– لۋتپۋللا امۋرۋللام ۇلى, ازاماتتار تاپقان اقشاسىنىڭ ءبىر بولىگىن مەملەكەتكە تولەۋگە ءماجبۇر ەكەندىكتەرىنە قارسى. بۇل كوزقاراس قانشالىقتى كوڭىلگە قونىمدى, دەپ ويلايسىز؟
– ءيا, سالىق جۇيەسىنە قارسى ويلارىن بىلدىرگەندەر سانى سوڭعى كەزدەرى جيەلەپ كەتتى. بۇنىڭ سەبەبى, حالىقتىڭ ءوزى الاتىن قوعامدىق قىزمەتتەرگە بارابار اقى تولەۋ قاعيداتىنىڭ بولماي تۇرعاندىعىنا ۇقسايدى. ياعني سالىق تولەۋشى بالاماسى بولماسا, كەم دەگەندە سالىقتاردىڭ ءىشىنارا قايتارىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك كىرىستەر جۇيەسىن تالاپ ەتەدى. كورسەتىلەتىن قىزمەت ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىگى مەن باسىمدىعىنا نەعۇرلىم ساي بولسا, قارجى رەسۋرستارىن پايدالانۋ الدە قايدا ءتيىمدى بولاتىنى انىق.
– مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدەگى جۇرگىزىلىپ جاتقان جاپپاي دەكلاراتسيالاۋدى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىمەن سالىستىرعاندا سالىق سالىناتىن تابىستى (سست) ەسەپتەۋ مەن تولەۋ تارتىبىندەگى وزگەشەلىك قانداي؟
– بىزدەگى جەكە تابىس سالىعى سالىق زاڭناماسىنا سايكەس «تولەم كوزىنەن» سالىق اگەنتتەرىنىڭ كومەگىمەن الىنادى. ونى ەسەپتەۋ جانە تولەۋ تارتىبىنە توقتالۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايمىن. ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنە نازار اۋداراتىن بولساق, بىرىنشىدەن, مۇندا تابىس سالىعى جەكە تۇلعالاردان «تولەم كوزىنەن» الىنبايدى, ولار بيۋدجەتپەن «دەكلاراتسيا» نەگىزىندە ەسەپ-ايىرىسادى, ياعني جىلىنا ءبىر رەت دەكلاراتسيا تاپسىرعان كەزدە عانا تابىس سالىعى تولەنەدى, ال بىزدە اي سايىن سالىق اگەنتتەرى قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنان جتس مەن الەۋمەتتىك سالىقتى ەسەپتەپ, ءار توقسان سايىن «سالىق ەسەپتىلىگىنىڭ 200.00, 220.00, 240.00 نىساندارىن» تاپسىرادى.
- دەمەك, نەگىزگى وزگەشەلىك – سالىقتى ەسەپتەۋ جانە تولەۋ تارتىبىندە عوي..
– سالىق كودەكىسىنىڭ 349-بابىنا سايكەس, سالىق تولەۋشىنىڭ سست ەسەپتەگەندە نەسيەنى وتەۋ بويىنشا وتباسى بانك جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسى بولسا عانا تولەمدەرىنىڭ تەك سىياقى مولشەرلەمەسىن شەگەرىمگە جاتقىزا الادى, ال نەگىزگى قارىزدى وتەۋ سوماسى جاتقىزىلمايدى. سالىق كودەكسىن ازىرلەۋشىلەرگە باسقا كوممەرتسيالىق بانكتەردە راسىمدەلگەن نەسيە تولەمدەر ەسكەرىلۋى ءتيىس. جەكە تۇلعا ءوزىنىڭ تابىسى ەسەبىنەن تولەنەتىن, بىراق سست ەسەپتەگەن كەزدە ەسكەرىلمەيتىن, باسقا دا كەيبىر نەگىزگى شىعىندارعا جاتاتىن كوممۋنالدىق تولەمدەر, وتباسىن اسىراۋعا شىققان شىعىندار, ايىپپۇل, كولىك سالىعى, جەر مەن م ۇلىك سالىقتارى, ساقتاندىرۋ جارنالارى بار. وتباسىلىق بيۋدجەتىندە وسى اتالعان شىعىندار باپتاردا ەنگىزىلمەگەن. اتالعان شەگەرىمدەر ەسكەرىلسە, جەكە تۇلعانىڭ تولەم قابىلەتى دە ارتار ەدى. كودەكس باپتارىنا نازار اۋدارساق, زاڭنامانىڭ تۇسىنىكسىز جازىلعانىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان سالىق تولەۋشىلەر جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەگەن كەزىندە قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى تىلدە جازىلۋىن سۇرايدى.قازىرگى كۇنى تالقىلانۋداعى جاڭا سالىق كودەكسىندە اتالعان ۇسىنىستار ەسكەرىلىپ, تيەسىلى سالىق مەحانيزمى ۇسىنىلسا, سالىق تولەۋشى بولاشاقتا ء«ادىل قوعام» قۇرىلاتىنىنا كوز جەتكىزەر ەدى ءارى سالىق مادەنيەتى دە وزگەرەر ەدى.
