تاسىمال ارتادى, تاريف تومەندەيدى
باكۋ ساپارى بارىسىندا ۋاعدالاسقان ايتۋلى كەلىسىمنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ازەربايجان ارقىلى ەكسپورتتالاتىن مۇناي تاسىمالى كولەمىن ۇلعايتۋ. «قازمۇنايگاز» (قمگ) باسشىسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ساپار ناتيجەسىندە ازەربايجان ارقىلى مۇناي ەكسپورتتاۋ 50 پايىزعا ارتادى. ايعا شاققاندا – 120 مىڭ توننادان 180 مىڭ تونناعا دەيىن, جىلعا شاققاندا – 1,5 ملن توننادان 2,2 ملن تونناعا دەيىن. مۇنداي مامىلەگە «قازمۇنايگاز» بەن «SOCAR» ازەربايجان مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسى قول قويدى. سونىمەن قاتار تاراپتار اراسىندا قازاقستان مۇنايىن ساتىپ الۋ-ساتۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسى تۋرالى مەموراندۋم دا جاسالدى.
كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋدا «باكۋ-تبيليسي-جەيحان» (بتج) مۇناي قۇبىرى پايدالانىلادى. قۇبىردىڭ مۇمكىندىگى تاۋلىگىنە – 1,2 ملن باررەل, ال جىلىنا 60 ملن توننا مۇناي تاسىمالداۋعا جەتەدى. قمگ مەن «SOCAR» اراسىنداعى قازىرگى كەلىسىم بويىنشا ازەربايجان تەرريتورياسى ارقىلى 1,5 ملن قازاق مۇنايى تاسىمالدانادى. مەملەكەت باسشىسى بۇل كورسەتكىشتى جۇيەلى تۇردە ارتتىرۋ كەرەكتىگىن تاپسىرىپ, تىكەلەي قاداعالاپ وتىر.
قمگ مەن «SOCAR» ءبىزدىڭ مۇنايدى بتج عانا ەمەس, «باكۋ-سۋپسا» ارقىلى تاسىمالداۋدى دا ويلاستىرادى. بۇل جەردەگى ماقسات – مارشرۋتتى الدەقايدا تارتىمدى ەتۋ ءۇشىن قازاقستان مەن ازەربايجان تەرريتورياسىندا ترانسپورتتىق تاريفتەردى تومەندەتۋ. ويتكەنى ءتاريفتى تومەندەتپەي جەتكىزىلىمدى ۇلعايتۋ مۇمكىن ەمەس. پرەزيدەنت ساپارىنىڭ قورىتىندىسىنان كەيىن «اقتاۋ-باكۋ-تبيليسي-جەيحان» باعىتى بويىنشا تاسىمال تاريفتەرىن تومەندەتۋگە قاتىستى تالقىلاۋ جالعاسىن تابادى.
«بتج قۇبىر جەلىسىن پايدالانۋعا قاتىستى قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ تەرەڭدەۋى قوس تاراپقا دا ءتيىمدى كەلەشەكتى اشادى. شىعىن جانە تاريف تۇرعىسىنان بتج-نى پايدالانۋدى وڭتايلاندىرا وتىرىپ, ەكى ەل دە ىشكى تۇتىنۋ ءوسىمى مەن ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندەۋى جاعدايىندا دا ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە الار ەدى. مۇنداي ىنتىماقتاستىق ولاردىڭ الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى پوزيتسياسىن نىعايتىپ قانا قويمايدى, ەنەرگەتيكالىق سەكتورداعى ورنىقتىلىق جانە جەتكىزۋدى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا كەلەشەكتە تابىستى بولۋعا جول اشادى. بالامالى ۇسىنىستىڭ ءبىرى – قازاقستاندى كونسورتسيۋمعا اكتسيونەر رەتىندە تارتۋ. بۇل وتاندىق مۇنايدى جەتكىزۋدى ۇلعايتۋعا جانە قۇبىر وتكىزۋ قابىلەتىن بارىنشا پايدالانۋعا ىنتالاندىرۋى مۇمكىن. كونسورتسيۋمداعى قازاقستاننىڭ قاتىسۋى كەلەشەگى كۇشتى يدەيا رەتىندە قاراستىرىلادى, الايدا بۇل ۇزاققا سوزىلاتىن تالقىنى, ءتيىستى تاراپتاردىڭ باعالاۋى مەن كەلىسسوزىن قاجەت ەتەدى», دەيدى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ.
