قارا تاستان حالىق انىنە دەيىن

گەولوگ عالىمنىڭ شىعار­ما­شىلىق مۇراسىنا كوز جىبەر­سەڭ, بىردە ادەبيەتشى, ونەر­تا­نۋ­شى, بىردە فولكلورشى, ەتنوگراف سياق­تى كورىنەدى. شىندىعىندا, قانىش بو­يىنداعى قاسيەتتەردى تىزبەلەي بەرسە, ءبىر ادامنىڭ بويىنا وسىنىڭ ءبارى قالاي سىيعان دەمەۋگە قويمايدى. اقىرى الگىندەي ارتىق قاسيەتتەردىڭ ءبارى اكادەميك ەسىمىن جەرگە «سىيعىزباي» اسپانعا ءبىر-اق كوتەرگەن جوق پا؟ 1979 جىلى عالىمنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي ۆ.گ.فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكا ينستي­تۋتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, مارس پەن يۋپيتەر ارالىعىندا كۇندى 3 جىلدا اي­نالا قوزعالاتىن كىشى پلانەتاعا اقش-تىڭ كەمبريدج قالاسىنداعى حالىق­ارا­لىق پلانەتا ورتالىعىنىڭ شەشىمىمەن ساتباەۆ ەسىمى بەرىلگەنى بەلگىلى. ءسويتىپ ساتباەۆ عالامشارى پلانەتالاردىڭ حالىق­ارالىق كاتالوگىنە 2402 نومىرىمەن ەنىپتى. وسىلاي ايتىپ قانا قويساق, باسقاعا قاي­دام, ءبىزدىڭ ەلگە ولقى تۇسەر مە ەدى, ەگەر اقىن حاميت ەرعاليەۆتىڭ «عارىشتاعى قانىش» باللاداسى جازىلماعاندا.

«قۇدايلىعىن تىرىدە قۇندايدى الىپ,

بۇل دۇنيەدە قالىپتى كىم بايلانىپ.

دانىشپاننىڭ تالايى تاسقا اينالسا,

ءبىزدىڭ قانىش ۇشىپ ءجۇر كۇندى اينا­لىپ»­ دەگەندە حاماڭ عارىش الەمىن زەرت­تەۋ­شىلەردىڭ «سوناۋ بويلىق پەن سوناۋ ەندىك ارالىعىندا, كۇننەن پالەندەي قا­شىقتىقتا ساتباەۆ پلانەتاسى ۇشىپ بارا­دى» دەپ مالىمدەمە جاسايتىنىن بىلگەن-بىلمەگەنىنەن حابارىمىز جوق. حاماڭ قانىشتاي الىپتىڭ, ونى تۋعان حالىق­تىڭ دا باعاسىن ءدال بەرىپ, اينا­ ­قا­تەسىز سۋرتتەيدى:

«باسى بەينە الەمنىڭ جارىعىنداي,

قاسيەتىن قالماعان جان ۇعىنباي.

جۇرەگىمەن تىرلىكتە ءجۇرۋشى ەدى,

تاۋ-تاسىڭدى جاڭعاقتاي جارىپ ىڭعاي.

كەڭ جازىقتا قىران مەن كيىك ەدى

ونى تۋعان, جان ءسۇتىن يىگەلى.

بىتىمىندە تۇلعاسى, ەكى يىعى,

بەدەلىندەي ەلىمنىڭ بيىك ەدى» دەپ قويا سالادى.