– بيىلعى جىلى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرى 3 692 تەڭگە, ستاندارتتى شەگەرىم – 51 688 تەڭگەنى قۇرادى. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا وسى سوما سالىقتان بوساتىلدى دەپ سانالادى. بۇل سوما دۇرىس ەسەپتەلگەن بە؟ قانشالىقتى الەمدىك تاجىريبەگە ساي كەلەدى؟
– ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنە نازار اۋدارساق, ماسەلەن, جاپونيادا سالىق سالىنبايتىن مينيمۋم – شامامەن 489,0 مىڭ تەڭگە (160,0 مىڭ يەنا), گەرمانيادا شامامەن 400,0 مىڭ تەڭگە (819 ەۋرو), ياعني وسى سومالاردان جالاقى مولشەرى اسپاسا تابىس سالىعى الىنبايدى. بىزدەگى ءومىر ساپاسىنىڭ كوپتەگەن كورسەتكىشتەرى الەمنىڭ ءبىراز ەلدەرىنەن ەداۋىر ارتتا قالىپ وتىر.
دامىعان ەلدەردە تابىسقا سالىق سالۋدىڭ ەرەكشەلىگى, پروگرەسسيۆتى ستاۆكالاردى قولدانۋ, سونىڭ ارقاسىندا تابىسى از ادامدار مەملەكەتكە تومەندەتىلگەن ستاۆكا بويىنشا تولەيدى. ەگەر دە ءبىزدىڭ سالىق جۇيەمىزگە شەتەل تاجىريبەسىن ەنگىزەتىن بولساق, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قانشالىقتى حالىقتىڭ تابىسىن سالىقتان بوساتۋعا بولار ەدى. قۇزىرەتتى ورگاندار دا, سالىق تولەۋشىلەر دە ارينە ءتۇسىنۋى كەرەك. دامىعان ەلدەر سياقتى بىردەن 400,0 مىڭ تەڭگەدەن تومەن جالاقىعا سالىق سالىنباسىن دەۋگە نەگىز جوق.ءبىز ونداي ءومىر دەڭگەيىنە جەتە قويعان جوقپىز. كەلەشەكتە وركەنيەتتى ءادىل قوعام قۇرعىمىز كەلسە, سوعان ۇمتىلۋىمىز قاجەت. ارينە, بيۋدجەتتەگى سالىقتىق تۇسىمدەر قۇرىلىمىندا جتس سوماسى ازايادى, بىراق پروگرەسسيۆتى سالىق مەحانيزمىن ەنگىزۋ كومەگىمەن بولاشاقتا ول سوما بىرنەشە ەسە كوپ جينالادى دەگەن ويدامىن. سالىق كودەكسىندە كورسەتىلگەن شەگەرىمدەر سانى كەڭەيتىلۋى ءتيىس.
ماسەلەن, Jusan Analytics كومپانياسى استانا مەن الماتى جۇمىسكەرلەرىنىڭ نەگىزگى ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى بازالىق شىعىندارىنا تالداۋ جۇرگىزگەن. زەرتتەۋدە تاماقتانۋ, كوممۋنالدىق تولەمدەر, مەديتسينا, كولىك جانە ءبىلىم بەرۋ سەكىلدى نەگىزگى شىعىنداردى قامتىعان. بۇل رەتتە ساراپشىلار ۇزاق مەرزىمدى ساتىپ الۋدى, نەسيەنى, يپوتەكانى تولەۋدى, پاتەردى جالعا الۋدى قاراستىرعان جوق, ويتكەنى ولار اركىمنىڭ جەكە جاعدايلارى مەن قالاۋىمەن بايلانىستىرعانى بار.
