الەم بويىنشا بىرنەشە مىڭ تەاتر جۇمىس ىستەپ جاتىر دەسەك, سونىڭ ارقايسىسى ساحناسىندا ومىرگە كەلگەن قويىلىمدارى ارقىلى ادامنىڭ ىشكى الەمىن بايىتادى. تەاترعا پەندە بولىپ كىرگەن جان ادام بولىپ تازارىپ شىعادى.اسەمدىكپەن ادىپتەپ, سۇلۋلىقپەن ماتاپ, تاڭعاجايىپ الەمنىڭ بەسىگىندە تەربەپ, ادامشىلىق بيىگىنەن جۇرەكتەرگە جىلىلىق قۇيىپ, سان مىڭداعان ادامدى بيىكتەرگە جەتەلەۋمەن كەلەدى. ءيا, تەاتر – تەكتىلىك مەكەنى. مۇندا كىرلەگەن سەزىمدەر تازارىپ, جابىققان كوڭىلدەر جاي تابار عاجايىپ اۋرا بار. ول – قاسيەتتى ساحنا ارقىلى كورەرمەن جۇرەگىنە قۇيىلار عاجايىپ مۋزىكا – ءومىر ءانى! تەاترعا ءبىر كەلگەن كورەرمەن بىرنەشە جىلعا ازىق بولار رۋحاني قازىنا جيىپ, ءومىردىڭ وزگەشە نوتاسىن سەزىنىپ قايتادى. جۇرەگى ساعىنىش پەن سەزىمگە تولىپ, جاڭارىپ, ادامي كەلبەتىن تولىقتىرىپ شىعادى. باسقا قاي جەردەن ادام وسىنداي ءنار, وسىنداي قۋات الادى؟! سەبەبى ساحنادا ءومىر مەن ادامدى بايلانىستىراتىن نازىك تە ءنارلى دىڭگەك بار. ول – ماحاببات! ماحابباتتان ءنار الىپ, ونەر تۋدىرعان اكتەر الەمى – شىن مانىندە ۇلىلىقتىڭ باستاۋى. سان ءتۇرلى جۇرەك سىرلارى مەن كوڭىل كۇي قايشىلىقتارىنىڭ ورتاق مامىلە تاۋىپ, كورەرمەنىن كوركەم ويدىڭ كوكجيەگىنە بويلاتىپ, سۇلۋ سەزىمنىڭ مۇحيتىنا سۇڭگىتەتىن مارتەبەلى دە مەرەيلى مەكەن بۇل. ۇلى مۇسىرەپوۆشە ايتساق, حاس سۇلۋدىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر ونەر – ول تەاتر!
كاسىبي قازاق تەاترى تۇڭعىش تۇندىگىن تۇرگەن سوناۋ 1926 جىلدان باستاپ ساحنا الەمى سان ءتۇرلى سوقپاققا ءتۇستى. بىردە ورلەسە, بىردە قۇلديلادى. تۋما تالانتتاردىڭ ەسەپسىز ەڭبەگىمەن ەڭسەرىلىپ, ۇلتىمىز ءۇشىن ەسىگىن ايقارا اشقان ۇلىق ونەر جىلدارمەن بىرگە جاندانىپ, جاڭارىپ, جانرلىق ءھام فورمالىق تۇرعىدان ءتۇرلى ترانسفورماتسيانى باستان وتكەردى. ۇتقان تۇسى دا, ۇتىلعان تۇسى دا مول. دەگەنمەن ءبارى – تاجىريبە. قاتەلىگىنەن ساباق الىپ, جەتىستىگىن جەلكەن ەتكەن ۇلتتىق تەاتر ونەرى, مىنە, عاسىرعا جۋىقتاپتى, قازاق قانا ەمەس, جاھان جانارىن جاۋلاپ, عالام تانىعان, مويىنداعان عاجايىپ تاجىريبەلەردىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. ۇلتىمىزدىڭ ناعىز رۋحاني كەلبەتىن قالىپتاستىرىپ, بۇگىنگى بەتبەينەسىنە اينالىپ وتىر. استانا مەن الماتىنى ايتپاعاندا, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تەاترلاردىڭ بارلىعى ءدۇر سىلكىنىپ, شاما-شارقى جەتكەنىنشە ونەر تۋدىرۋ جولىندا تەر توگۋدە. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى فەستيۆالدارعا قاتىسىپ, قازاق ونەرىنىڭ بايراعىن جەلبىرەتىپ جۇرگەن جەڭىستى قادامدارى دا زور قۇرمەتكە يە.
