سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتىپ جاتقان رەسپۋبليكالىق فورۋمعا ايماقتاردان مەديا ماماندار شاقىرىلدى. فورۋمدى اشقان پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتورە ءجۇسىپ زاماناۋي مەديا كەڭىستىكتەگى وزەكتى ماسەلەلەردى سارالاپ, جىلدامدىقپەن دامىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى ءباسپاسوزدىڭ ۋاقىت تالابىنا بەيىمدەلۋىنە, پارلامەنتتە تالقىلانىپ جاتقان «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭنىڭ تۇيتكىلدى تۇستارىنا توقتالدى. بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن جۋرناليستەردىڭ قابىلەتىن كاسىبي ارتىقشىلىققا بالاپ, ءوڭىر تىلشىلەرىن ءتىل ۇيرەنۋگە ۇندەدى. «وڭىرلىك باق دەگەن ومىرلىك باق دەپ ەسەپتەۋ كەرەك. سەبەبى قازاقستان وڭىرلەرىمەن قۋاتتى», دەدى سپيكەر.
ەكى كۇنگە جوسپارلانعان اۋقىمدى ءىس-شاراعا شاقىرىلعان سپيكەرلەر – پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, پارلامەنتتەن كەلگەن لاۋازىمدى تۇلعالار, ءبارى دە «گازەتتىڭ قازانىنان قايناپ شىققاندار».
«قانداي قيىندىق بولسا دا, قازاق جۋرناليستەرى ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋعا كەلگەندە ايانىپ قالعان جوق. سول سەبەپتى مەملەكەتتىڭ ولارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋى – زاڭدىلىق. وڭىردەگى ءباسپاسوز قۇرالدارىنىڭ كوبى قيىن جاعدايدى باستان كەشىپ وتىر. كەيبىر گازەتتەر ساتىلىپ كەتتى. پاندەميا كەزىندە دە گازەتتەر زارداپ شەكتى. ەلىمىزدە 11 مىڭعا جۋىق كىتاپحانا بار. سول كىتاپحانالاردىڭ ارقايسىسى 1 دانادان جازىلعاندا, 11 مىڭ باسىلىمعا جازىلۋعا بولار ەدى. قازاق گازەتتەرى الەمدە جوق جانكەشتىلىكپەن جۇمىس ىستەپ كەلەدى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىبەك يسا.
قوعام مەن بيلىك اراسىندا ساۋاتتى ديالوگ جۇرگىزۋ ماسەلەسى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرمۇرات باپيدىڭ سوزىنە ارقاۋ بولدى. سانالى عۇمىرىن تاۋەلسىز جۋرناليستيكانى دامىتۋ جولىنا ارناعان دەپۋتات ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك, ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنداعى ءسوز بوستاندىعى ۇعىمىن 2019 جىلعا «دەيىنگى» جانە «كەيىنگى» مىسالىندا سالىستىرا قارادى. كاسىپقوي جۋرناليست گازەت تاراتۋ ىسىنە بايلانىستى تۋىندايتىن قيىندىقتى دا ۇمىت قالدىرماي, وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى وي قوزعادى.
پرەزيدەنت ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرجان بايتىلەس: «قازاق جۋرناليستەرى قاشاندا مەملەكەتشىل پوزيتسيانى ۇستانعان. مەملەكەتتىڭ بىرلىگى, ەلدىڭ ىنتىماعى, حالىقتىڭ بەرەكەتتى ءومىرى باستى باعىتى بولعان. بۇل التىن ارقاۋ ءالى جالعاسىپ كەلەدى. ۇلتتىق جۋرناليستيكانى زاماناۋي ترەندتەردى مەڭگەرە وتىرىپ دامىتۋ – باستى مىندەت. قازىر قوعام مەن بيلىكتىڭ اراسىندا الشاقتىق جوق. ويتكەنى قوعامنىڭ ءۇنىن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى بولسىن, ءداستۇرلى مەديا ارقىلى بولسىن جەتكىزۋ جولدارى وڭاي. ۇلتتىق جۋرناليستيكامىزدى دامىتىپ, وركەندەتۋگە, ءورىسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى كوپتەگەن كەلەلى ماسەلە بۇگىنگى فورۋمدا ايتىلىپ, شەشىلۋ جولدارى ۇسىنىلادى دەگەن ويدامىن», دەدى.
ەكى كۇنگە جوسپارلانعان فورۋمنىڭ العاشقى پانەلدىك وتىرىسىنا «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قامبار احمەت مودەراتورلىق جاساپ, مەديا وكىلدەر جينالعان باسقوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. «ساپالى اۋديتوريانى قامتيتىن مەرزىمدى ءباسپاسوز, سونىڭ ىشىندە وڭىرلىك باسىلىمداردى دامىتۋ – كوكەيكەستى ماسەلە. مەملەكەت تاراپىنان باق سالاسىن دامىتۋدى قولداۋ باعىتىندا بىرقاتار ءىس-شارا اتقارىلىپ جاتىر. بۇگىنگى فورۋم دا مينيسترلىك قولعا العان كەشەندى ءىس-شارالاردىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى. فورۋمدا مەرزىمدى باسىلىمداردى تانىمال ەتۋ, وقىرمان اۋديتورياسىن كەڭەيتۋ, ءباسپاسوزدى نىعايتۋدا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ, سونىمەن قاتار, بالالار باسىلىمدارى, باسىلىمداردا ساپالى كونتەنتتى ارتتىرۋ تالقىلانادى», دەدى ول.
فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا مينيسترلىكتىڭ اقپارات كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەيىرلان راحانوۆ, «جاس الاش» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى الماس ءنۇسىپ, «مىسل» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى اسىل ساعىمباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ورىناي جۇباەۆا, «دات» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قۇتماعانبەت قونىسباەۆ, «كۋرسيۆ» گازەتىنىڭ شەف رەداكتورى تاتيانا نيكولاەۆا, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى يۋري بەككەر قاتىسىپ, تىلشىلەر كاسىبىنىڭ ماڭىزدى قىرلارى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
– باق – قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى التىن كوپىر. مەملەكەت اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەركىن ءارى ساپالى جۇمىس ىستەۋىنە ارقاشان قولداۋ كورسەتەدى. وڭىردەگى حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى تىلشىلەر جەتكىزەتىن اقپاراتتىڭ ساپاسى مەن سىنىنا بايلانىستى. ەكى كۇندىك فورۋم الىس ايماقتاردان كەلگەن اقپارات وكىلدەرى ءۇشىن جەمىستى ءارى ءتيىمدى بولادى دەپ سەنەمىن, – دەدى اقپارات كوميتەتىنىڭ توراعاسى م.راحانوۆ.
«جاس الاش» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى الماس ءنۇسىپتىڭ ساراپتامالىق ماتەريال جازۋدىڭ ءستيلى تۋرالى اڭگىمەسىنەن جۋرناليستەر وزدەرىنە پايدالى تۇسىن ءتۇرتىپ الدى. سەبەبى ينتەرنەت كوزدەرىندە, قاپتاعان سايتتاردا سىرەسىپ تۇرعان اقپاراتتاردان گازەتتى تاپ وسى تەرەڭ تالداۋمەن زەرتتەلىپ جازىلاتىن ساۋاتتى ساراپتاماسى اراشالايدى. باس رەداكتور «بەيتاراپ بولۋ, ايعايلاماۋ, وبەكتيۆتى وقيعانى سۋبەكتيۆتى پىكىرمەن باعالاماۋ, ادامنىڭ جەكە باسىنا ءوتۋدى ادەپسىزدىك ساناۋ» سەكىلدى ساراپتاماعا قويىلاتىن باستى تالاپتاردى سانامالاپ, وزگە دە جانرلىق ەرەكشەلىگىن جىلىكتەپ بەردى. ال «سوزتۇزەر. قاتە قولدانىستار سوزدىگىنىڭ» قۇراستىرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ورىناي جۇباەۆا «قاتە قولدانىستاعى سوزدەر مەن تىركەستەر» تاقىرىبىندا ءسوز الىپ, كۇندەلىكتى مەرزىمدى باسىلىمداردا ءجيى جىبەرىلەتىن قاتەلەرگە توقتالدى.
فورۋم قاتىسۋشىلارى «باسپا باسىلىمدارىن تانىمال ەتۋ جانە تاراتۋ: ايماقتىق قىرلارى» اتاۋىمەن وتكەن ەكىنشى پانەلدىك وتىرىستا بەلگىلى مەديا قۇرال جەتەكشىلەرىنىڭ باسشىلىعىمەن وڭىرلىك باق جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, باسىمدىقتارى مەن باعدارىنا, ءداستۇرلى باق-تىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, ءداستۇرلى باق-تىڭ الەۋمەتتىك جەلىمەن ينتەگراتسيالانۋى, جۋرناليستيكا مەنەدجمەنتى جانە قازىرگى زامانعى مەديا جۇيە تاقىرىپتارىن تالقىلادى. وڭىردەن كەلگەن مەديا وكىلدەرىن, اسىرەسە, سالالىق جۋرناليستيكا ماسەلەلەرى, اتاپ ايتقاندا, ءدىني جۋرناليستيكا, ەتنوجۋرناليستيكا, اسكەري جۋرناليستيكا ەرەكشەلىكتەرى, جۋرناليستىك ەتيكا جانە ستاندارتتارى ماسەلەلەرى الابوتەن قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. كەيبىر ماسەلەدەگى اشىق پىكىرتالاستا مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى تىڭ ويلار ايتىلىپ, ارىپتەستەر ءوزارا پىكىر الماسىپ جاتتى.
ينتەرنەت رەسۋرستارى مەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى اقپاراتتار اعىنى اراسىندا باسىلىمداردى باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ, ءوز اۋديتورياسىن ساۋاتتى ساراپتاما, زەردەلى زەرتتەۋلەرمەن سۋسىنداتىپ, پايدالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ – ايماقتىق مەديانىڭ كۇن سايىن قاۋزايتىن ماسەلەسى. فورۋمنىڭ الداعى وتىرىستارىندا سپيكەرلەر باسپا باسىلىمدارىندا Youtube ارناسىن دامىتۋ جولدارىن, ەرەكشەلىكتەرى مەن مەنەدجمەنتىن, باسىلىمداردى ونلاين فورماتقا وتكىزۋدىڭ تاسىلدەرىن, الەۋمەتتىك مەديا, جاساندى ينتەللەكت, بالالار باسىلىمدارى, بالالارعا ارنالعان قىزىقتى عىلىمي-تانىمدىق كونتەنت قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلايدى.
الماتى