ال ساتباەۆتى تاني تۇسۋگە تال­پىن­عان­دار مەدەۋ سارسەكەنىڭ «قازاقتىڭ قانىشى» اتتى عۇمىرنامالىق دەرەكتى رومانىن وقۋ كەرەك شىعار. وندا ىرىسى شالقىعان يمانتاي بي پەرزەنتكە زار بولىپ جۇرگەندە كورگەن ءتۇسى تۋرالى اڭىزدىڭ اقيقاتقا اينالعانىن, قۇرمانتاي ابىزدىڭ باتاسى تەككە كەت­پە­گەنىن كورەمىز. يبراھيمنەن اباي اتال­عانىنداي, عابدۋلعانيدەن – عاني, عانيدەن قانىش دەپ اتالعان بولاشاق تۇلعا تۋرالى اڭىز تۋماي جاتىپ كوشكەنىنىڭ ءوزى تەگىن ەمەس قوي. ەل اۋزىندا ساقتالعان سونداي اڭگىمەنىڭ ءبىرى ءساتبايدىڭ يمانتايى مەن مۇسانىڭ سادۋاقاسىنا بايلانىستى ايتىلادى. «زامانىندا سادۋاقاس پەن يمانتاي اراسىنان قىل وتپەيتىن دوس-جار ەكەن. بىردە ەكەۋى ەل ارالاپ ءجۇرىپ قۋاندىق ىشىندە قاسيەت قونعان الىمشايقى دەيتىن كىسىنىڭ ۇيىنە تۇسەدى. قادىرلى قوناقتارىن اقساقال قوي سويىپ كۇتەدى. بىلبىراپ پىسكەن ەت, ساپىرۋلى سارى قىمىز, مول داستارقان باسىندا اڭگىمە-دۇكەننىڭ كورىگى قىزادى. وسى ەكى ورتادا سىرتتان ەنتەلەي كىرگەن ءتورت-بەس جاسار ەر بالا قولىنا ۇستاعان كىر قوجالاق ەكى باۋىرساعىن داستارقانعا اتىپ جىبەرگەندە, ونىسى سادۋاقاستىڭ الدىنداعى قىمىز تولى شاراعا توپ ەتە قالادى. زادىندا تاكاپپار, كىرپياز سادۋاقاس يمانتايعا جالت قاراپ, «مەن ساعان تورەسى جوق ۇيگە ءتۇسىر دەگەنىم قايدا؟» دەيدى. «ماعان باسقا ىدىسقا جاڭالاپ قۇيىپ بەرىڭىزشى» دەپ شاراياعىن قىمىز ۇلەستىرىپ وتىرعان كەلىنشەككە قايتادان ۇسىنادى. يمانتاي بولسا, ونى ورتا جولدان ءوز شاراسىنا قوتارىپ الىپ, ەكى باۋىرساقتى اساپ جەپ, قىمىزىن ءىشىپ قويادى. مۇنىڭ ءبارىن الىمشايقى بايقاپ وتىرادى. اس جەلىنىپ, باتا جاسالىپ, قوناقتارى اتتانار ساتتە ولاردى توقتاتقان الەكەڭ قارت ء«اي, سادۋاقاس شىراعىم-اي, ءسابي پەرىشتە ەمەس پە ەدى؟ سول ۇسىنعان باقتى باسقا تەپكەندەي بولدىڭ-اۋ… ەندى ساعان بىتكەلى تۇرعان شەكەسى تورسىقتاي ەكى ۇل مىنا يمانتايعا بۇيىرادى. ءاۋمين!» دەپتى. ايتقانىنداي-اق, قاريانىڭ باتاسى قابىل بولىپ, بولجامى دا ءدال كەلەدى. كوپ كەشىكپەي قوساعى ءاليما ءبىر قىزدان سوڭ بوكەش پەن قانىشتى تۋادى» دەيدى ەل ىشىندەگى ءبىر اڭگىمە.

