سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
NEET جاستار نەگە نيەتسىز؟
نارىقتاعى وزگەرىستەرگە نازار اۋدارساق, ەكونوميكالىق احۋال ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتاردىڭ ۇلەسىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە باعىناتىنىنان بايقايمىز. الەم ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى, حال-احۋالى كوبىنە-كوپ ونداعى جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتاردىڭ كورسەتكىشىنە قاراي قالىپتاسادى. سوندىقتان جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر جاستاردى جۇمىسقا تارتىپ, بىتە قايناسقان قوعامداعى وزگەرىستەردەن قۇر قالماۋعا شاقىرادى. جىل سايىن NEET جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, قاجەتىنشە باعىت-باعدار كورسەتىپ جاتقان وڭىرلەر بار. ولار وقىمايتىن ءارى جۇمىسسىز جاستاردى انىقتاپ, مەيلىنشە جۇمىسقا ورنالاسۋعا ىقپالداسادى. ءبىر قىزىعى, وقىمايتىن ءارى رەسمي جۇمىسسىز جاستاردىڭ كوبى بىردەن NEET ساناتىنا قوسىلۋى ابدەن مۇمكىن. ءوڭىر-وڭىردە رەسمي تىركەلمەي, شاعىن كاسىپپەن, باۋ-باقشا, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن, ماۋسىمدىق جۇمىسقا ارالاساتىن, تاعىسىن-تاعى بىرنەشە سالادا ەڭبەك ەتىپ, جۇمىسىن راستامايتىن جاستار بارشىلىق. ايتكەنمەن ولاردى تۇگەل كاسىبي بىلىكتىلەردىڭ قاتارىنا قوسا المايتىنىمىز انىق. جاستارعا ناق قازىر كەرەگى – بىلىكتىلىك. ويتكەنى بىلىكتىلىگى مول, قابىلەتتى مامانعا سۇرانىس جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلدى. پرەزيدەنت وسى جولى ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك تۋراسىندا وي-پىكىرىن تۇيىندەپ, جاستاردى مەملەكەت ۇسىنعان مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا شاقىردى. ەندىگىسى – NEET جاستاردى وسى باعدارلاماعا تارتۋ عانا.
«كەلەسى ماڭىزدى قۇندىلىق – ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك. ءوز كاسىبىن وتە جاقسى بىلەتىن, وعان ابدەن بەرىلگەن, ەڭبەكقور ادام عانا تابىسقا جەتە الادى. مەن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ كوزى اشىق, دۇنيەتانىمى كەڭ بولعانىن قالايمىن. «تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك» دەيدى حالقىمىز. وتە ماعىنالى وسيەت. جاس ۇرپاق بۇل ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسىنا تەرەڭ بويلاۋى قاجەت. قازاقستان – بارشا ازاماتىمىزدىڭ ورتاق وتانى, قاستەرلى مەكەنى. ونىڭ قاي تۇكپىرى دە – ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىز. جاستار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن بىردەي جاقسى كورىپ, تۇتاس ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقانى ابزال. مەن وبلىستارعا ساپار كەزىندە جاستاردىڭ كوبى تۋعان اۋلىنان سىرتقا شىعۋعا ق ۇلىقسىز ەكەنىن بايقايمىن. مەنىڭ تاپسىرماممەن الدىڭعى جىلى باتىس ايماقتىڭ جاستارى ءۇشىن 10 مىڭ ءبىلىم گرانتى ءبولىندى. وكىنىشكە قاراي, سول گرانتتىڭ كوبى يگەرىلمەي قالدى. سوندىقتان گرانت سانىن ەسەلەپ قىسقارتۋعا تۋرا كەلدى. ياعني جاستارىمىز قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانباي وتىر», دەدى پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا.