سونىمەن ورتاشا ەسەپ بويىنشا, اي سايىن بازالىق شىعىستارعا 246,3 مىڭ تەڭگە نەمەسە ورتاشا جالاقىنىڭ 60% - ى جۇمسالعان. مەگاپوليستەر اراسىندا ايتارلىقتاي تەڭسىزدىك بار. الماتىدا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 51% - ى وزدەرىنىڭ بازالىق قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمساعاننان از تابىس تاپقان. ال ەلوردادا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 13% - ىندا تابىس كورسەتكىشى تاپشىلىقتى كورسەتكەن.استاناداعى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى الماتىعا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ بولعان. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ سالىق جۇيەسىندە وسى اتالعان شىعىنداردىڭ كوبىسى جەكە تۇلعالاردىڭ تابىسىنان الىناتىن سالىقتى ەسەپتەۋ كەزىندە شەگەرىمدەرگە جاتقىزىلادى. ول دۇرىس جانە ءادىل دەپ سانايمىن.
– جەكە تابىس سالىعى بويىنشا ناقتى قانداي ۇسىنىس ايتار ەدىڭىز؟
– جتس بويىنشا سالىقتىڭ رەفورمالاۋ اياسىندا ازاماتتاردىڭ تابىستارىنا سالىناتىن سالىقتاردىڭ الەۋمەتتىك باعىتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سالىق سالۋدىڭ نەگىزگى اۋىرلىعىن حالىقتىڭ اۋقاتتى توپتارىنا اۋىستىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ, ورتا توپ پەن كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار وتباسىلارعا سالىق سالۋدىڭ نەعۇرلىم جەڭىلدەتىلگەن تارتىبىنە قول جەتكىزۋدە كريتەريلەردى ناقتى بولىنسە.مەنىڭ ويىمشا, بىرىنشىدەن, جەكە تۇلعالاردىڭ تابىستارىنا سالىق سالىنبايتىن ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن قاراپايىم حالىققا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ناقتى اقشا سوماسىن ەنگىزۋ (ورتاشا جالاقى مولشەرىنەن اسپايتىن سومانى) جانە ودان تەك مىندەتتى زەينەتاقى مەن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا ارنالعان جارنالار بويىنشا سالىقتىق شەگەرىمدەر جاساپ, تابىس سالىعىنان بوساتۋ كەرەك. دەمەك بەلگىلى ءبىر سوماعا نولدىك ستاۆكا قولدانىلسا.
ەكىنشىدەن, تابىس سالىعى بويىنشا سالىق ستاۆكالارىنا تاسىلدەردى قايتا قاراۋ, پروگرەسسيۆتى سالىق سالۋ شكالاسىنا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلسا.
ۇشىنشىدەن, جتس بويىنشا شەگەرىمدەر قۇرىلىمىن شەتەل تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, تۇپكىلىكتى قايتا قاراستىرۋ قاجەت. جالپىلاما جەكە تۇلعانىڭ قوعامدىق ستاتۋسىن ەسكەرە وتىرىپ, سالىقتىق جەڭىلدىكتەردىڭ پارمەندى جۇيەسىن قۇرۋ ءتيىس دەپ سانايمىن.
سالىق جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ونىڭ الەۋمەتتىك فۋنكتسياسىن تيىمدىرەك ورىنداۋعا باعىتتالۋى كەرەك. كىرىستەردى ەڭ بايلاردان كەدەيلەرگە قايتا ءبولۋ, كىرىستەردىڭ شامادان تىس سارالانۋىن ازايتۋ, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جويۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەتتەر, سونداي-اق ولاردى شەشۋدىڭ ادىستەرى مەن قۇرالدارى سالىق ساياساتىنىڭ جالپى تۇجىرىمداماسى اياسىندا جانە جاڭا سالىق جۇيەسى جوباسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا تۇجىرىمدالۋى كەرەك.
– ەلىمىزدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن وزگە, ۇلتتىق قور دا بار. مۇندا تۇسىمدەردىڭ نەگىزىن مۇناي سەكتورى ۇيىمدارىنان اۋدارىلاتىن تىكەلەي سالىقتارعا تيەسىلى. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ سالىق اۋىرتپاشىلىعى دامىعان ەلدەردەگى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا قانشالىقتى ادىلدىك تانىتىپ تۇر؟
– مەملەكەت باسشىسى ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ كەزىندە ەلىمىزدەگى تەرەڭ الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تۋرالى حالىقتىڭ جارتىسىندا اي سايىنعى تابىس 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپاسا دا, جىلىنا 1300 دوللاردان ءسال اسادى. مۇنداي اقشامەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. جاعدايدى شۇعىل وزگەرتۋ كەرەك, دەگەن بولاتىن. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بايلىعىنىڭ تەڭ جارتىسىنا بار-جوعى 162 ادام يەلىك ەتەدى ەكەن. وسى بيزنەس يەلەرى قانشالىقتى سالىقتى ءادىل تولەپ جاتقانىن باعالاۋ ءۇشىن, ولاردىڭ سالىق اۋىرتپاشىلىعىن شەتەلدىك ستاندارتتارعا ساي جاساعان دۇرىس.