كەزىندەگى تەاتر الەمىنە رەفورما جاساعان ءازىربايجان مامبەتوۆ, ودان كەيىنگى بۋىن جانات حادجيەۆ, قايرات سۇگىربەكوۆ, بولات اتاباەۆ, رۇستەم ەسداۋلەتتەر سالعان ساحناداعى سارا جول بۇگىندە جۇلدىزبەك جۇمانباي, فارحات مولداعالي, دينا جۇماباي سىندى جاس رەجيسسەرلەر جۇمىسىندا جاڭاشا جول تاۋىپ, سونى سەرپىلىسكە ۇلاسىپ كەلەدى. ءداستۇرلى دراما تەاترلارى عانا ەمەس, قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ دا تىنىسى اشىلىپ, تىڭعا تۇرەن سالعانداي توسىن جاڭالىقتارعا تولى. ۇلتتىق دراماتۋرگيادان بولەك, ەۆريپيدتىڭ «مەدەيا», ە.حەمينگۋەيدىڭ «شال مەن تەڭىز», ش.ايتماتوۆتىڭ «انا – جەر-انا» قويىلىمدارىنىڭ قۋىرشاق تەاترى ساحناسىندا سويلەۋى دە جاس رەجيسسەرلەردىڭ ىرگەلى ىزدەنىس جولىندا ەكەندىگىن ايعاقتايدى. سول سەكىلدى ۇلتتىق كلاسسيكامىزدىڭ استارىنا قازاقى تانىم تۇرعىسىنان تەرەڭ ءۇڭىلىپ, سونى ساراپتاۋعا بارىپ جۇرگەن تالانتتى رەجيسسەر فارحات مولداعاليدىڭ «قاراگوز», «قۇلاگەر», جۇلدىزبەك جۇمانبايدىڭ «جۋسان ءيىسى» سىندى قويىلىمدارى ۇيىقتاپ جاتقان سانانى وياتقان تاماشا ىزدەنىستەر ناتيجەسى ەكەندىگى ءسوزسىز.
كەيىنگى ۋاقىتتا تەاتر الەمىندە بايقالىپ جۇرگەن تاعى ءبىر تاماشا ءۇردىس – ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ جاۋھارلارىنىڭ ساحنادا جارقىراي كورىنۋى دەر ەدىك. بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا», سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان ءيىسى», ورالحان بوكەيدىڭ «قار قىزى», «اتاۋ كەرە», «ۇيقىم كەلمەيدى», «جەتىم بوتا», دۋلات يسابەكوۆتىڭ «گاۋھارتاس», ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «عاشىقتار», ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار», ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «شىڭىراۋ», شەرحان مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشا», «تەكابۇرقاق», مۇحتار ماعاۋيننىڭ «شاقان شەرى», راحىمجان وتارباەۆتىڭ «جالعىزدىق» سىندى كلاسسيكالىق شىعارمالارىنىڭ ساحنادان ءساتتى ءۇن قاتۋى دا تەاتر الەمىنىڭ بابىندا ەكەنىن بايقاتسا كەرەك.
سول سەكىلدى تاريحي تاقىرىپتاردى تەرەڭنەن قاۋزاپ, تىڭ فورمالارعا ەركىن باراتىن دۋلات يسابەكوۆ, ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, روزا مۇقانوۆا, دۋمان رامازان, سايا قاسىمبەك, قانات ءجۇنىسوۆ باستاعان اعا بۋىن دراماتۋرگتەردىڭ وكشەسىن باسىپ, دراماتۋرگيادا جەمىستى ىزدەنىس كورسەتىپ جۇرگەن نارتاي ساۋدانبەك ۇلى, جانىبەك اليكەن, قولعانات مۇرات, الىبەك بايبول, ايدانا الامان سىندى جاس دراماتۋرگتەر جۇمىسى دا جانعا جىلۋلىق سىيلايدى. قاي-قايسىسىنىڭ دا قولتاڭباسى وزىندىك «مەنىمەن» دارالانادى. اسىرەسە روزا مۇقانوۆانىڭ «بوپاي حانىم», «ساررا», «ەشكىم دە كىنالى ەمەس», دۋمان رامازاننىڭ» «جوشى حان», جانىبەك اليكەننىڭ «كۇيەۋ بالا» قويىلىمدارىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. تاريحي تاقىرىپتاردى ەركىن يگەرىپ, ابسۋردقا باتىل بارعان ءھام قوعامنىڭ وزەكتى, وتكىر ماسەلەلەرىن جان-جاقتى قامتىپ, شىنايى سويلەتە بىلگەن ايتۋلى جۇمىستار كەيىنگى كەزدەگى «دراماتۋرگ جوق, جاقسى پەساعا ءزارۋمىز» دەگەن تەاترلاردىڭ ءۋاجىن جوققا شىعارىپ, رۋحاني سۇرانىستارىنا تۇشىمدى جاۋاپ بولعانداي.