ءيا, ءبىلىم الماي, اۋىلدا قالۋدى ءجون كورەتىن جاستار بار. ونىڭ ىشىندە وتباسىلىق شاعىن كاسىبىن دوڭگەلەتىپ, سۇرانىسقا ساي ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. قالاداعى جاڭاشىل يدەيالاردى اۋىلعا اكەلەتىندەردىڭ دەنى – جەرگىلىكتى ازاماتتار. سەبەبى قالادا ءىسى العا باسقاندار وڭايلىقپەن اۋىلعا كەلە بەرمەيدى. ارينە, مۇمكىندىك بولسا اۋىل, مەيلى قالا جاستارىنىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, سول ءبىلىمدى وندىرىستە پايدالانعانعا جەتەرى جوق. پرەزيدەنت ايتقان ەلدىڭ باتىس ايماقتارىنا دەپ بولىنگەن ءبىلىم گرانتتارىنىڭ يگەرىلمەي قالعانى تولعاندىرادى. مۇنىڭ دا ءبىر ەمەس, بىرنەشە سەبەبى بار دەپ تۇيسىندىك. بالكىم, اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى ءالسىن جۇرگىزىلسە كەرەك نەمەسە جاستاردىڭ باتىس وڭىرلەردە ءبىلىم الۋعا ىجداعاتى جوق بولار. ءيا, قاس-قاباعىنا قاراپ وتىرعان بالاسىن الىس ايماقتارعا جىبەرۋگە جۇرەكسىنەتىن اتا-انالار دا كەزدەسەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە توتەپ بەرە الماي, الەۋمەتتىك جاردەماقى الىپ وتىرعاندار بار. قىسقاسى, NEET جاستاردىڭ وقۋعا نەمەسە جۇمىس ىستەۋگە نيەتى بولعانىمەن, مۇمكىندىگى بولمايدى نەمەسە جەڭىلدىكتەردى بىلە بەرمەيدى. پرەزيدەنت وسى جولى ۇلتتىق قۇرىلتايدا شەتەلدە ءبىلىم الىپ, ادال ەڭبەك ەتىپ, وزىنە, ەلىنە پايدالى ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن جاستاردى قولدايتىنىن اڭعارتتى.
«بالا ەسەيگەن سوڭ قاناتتانىپ, ۇيادان ۇشۋعا ءتيىس. باسقا ايماقتاردا, ءتىپتى شەتەلدە ءبىلىم الۋى قاجەت. وزگە جۇرتتىڭ قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن كورگەنى ابزال. سونداي-اق قاي جەردە وزىنە جانە ەلىنە پايداسى تيسە, سول جەرگە بارىپ ەڭبەك ەتۋى كەرەك. بۇگىندە سولتۇستىك ايماقتاردا جۇمىس كۇشى جەتىسپەيدى. ول جاقتا تەگىن ءبىلىم الۋعا, جاقسى جۇمىس ىستەۋگە بارلىق مۇمكىندىك بار. مەملەكەت بەرىپ وتىرعان وسى مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانۋ قاجەت. ءبىز مىڭداعان شاقىرىم جەردە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كوشپەلىلەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى ۇمىتپايىق. قازىرگى جاستار زاماناۋي كوشپەلىلىكتىڭ جاقسى جاقتارىن يگەرە ءبىلۋى كەرەك. كوشى-قون – دۇنيە جۇزىنە ورتاق قالىپتى قۇبىلىس. ءبىز شەتەلگە بارىپ, قارا جۇمىس ىستەپ ءجۇر دەپ كورشى ەلدىڭ ازاماتتارىن مەنسىنبەي قاراعان ادامداردى دا كوردىك. شىن مانىنە كەلگەندە, سول شەتەلدە جۇرگەن ادامدار جاڭا داعدىلاردى يگەرەدى, جاڭا كاسىپتەردى مەڭگەرەدى. ولار ءوز ەلىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ەداۋىر ۇلەس قوسىپ ءجۇر. امەريكانىڭ وزىندە ورتالىق ازياداعى كورشىلەس ەلدەردىڭ مىڭداعان ازاماتتارى تۇرىپ جاتىر. كوبى بيزنەسىن جۇرگىزىپ, ساۋدامەن اينالىسادى, اراسىندا قالتالى ادامدار پايدا بولىپ جاتىر. بىراق ولار ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن جوعالتقان جوق. ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ ازاماتتارى دا شەتەل اسىپ, تابىس تابۋعا نامىستانبايدى. زاماناۋي كوشپەلىلەر, Modern Nomads دەگەنىمىز – وسى. بۇل – بۇكىل الەمدە بولىپ جاتقان ءۇردىس», دەگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 200 مىڭعا جۋىق ەل ازاماتىنىڭ شەتەلدە زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ ءجۇر دەگەن دەرەكتى مىسال ەتتى.
كوشى-قوننىڭ كۇنگەي تۇسى
شەتەلدە جۇرگەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جاستار بولسا كەرەك. وسى تۇستا ءبىز ەڭبەك كوشى-قونىنداعى وزگەرىستەرگە زەر سالعاندى ءجون كورىپ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات ابۋلحاتينمەن پىكىرلەسكەن ەدىك.
– جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە مامانداردى كوشىرۋ ماقساتىندا ىسكە اسىپ جاتقان جوبالار بار. مىسالى, كەيىنگى ەكى جىلدا الماتى, جەتىسۋ, قىزىلوردا, جامبىل, تۇركىستان وبلىستارىمەن قاتار, شىمكەنت, الماتى قالالارىنداعى بىلىكتى مامانداردى پاۆلودار, قوستاناي, اباي, قاراعاندى سەكىلدى وبلىستارعا كوشىرۋگە كوڭىل ءبولىندى. ياعني اتالعان وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋدى جوسپارلاعان ماماندارعا مەملەكەتتەن كومەك كورسەتىلەدى. شامامەن ءار ادامعا – 70 اەك كولەمىندە. ال ءۇي جالدايتىن بولسا, كوممۋنالدىق قىزمەتكە ءبىر جىلعا دەيىن 15-30 اەك توڭىرەگىندە كومەك قاراستىرىلعان. قالاي دەگەندە دە بۇل ىشكى كوشى-قوندى ىنتالاندىرۋدىڭ قامى عوي. جۇمىسشىلاردىڭ سول ولكەدە تۇراقتاپ قالۋى ماڭىزدى. بىلتىر ۇكىمەت كوشى-قون ساياساتىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن قابىلدادى. سوعان سايكەس, ەلدىڭ سولتۇستىك ولكەلەرىنەن ءۇي ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ جۇرگەندەرگە سەرتيفيكات تابىستالادى. بۇل سەرتيفيكاتتىڭ سوماسى 4 ملن تەڭگەدەن اسپايدى, – دەيدى ە.ابۋلحاتين.
بۇل – ەڭبەكقور جاستارعا, جاس وتباسىلارعا ۇسىنىلىپ وتىرعان مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى عانا. كوشى-قون ساياساتىنداعى وسى قادام وڭتۇستىكتە تىعىز ورنالاسقان حالىقتى سولتۇستىك ولكەلەرگە قونىستاندىرۋعا ءالى دە بولسا سەپتەسەدى دەپ ويلايمىز. قازىرگى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنە نازار اۋدارساق, جىل وتكەن سايىن شالعايداعى شاعىن اۋىلداردىڭ جويىلىپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. حالىقتىڭ باسىم-كوپشىلىگى قولدان كەلسە, اۋدان ورتالىعىنا جاقىن اۋىلدارعا قونىستادى. بۇل ۇدەرىس, اسىرەسە ەلدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىندا جيىرەك بايقالادى.
شەتەل اساتىندار, ءبىلىم الىپ, ەل ىشىندە جۇمىس بابىمەن ءبىر ايماقتان ەكىنشى ايماققا كوشىپ-قوناتىنداردىڭ دەنى – جاستار. ولار قايدا ءبىلىم الىپ, قايدا جۇمىس ىستەسە دە تاڭداۋ – ءوز ەركىندە. بىراق شەشىم قابىلدار الدىندا مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا نازار اۋدارسا, ىزدەنسە, ارتىق ەتپەيدى. مىسالى, «سەرپىن», «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن جاستار ەلدە, شەتەلدە تەگىن ءبىلىم السا, مەملەكەتتىك باعدارلاماعا نازار اۋدارماي, سولتۇستىكتە نەمەسە شەتەلدە شىعىندالىپ, ءوز قاراجاتىنا ءبىلىم الىپ جۇرگەندەر كوپ.
– جاستاردىڭ شەتەل اسىپ, ەڭبەك ەتكەنى, ءبىلىم العانى بىزگە ءتيىمسىز دەۋگە بولمايدى. كەرىسىنشە, ولار شەتەلدە ساپالى ءبىلىم الىپ, ىسىلىپ, جاقسى مامان رەتىندە قالىپتاسىپ ورالسا, بىزگە ولجا. بىزگە وزبەكستاننان, تاجىكستان مەن قىرعىزستاننان جۇمىس ىستەۋگە كەلەتىندەر بار. اتالعان ەلدەردەن شامامەن بىزدە 300 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن رەسەيدە ەڭبەك ەتتى. ءارى ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – بىلىكتىلىگى بار ماماندار. مۇنايشى, IT سالاسىن يگەرگەندەرگە دە سۇرانىس بولدى. جاستار ەڭبەكقور, جۇمىستان قاشپايدى. اركىم ءوز بولاشاعى, وتباسى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ال ەڭبەك كوشى-قونى تابيعي ۇدەرىس دەپ ايتار ەدىم. IT سالا بىزدە جاقسى دامىعان. ماماندار جەتكىلىكتى. سول ءۇشىن دە وزبەكستان بىزدەن, باسقا دا الىس-جاقىن ەلدەردەن مامان تارتىپ, IT سالانى وركەندەتۋگە تىرىسىپ جاتىر. وسىلاي بىزگە دە شەتەلدەن كەلىپ, بىرنەشە سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بىلىكتى ماماندار بار. بىزدىكىلەر سول مامانداردان بىلمەگەنىن ۇيرەنەدى. بۇل – قورقاتىنداي ەمەس, قالىپتى قۇبىلىس, – دەيدى ە.ابۋلحاتين.
