ كەلمەسكە كەتىپ, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ورنىنا نارىقتىق ەكونوميكا ورناعاندا ءبىراز جۇرتتىڭ ابىر-سابىر بولعانى راس. سول ۋاقىتتا, ناقتى ايتقاندا 1994 جىلى, ايدار بارلىباەۆ سارقان قالاسىندا 120 ءىرى قارانى بورداقىلاپ, الماتى قالاسىنا جەڭىل كولىگىمەن جەتكىزىپ, ساۋدالاپ ءجۇردى. وسى سالادا ءبىراز تاجىريبە جيناپ, تۇپكىلىكتى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسامىن دەپ بەل بۋىپ, 2006 جىلى «ايدار» شارۋا قوجالىعىن قۇردى. سول جىلى تەندەر ارقىلى حالىقارالىق بانكتەن 3 ميلليون تەڭگە ۇتىپ, قاجەتتى قۇرال-جابدىق ساتىپ العان. شارۋاشىلىق قۇرۋ بارىسىندا الماتى قالاسىنداعى عىلىمي قىزمەتكەرلەرمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەگەن. 2009 جىلى قويدىڭ ەدىلباي تۇقىمىن وسىرەتىن اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىعى مارتەبەسىن الىپ, سودان بەرى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتىپ كەلەدى.
«ەدىلباي قويى – ەت-ماي ءوندىرۋ باعىتىندا وسىرىلەتىن قىلشىق ءجۇندى, قۇيرىقتى قازاقى قوي تۇقىمىنىڭ ءبىر ءتۇرى. ەدىلباي قويى ءوسىمتال ءارى تەز ەت الادى. وسىنداي قاسيەتىنە قىزىعىپ ءارى وسى وڭىردە وركەن جايۋىن ويلاپ, 2007 جىلى سەمەي قالاسىنان 300 باس ەدىلباي تۇقىمدى توقتى, 110 ەشكى ساتىپ الدىق. ءسويتىپ, شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزى قالاندى. قازىر ءبىر وتار قويعا اينالدى. وسىلايشا, مال باسىن كوبەيتۋگە ءوز تاراپىمىزدان ۇلەس قوسىپ كەلەمىز. وسىنشاما مال باعىپ وتىرعان شوپاندارعا بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر», دەيدى ايدار بارلىباەۆ.
شارۋاشىلىق باسشىسى 4 جىل بويى مال ءتولىن الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانىنا قاراستى قوشمامبەت اۋلىنداعى تۇرىكتەردىڭ قاساپحاناسىنا وتكىزىپ, ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ وتىرعان. كەيىننەن ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى قاساپحانامەن ارىپتەستىك توقتاعانىمەن, مال ونىمدەرىن توپتاپ وتكىزۋدىڭ باسقا جولدارىن قاراستىرعان.
ال كوكسۋلىق ەرلان الىمباەۆتىڭ تۇساقتارى بىردەن بەسەۋدەن قوزداعان. مال يەسى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءتاسىلىن قولدانباي, تابيعي جاعدايدا ءبىر ساۋلىقتان بەس ءتول الىپ وتىر. جىلت ەتكەن جاڭالىقتى ەستي سالا اقتەكشە ەلدى مەكەنىن بەتكە الدىق. قويشى تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە وزىنە تيەسىلى جەردى ەنشىلەپ, 2000 جىلداردان باستاپ اتاكاسىپكە ويىسىپتى. اكەسى بولاتبەك اقساقال دا دالا توسىنە ءتورت ت ۇلىك ورگىزگەن كانىگى قويشى بولعان. سول جولدى جاڭعىرتقان ەرلان بۇگىندە 60-تاي ءمۇيىزدى ءىرى قارا, 60-تان اسا قوي-ەشكى, 40 جىلقى باعىپ وتىر. قويى بەس ءتول قوزداعان ازاماتتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر شوپان اتا تۇقىمى ۇشەۋدەن تولدەگەن.
«بۇعان دەيىن قوي باسىن بەس جۇزگە جەتكىزگەنبىز. ايەلىم ەكەۋمىزدىڭ شامامىز كەلمەگەن سوڭ, ۋاق مالدىڭ سانىن ازايتتىق. تۇقىمدى اسىلداندىرۋعا قازىر كوپ شوپان قولدانىپ جۇرگەن گيسسار تۇقىمىنا كوشتىك. ەتتى تۇقىم عوي. 2023 جىلى بەس ساۋلىعىم ءۇش قوزىدان تولدەدى. وتكەن جىلعا وكپە جوق. بەرەكەلى بولدى. بيىل اق ساۋلىق بەس قوزى قوزدادى. دەمەك بيىل قۇتتى جىل بولماق», دەيدى ە.الىمباەۆ.
قازىر جارى گۇلنۇر ەكەۋى بەس بالا تاربيەلەپ وتىر. بالالاردىڭ الدى وقۋعا تۇسكەن. قالعان ۇشەۋى اقتەكشە اۋلىنداعى مەكتەپتە وقيدى. دەمالىس كۇندەرى وسىندا كەلەدى ەكەن. كەيىپكەرىمىز قازىر ءتورت ت ۇلىك اسىراۋدىڭ وڭاي ەمەسىن, قاسىنا كومەكشىلىككە ادام تاپپاعانىن دا جاسىرمادى. ەلدى مەكەننىڭ ماڭايى تۇتاس ەگىستىك بولعان سوڭ, تاۋ بوكتەرىن پانالاپ جۇرگەن جايى بار. بىراق ءتورت ت ۇلىگى وسىلاي تولدەپ, وتباسىنىڭ ىرىسىن تاسىتىپ جاتقانىن ايتىپ ءبىر سەرپىلدى.
ساپاردان تۇيگەنىمىز, شارۋا ادامدارىن تولعاندىراتىن ءبىر وزەكتى ماسەلە بار, ول – مالدان الىناتىن ءجۇن مەن تەرىنى وڭدەۋ جايى. بۇل شيكىزات قازىر قاجەتسىز بولىپ قالدى. سول سەبەپتى, ولار ارنايى قازىلعان شۇڭقىرلارعا تاستالىپ, كومىلىپ جاتىر. وندىرىستە اجەپتاۋىر قاجەتكە جارايتىن ءونىمنىڭ قادىرىنە جەتىپ, شيكىزاتتى كادەگە جاراتۋدىڭ امالىن تاپساق, جۇمىسىن جۇيەلەسەك, ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن پايدالى بولماس پا ەدى؟ مالساق قاۋىم وسى ماسەلەنى ءار كەز كوتەرەدى, بۇعان قۇلاق اسىپ, ارەكەت قىلار جان تابىلماي تۇر. ايتپەسە, ءجۇن مەن تەرى ساتىلىمىنىڭ ءوزى-اق مال باققان بەينەتكەرلەردىڭ قوسىمشا شىعىنىن جاۋىپ, تابىسىن ۇستەمەلەپ تۇرماس پا ەدى؟
جەتىسۋ وبلىسى