قازاق دالاسىنىڭ كەن بايلىعى قانداي تولاسسىز بولسا, عالىمنىڭ كەۋدەسى مەن زەردەسىنە بىتكەن ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسى ودان دا اسىپ ءتۇسىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. 1926 جىلى ماسكەۋدە جۇرگەن قانىش ساتباەۆ قازاق ءان-كۇيىن جيناستىرۋشى ا.زاتاەۆيچكە جيىرما بەس حالىق ءانىن ۇسىنىپ, دومبىرامەن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداپ بەرگەن. ونىمەن قويماي, ءوزى ۇسىنعان ءاربىر ءان ءماتىنىن ورىس تىلىنە ءتارجىمالاپ, شىعۋ تاريحىنا قاتىستى قۇندى دەرەكتەر قوسىپ, تولىقتىرعان. 27 جاستاعى جاسقا بۇل از بايلىق ەمەس. ءومىر بويى انشىلىكتى مۇرات تۇتىپ, سونىمەن اينالىسقان جان بولماسا, باسقا سالانى كۇيتتەي ءجۇرىپ, مۇنشا ءان ۇسىنۋ – ۇلكەن كورسەتكىش. ءان مەن كۇيدە شەكارا جوق قوي, الايدا ءسىز وسى ەلدىڭ بالاسى بولا تۇرا, حالقىڭىزدىڭ قانشا ءانىن ءسوز-اۋەنىمەن قوسا تولىق ءبىلىپ, ايتا الاتىنىڭىزعا كوز جەتكىزىپ كورسەڭىز دە جەتكىلىكتى شىعار. ول تۋىندىلاردىڭ شىعۋ تەگى مەن تاريحىنا قاتىستى اڭگىمە تىپتەن بولەك. بۇعان قوسا اكادەميك ۇلت ونەرى مەن مادەنيەتىنە ءىز قالدىرعان اندەردىڭ تابيعاتىنا بويلاپ زەرتتەۋ ەڭبەكتەر عانا ەمەس, «وباعان» اتتى نوۆەللا دا قالدىرعان. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ءانشىسى امىرەنىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى, يسانىڭ تولعاۋلارى تۋرالى دا قالام تەربەگەن. بۇل – قازاق دالاسىنىڭ كەن بايلىعىن تۇگەندەپ, يندۋستريانىڭ ورنىعۋىنا وراسان زور ىقپال ەتكەن عالىمنىڭ سەگىز قىرىنىڭ بىرەۋى عانا. عۇلامانىڭ گەولوگ, مينەرولوگتىگى, مەتاللوگەنيا عىلىمىن جاساۋشى رەتىندەگى ەڭبەكتەرىنەن بولەك, قازاقتىڭ ءانى مەن جىرىن, ادەبيەتى مەن ءتىلىن, تاريحىن زەردەلەگەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقايسىسى جەكە-جەكە زەرتتەلۋگە ءتيىس قوي. قانىش تاپقان قارا تاستان حالىق انىنە دەيىن ءوزىنىڭ اتىنا بەرىلگەن عالامشار مەن جەر ارالىعىنداي كەڭىستىك يگەرىلمەي بوس جاتقان جوق پا؟

وي مەن جۇرەك دەپ جالپى اتاپ جاتادى جۇرت. اباي ء«بىر ءتاۋىر دوس: تىم-اق كەرەك, ويى مەن ءتىلى بولىنبەس» دەيدى. بۇ­گىندە ويى مەن ءتىلى بولىنبەيتىن ادام تابۋ تۋ­رالى اڭگىمە ايتۋ... ال قانىشقا كەلسەك, مىناداي مىسال ەسكە تۇسەدى. بىردە بۇل كىسى قارساقبايدان تىكۇشاقپەن ۇشىپ بارا جاتسا, قوي باعىپ جۇرگەن ءبىر قازاق ەتەك-جەڭى جالبىراپ, سوڭىنان شاپسا كە­رەك. ونى كورگەن عالىم تىكۇشاقتى تىز­گىن­دەۋشىگە «توقتا, انا قازاققا بىردەڭە بول­دى عوي دەيمىن» دەسە, جۇرگىزۋشى «مىنا جەر­گە قونۋ مۇمكىن ەمەس» دەپتى. قانەكەڭ «قا­لايدا توقتا, اناعان ءبىر نارسە بولدى, دالا­داعى قازاق تەككە شاپپايدى» دەپ قوي­ماي قوندىرادى. جەرگە قونىسىمەن قانە­كەڭ تۇسە ساپ بارىپ سۇراسا, الگى قوي­شى ء«ا, جاي, تىكۇشاقتى قىزىق كورىپ شاپ­قام» دەپتى.

سولاي... جانى اشىعان ادام وسى قا­نىش سىندى مەيلى كوكتە جۇرسە دە, قانداي مان­ساپ يەسى بولسا دا, قالايدا ءتۇسۋدىڭ جو­لىن تاۋىپ, قول ۇشىن بەرەدى. سونداي جۇ­رەك يەلەرى عانا كەيىن ومىردەن وتسە دە, عالام­شار بوپ حالقىن كوكتەن اينالىپ جۇرەدى.