قاي مەملەكەت بولسىن, ءبىلىمدى, بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندارعا ەسىگىن ايقارا اشادى. دامىعان ەلدەردىڭ قاي-قايسىسى دا تاجىريبەلى ماماندى شەتكە ىسىرمايدى. بىلىكتى مامان بىزگە عانا ەمەس, بۇكىل ەلگە قاجەت. بۇگىندە ەل ازاماتتارىنا قاتارعا بارىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك قاراستىرىلدى. ۇلىبريتانياعا ماۋسىمدىق جۇمىستارعا بارۋعا بولادى. سول سەكىلدى وڭتۇستىك كورەيامەن جۇمىس بويىنشا كەلىسىم ءجۇرىپ جاتىر. بۇل باعىتتا جاعىمدى جاڭالىق كوپ, كەلەشەكتە ءالى دە ۇتىمدى شەشىمدەر قابىلداناتىن سەكىلدى. «Team Qazaqstan» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى ولجاس سۇلەيمەنمەن اڭگىمەلەسكەندە, ول دا شەتەلگە ءبىلىم الۋعا, ادال ەڭبەك ەتۋگە بارعانداردى قولداۋ كەرەك دەگەن پايىمدى قۇپتايتىنىن ايتتى.
– ۇلتتىق قۇرىلتايدا سان-سالانىڭ بىلگىرلەرى ءوز سالاسىنداعى, ءوز وڭىرىندەگى قوردالانعان وزەكتى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى, تالقىلادى. قۇرىلتايدا پرەزيدەنت جاستاردى بىلىمگە ۇمتىلۋعا, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋگە شاقىردى. جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ تۋرالى وي-پىكىر ايتىلدى. ءيا, جاساندى ينتەللەكتى – كەلەشەكتە اينالىساتىن ەمەس, بۇگىن قولعا الاتىن دۇنيە. قازىر ەلدە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىن جاستار از ەمەس. ءساتتى جوبالار جەتەرلىك. جۇمىس, ءبىلىم جونىندە وي قوزعاعاندا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. وتانىن سۇيەتىن ازاماتتار ەلدىڭ, جەردىڭ قادىرىن جىراقتا جۇرگەندە ەكى ەسە تۇسىنەدى. شەتەل اسقان جاستار سول جەردە قالىپ كەتەدى دەگەن قاتە تۇسىنىك بار. نەگىزى, دۇرىس تاربيە كورگەن ازامات حالقىنا, ءوزىنىڭ ولكەسىنە جاناشىر بولادى. جاستار قازىر ەل ىشىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە ساي بولۋى قاجەت. وعان جاستاردىڭ قارىم-قابىلەتى, ورەسى جەتەدى. ەگەر جاستار شەتەلگە شىعىپ ادال ەڭبەك ەتسە, وتباسىن اسىراسا, ونىڭ ءوزى – ەلگە پايدا. تاجىريبە جيىپ بىلىكتىلىگىن ارتتىرادى, تانىم-تۇسىنىگى كەڭەيەدى, – دەيدى و.سۇلەيمەن.
قورىتا كەلە, شەتەل اسىپ, ءبىلىم الۋعا ۇمتىلعاندار مەن ادال تابىس تابۋدىڭ قامىمەن جۇرگەندەرگە مۇمكىندىك مول ەكەنىن تۇسىندىك. تمد ەلدەرىنەن بولەك, ەكونوميكاسى الدەقايدا قۋاتتى مەملەكەتتەرگە بارىپ, زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەۋگە دە جول اشىلىپ كەلەدى. ەڭبەك ميگراتسياسىنا قاتىستى ەكىجاقتى كەلىسىم ارقىلى رەتتەلەتىن شارۋالاردى ۇيلەستىرۋ, ۇسىنۋ مەملەكەتتىڭ ەنشىسىندە بولسا, سول مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا, ادال ەڭبەكپەن ادال تابىس تابۋعا كىم-كىمنىڭ بولسا دا مۇمكىندىگى بار.