ەۋروپاعا شىعاتىن ءۇش قۇبىر بار
قازىر ەلىمىز باتىس باعىتقا قاراي مۇناي جىبەرۋدە نەگىزىنەن ءۇش باعىتتىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ وتىر. ونىڭ ءبىرىنشىسى – رەسەي ارقىلى وتەتىن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كتك). ەكىنشىسى – اقتاۋ پورتىنان باكۋعا جىبەرۋ, ياعني ءارى قاراي بتج-عا تيەۋ. ءۇشىنشىسى – رەسەيلىك «ترانسنەفت» جۇيەسىندەگى «درۋجبا» مۇناي قۇبىرى ارقىلى مۇناي بەلارۋس پەن پولشا تەرريتورياسى ارقىلى گەرمانياعا جىبەرىلەدى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
«رەسەيلىك ترانزيت پروبلەماسى سانكتسيالىق قيىندىقپەن, سونىمەن قاتار نوۆوروسسيسكىنىڭ اسكەري قيمىلداردىڭ الەۋەتى ايماعىندا ورنالاسۋىمەن بايلانىستى. ساياسي تۇرعىدان قاراعاندا اقتاۋ – باكۋ جەلىسى بويىنشا مۇناي ەكسپورتىنىڭ كەڭەيۋى الدەقايدا تۇراقتى نۇسقا سانالادى. 2023 جىلى ءبىز وسى جەلى ارقىلى 1 ميلليوننان استام مۇناي جىبەردىك. بيىل قاڭتار مەن اقپاندا 230 مىڭ توننا اتتاندىردىق. ازىرگە جىلدىق جالپى ليميت 1,5 ملن توننانى قۇرايدى. قازاقستان ءتيىستى ترانزيتتىك رەزەرۆتەرگە يە ازەربايجان ارقىلى جەتكىزىلىم كولەمىن ءوسىرۋدى جوسپارلايدى. ال بۇعان كەدەرگىسىن كەلتىرەتىن بىرقاتار تۇيتكىل بار. ول نەگىزىنەن – پورتتىق جانە ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى (تەرمينالدار مەن تانكەرلەر) كەشەندى دامىتۋ قاجەتتىلىگى. بۇل باعىتتا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىندا جۇمىس وتە بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەكىنشى تۇيتكىل – مارشرۋتتىڭ قىمباتتىعى. ماسەلەن, كتك بويىنشا ترانزيت اقتاۋ – باكۋ جانە بتج باعىتىنان ەكى ەسە ارزانعا شىعادى. كوپتەگەن كەلىسسوزدىڭ ناتيجەسىندە جىلدىق جەتكىزىلىم كولەمىن 2,2 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا قول جەتكىزىلدى», دەيدى ساياساتتانۋشى دانيار اشىمباەۆ.
ارينە, جىلىنا 56 ملن توننا قازاق مۇنايىن ەكسپورتتاۋعا سەپتەسىپ وتىرعان كتك-نىڭ وتكىزۋ قابىلەتىمەن شەندەسۋ قيىن-اق. دەگەنمەن جەتكىزىلىمدى ءارتاراپتاندىرۋ قاي كەزدە دە ماڭىزىن جوعالتپايدى. الداعى ۋاقىتتا جوسپارلانعان جۇمىستار ساتىمەن اتقارىلسا, ترانسكاسپي باعىتىنىڭ الەۋەتىن 10-20 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە بولادى.