زاڭناماعا سۇيەنسەك, ۇلتتىق قوردى قۇرۋدىڭ ماقساتى بىرىنشىدەن, ەلدىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ەكىنشىدەن, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن اقشالاي قاراجاتتى جيناقتاۋ, ۇشىنشىدەن, ەكونوميكانىڭ قولايسىز سىرتقى فاكتورلارى اسەرىنە تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ بولسا, تورتىنشىدەن, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ الەمدىك باعالار كونيۋنكتۋراسىنا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ كورسەتىلگەن.
–وسى جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى ىسكە قوسىلدى. مۇندا ايتا كەتەتىن ءجايت, ءار جىلى دۇنيگە كەلگەن ءسابي ءارتۇرلى سوما جينايدى.ۇكىمەت وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدان بۇرىن دامىعان مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنە قانشالىقتى سۇيەنگەن؟
– باعدارلاما اياسىندا جىل سايىن ەل ازاماتى بولىپ سانالاتىن بارلىق كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ نىسانالى جيناقتاۋ شوتىنا ۇلتتىق قوردان تۇسكەن ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ ءبىر بولىگى تولەنەدى. سوعان سايكەس, بارلىق بالالارعا جىل سايىن ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ 50% ەسەپتەلىنىپ وتىر. باعدارلاما بويىنشا بالالاردىڭ نىسانالى جيناقتاۋ شوتتارىنا العاشقى قاراجات ءتۇستى. اقپان ايىندا بۇل پروتسەسس جۇزەگە اسىرىلىپ,ءار بالاعا 100,52 اقش دوللارى تولەندى.
ارينە, بۇل باستاما جاقسى ءىس-شارا جانە بۇل زاڭدى ازىرلەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, ەلىمىزدىڭ جەتكىنشەكتەرى كامەلەتتىك جاسقا تولۋىنا قاراي قانشا قاراجات جيناي الاتىنىن ايتىپ بەردى. «ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ ەسەپتەۋلەرىندە ەلىمىزدە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 400 مىڭ بالا ومىرگە كەلەتىنىڭ ەسكەرسەك, 18 جاسقا تولعاندا شوتتا كەمىندە 3 000 اقش دوللارى جينالادى, دەپ وتىر. اتا-انالار بالالارىنا ۇلتتىق قوردان اقشا بەرىلەتىنىن تۇسىنەدى, ال ءىس جۇزىندە ولارعا ۇلتتىق قوردىڭ ءارتۇرلى قارجى قۇرالدارىنا ينۆەستيتسيا سالۋدان الاتىن تابىسىنىڭ جارتىسىنان اقشا بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ءبىز بۇل ينۆەستيتسيالىق كىرىستەر تۋرالى ەشتەڭە بىلمەيمىز, ويتكەنى ولار اشىق ەمەس.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نەگە ءباا تاجىريبەسىن ۇكىمەت باسشىلارى قاراستىرمادى؟ دەگەن اقىلعا قونىمدى سۇراق تۋىندايدى. ارينە, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن ءباا ەكونوميكاسى قۇرىلىمىن سالىستىرۋعا بولمايدى.شىندىعىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ رەسۋرستىق ارتىقشىلىقتارى بار ەكەنى ءسوزسىز. ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعى جوق, ول مەملەكەت سياقتى ءشولدى ايماق ەمەس, تابيعاتىمىز كەرەمەت, ولار تەك مۇنايدان رەنتا جيناسا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ قويناۋىندا مەندەلەەۆ كەستەسىنىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرى بار. ءيا, قازاقستان – مينەرالدى-شيكىزات بازاسى. بىراق رەسۋرستار تاۋسىلمايىنشا, رەسۋرستىق ارتىقشىلىقتاردى پايدالانۋ كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىعىمىز. بولاشاقتا وسى اتالعان تاجىريبەنى مۇمكىندىگىنشە قولدانىپ, جۇزەگە اسىرا بىلسەك, سوندا عانا قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ جويىلاتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.
اڭگىمەلەسكەن –
گۇلميرا باعىتقىزى
«ەgemen Qazaqstan»