ال تىڭعا تۇرەن سالىپ, جاڭاشىل باعىتتاعى جاسامپاز تەاتردىڭ ىرگەسىن قالاعان نۇرقانات جاقىپباي سىندى رەفورماتور رەجيسسەرلەردىڭ ەڭبەگى ونەر ءورىسىن وزگەشە تۇرلەندىردى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز. ەلوردا تورىندە اشىلعان جاستار تەاترىنىڭ جۇيەلى رەپەرتۋارلىق ساياساتى ءھام قازاقتىڭ كلاسسيكاسىمەن قاتار الەمدىك جاۋھارلاردى دا جارقىراتا سويلەتە بىلگەن ەڭبەگى بۇگىنگى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ تاماشا تابىسى ەكەندىگى ءسوزسىز. ءبىر عانا «قىز جىبەك» قويىلىمىمەن الەمدىك ميۋزيكل فەستيۆالدارىندا تابىستى ونەر كورسەتىپ, جەڭىسپەن ورالعان ۇجىم ەڭبەگى – شىن مانىندە ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان قوماقتى ولجا. رەجيسسەر جاقىپبايدىڭ ءىزىن جالعاپ, ەلوردا تورىنەن اشىلعان مۋزىكالىق جاس كورەرمەندەر تەاترىنىڭ تابىستى ىزدەنىستەرى دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق. دۋلات يسابەكوۆتىڭ «گاۋھارتاسىن» قايتا جارقىراتقان رەجيسسەر اسحات ماەميروۆ, راحىمجان وتارباەۆتىڭ «جالعىزدىعىنا» جاڭاشا تىنىس سىيلاعان مۇقانعالي تومانوۆ سىندى رەجيسسەرلەر جۇمىسىن تولعانباي تاماشالاۋ مۇمكىن ەمەس.
قازاق ءسوزىنىڭ اۋەزىنە ۇيىپ, ءپالساپاسىنا باس يگەن ليتۆالىق يوناس ۆايتكۋستىڭ يران عايىپ جازعان «قورقىتتىڭ كورىن» وزگەشە ساراپتاۋى, سول سياقتى ساحا ەلىنىڭ ساڭلاق رەجيسسەرى سەرگەي پوتاپوۆتىڭ ءابىش الەمىنە تەرەڭنەن بويلاپ, «شىڭىراۋدى» شەبەرلىك بيىگىندە كەستەلەۋى شىن مانىندە ونەردەگى ايتۋلى جاڭالىق بولعانى ءھام قازاق ونەرىن عالام مادەنيەتىنە جاقىنداتا تۇسكەن ىرگەلى ىزدەنىستەردىڭ ۇزدىك كورىنىسى ەكەندىگى انىق.
ال وسىناۋ جارقىن ىزدەنىس پەن جاقسى جۇمىستاردىڭ استارىندا اكتەر دەيتىن قاۋىمنىڭ قيساپسىز توگىلگەن ماڭداي تەر ەڭبەگىنىڭ جاتقانىن ەكىنىڭ ءبىرى ءبىلىپ باعالاي بەرمەيدى. مارتەبەلى ونەرگە قالقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان اكتەرلىك الەم – شەكسىز كەڭىستىك. ەندەشە ونەردەن ءومىر, ساحنادان سىر تۇيە بىلگەن شەبەرلەردى بۇگىنگى كاسىبي مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىز. سەبەبى بۇل جاي عانا حالىقارالىق تەاتر كۇنى ەمەس, مىنا الەمدە جانى كىرلەپ, رۋحاني شولىركەگەن پەندەنىڭ, بويىنا كەمەل ازىق ىزدەگەندە بارىپ سايا تاباتىن ورتاق قۇندىلىعىنىڭ, مەلپومەنانىڭ مەرەكەسى. ءار كۇنى كەشكى 7-دە ساحنا تورىنەن كورەرمەنىن قۋانا قارسى الىپ, ونەرىمەن ومىرگە ءمان سىيلاپ جۇرگەن اكتەر جۇمىسى جاساي بەرسىن دەيمىز.