اقتاۋدان – اپشەرونعا
ترانسكاسپي ارقىلى تەك مۇناي ەمەس, سان الۋان تاۋار تاسىمالدانادى. بۇل رەتتە حالىقارالىق كولىك ءدالىزى قىتاي تاۋارى مەن ونىمدەرىن ەۋروپاعا اپارۋدا ۇلكەن ءرول ويناۋعا ءتيىس. بۇل – ءبىزدىڭ كوزدەپ وتىرعان ىرگەلى ماقساتىمىزدىڭ تاعى ءبىرى. ەۋرازيانىڭ ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق كاركاسىن قالىپتاستىرۋدا تەمىرجول الەۋەتى ايرىقشا ماڭىزعا يە. باكۋدە پرەزيدەنتتەر قىتايلىق سيان قالاسىنان شىققان كونتەينەرلىك پويىزدىڭ قازاقستان اۋماعىن باسىپ ءوتىپ, ازەربايجانداعى اپشەرون ستانساسىنا كەلۋ ءساتىن تاماشالادى.
«ترانزيت تەگىن ەمەس. عاسىرلار بويعى قاعيدا. كىم كەرۋەن جولىندا تۇرادى, سونىڭ قارجى تابۋ مۇمكىندىگى ارتادى. تۇيە كەرۋەندەرىن جۇيتكىگەن پويىزدار الماستىردى, بىراق زاڭدىلىق وزگەرگەن جوق. سياننان شىققان جۇكتىڭ اقتاۋ ارقىلى اپشەرونعا جەتۋى – «ترانسكاسپي باعىتى اشىلدى جانە ول قارقىن الادى دەگەن ءسوز», دەيدى ساراپشى اسحات قاسەنعالي.
61 كونتەينەردەن تۇراتىن پويىز 7 مىڭ شاقىرىمدى 11 كۇندە باسىپ ءوتتى. مۋلتيمودالدى تاسىمال (بىرنەشە ترانسپورت ءتۇرى ارقىلى تاسىمالداۋ) بارىسىندا قازاقستان پورتىندا كونتەينەرلەر اۋىستىرىپ تيەلدى جانە ولار كاسپي تەڭىزى ارقىلى باكۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتىنا, ال سول جەردەن «ابشەرون» ستانساسىنا جەتكىزىلدى. الدىن الا كەلىسىمگە سايكەس وسى مارشرۋت ارقىلى ازەربايجانعا ايىنا 10 كونتەينەرلىك پويىز جىبەرۋ كوزدەلەدى. سولتۇستىك دالىزبەن سالىستىرعاندا جۇكتى ورتا ءدالىز ارقىلى جەتكىزۋ تاسىمال ۋاقىتىن 15 كۇنگە نەمەسە 2 000 شاقىرىمعا قىسقارتادى. ءارى تاۋاردى تەك ەۋروپاعا ەمەس, تاياۋ شىعىس, سولتۇستىك افريكا, جەرورتا تەڭىزى وڭىرىنە اپارۋعا دا تولايىم مۇمكىندىك اشقالى تۇر. ارينە, ول ءۇشىن تۇركياداعى پورت بايلانىستارىن بىرىكتىرۋ ماڭىزدى. ورتا ءدالىزدىڭ ستراتەگيالىق وڭتايلى ورنالاسۋى ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىنە جىل سايىن 600 ملرد دوللارعا دەيىن تابىس ءتۇسىرۋى مۇمكىن. دۇنيەجۇزىلىك بانك بولجامى بويىنشا, 2030 جىلعا تامان ورتا ءدالىز ارقىلى جۇك كولەمى – 11 ملن تونناعا, كونتەينەرلىك تاسىمال 4,074 ملن تونناعا (جالپى جۇك اعىنىنىڭ 35,8 پايىزى), مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ تاسىمالى 3,5553 ملن تونناعا (بۇكىل تاسىمالدىڭ 31,2 پايىزى) جەتەدى.
سونىمەن قاتار قازاقستان مەن ازەربايجان تەمىرجولدارى ينتەگراتسيالانعان DTC تسيفرلىق پلاتفورماسى جۇمىس ىستەيدى. «Track and Trace» فۋنكتسياسى كومەگىمەن جۇك جەتكىزىلىمىن قاداعالاپ وتىرۋ مۇمكىندىگى دە ۇسىنىلدى. مۇنداي ەكوجۇيەنىڭ قۇرىلۋى ورتا ءدالىزدىڭ تارتىمدىلىعى مەن اشىقتىعىن ارتتىرا تۇسەدى دەيدى ساراپشىلار.
ترانزيتتەن تۇسەر تابىس
ساياساتتانۋشى عازيز ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل مۇحيتقا بالاما كونتينەنتتىك مارشرۋتتى دامىتا وتىرىپ, ۇلكەن ساۋدا جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاپ جاتىر.
«اڭگىمە تەك وتاندىق تاۋار ەكسپورتى تۋرالى عانا ەمەس. قازاقستان ءوز تەرريتورياسى ارقىلى قىتايلىق ترانزيتتەن ميللياردتاعان دوللار تابۋ ءۇشىن كۇرەسىپ جاتىر. جۇك جىبەرۋشىلەرگە گەوساياساتقا سونشالىقتى تاۋەلدى ەمەس, ارتاراپتاندىرىلعان قۋاتتى جەتكىزۋ ارنالارى قاجەت. ازەربايجان باعىتى ءتيىستى الەۋەتتى نىعايتادى. ساپار كەزىندە ق.توقاەۆ پەن ي.اليەۆ سياننان كەلگەن پويىزدى قابىلداۋ سالتاناتىنا قاتىستى. بۇل – قىتايلىق وندىرۋشىلەردەن ەۋروپالىق تۇتىنۋشىلارعا جىبەرىلگەن ءار تاۋاردان اقشا تۇسەتىن ماڭىزدى جوبا. ول قاراجات جيناقتالا كەلە قوماقتى سوماعا اينالىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن ەل ازاماتتارىنىڭ قالتاسىن تولىقتىرادى», دەيدى ساراپشى.
باياندى باكۋ ساپارى
مەملەكەت باسشىسى ازەربايجانعا ساپارى الدىندا اپا اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا ترانسكاسپي حالىقارالىق ترانسپورتتىق مارشرۋتىنىڭ ترانسكونتينەنتالدى ساۋدانى ىلگەرىلەتۋ مەن دامىتۋداعى ءرولى ايتارلىقتاي ءوستى دەپ باتىل مالىمدەدى.
«بۇعان 2022 جىلى 2 ەسە وسكەن, ال 2023 جىلى – 65 پايىزعا, 2,7 ملن توننا جۇككە دەيىن وسكەن جۇك تاسىمالى كولەمى دالەل بولا الادى. الداعى جىلداردا بۇل كورسەتكىش 10 ملن تونناعا جەتەدى دەپ كۇتەمىز. بۇل ءۇشىن سۇرانىس تا, تەحنولوگيالىق مۇمكىندىك تە بار. سول سەبەپتى استانا مەن باكۋ وسى سالادا كەشەندى قادامدار قابىلدايدى», دەدى پرەزيدەنت.
قازاقستان 2030 جىلعا دەيىن 11 مىڭ شاقىرىم جولدى جوندەپ, 5 مىڭ شاقىرىم جاڭا تەمىرجول سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ەلدىڭ ترانسپورتتىق مۇمكىندىگىن اجەپتاۋىر ەسەلەيدى.
جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازەربايجانعا مەملەكەتتىك ساپارى اسا تابىستى ءوتتى, قازاقستانعا جاڭا ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى سىيلاۋىمەن ەستە قالاتىن بولدى. پرەزيدەنت ايتقانداي, ەۋرازيانىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرۋداعى باياندى ميسسيا رەتىندە تاريح جادىناماسىنا جازىلماق. البەتتە, قولعا العان جوبالار مۇنىمەن توقتامايدى, كەرىسىنشە, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۋاعداسى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا بەلەسى بولدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءبىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى بولىپ وتىرعان ترانسكاسپي باعىتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ەندى مۇلدە تىڭ قارقىنمەن, سەرپىندى جۇرگىزىلمەك.
