كۇلكىسىن ۇرلاتقان قۇرماش

«كوكسەرەكتەن» كەيىن بالا بولىپ كۇلە الماي قالدىم. قۇرماش مەنىڭ كۇلكىمدى ۇرلا­دى» دەپ كۇرسىنگەن ەكەن اكتەر سوڭعى سۇحباتىندا. بويىنداعى بارىن كەيىپكەرىنە سارقىپ بەر­گەن بالدىرعان ءارتىس «كوكسەرەكتىڭ» جولىندا بالالىعىن عانا ەمەس, دەنساۋ­لى­عىن دا قۇربان ەتىپتى. ولاي ەتپەسە بۇگىنگى ءبىز كلاسسيكا دەپ تانىپ, تامسانىپ قايتا-قايتا تاماشالايتىن اتاقتى تۋىن­دى ومىرگە كەلەر مە ەدى؟ ال قۇرماش شە؟ تۇتاس ءفيلمنىڭ كلاسسيكالىق قۋاتىن بايىتىپ, كوركەمدىگىن كەمەلدەندىرىپ تۇرعان بالا قامباردىڭ شەبەرلىك شىڭىنداعى قايتالانباس ويىنى شە؟ ونىڭ استارىندا قانشاما اششى اقيقا­تتىڭ, وزەكتى ورتەر وكىنىشتىڭ قالعانىن سەزىنگەندەر بار ما؟ ادەتتە ءبىز كينونىڭ كەرەمەتتىگىن قايتالاپ ايتامىز دا, ارماندا كەتكەن قامباردىڭ جان دۇنيەسىندە بولعان قاي­شىلىق پەن ارپالىس تۋرالى جاق اشپايمىز. شىن مانىندە قايشىلىق ءفيلمنىڭ سيۋجەتىندە عانا ەمەس, تۇسىرىلىمنەن كەيىن قامباردىڭ ىشىندە دە قىج-قىج قايناپ, اقىرى بولاشاعى زور تالانتتىڭ تاعدىرىن تالقان ەتكەنى ءوز الدىنا ۇلكەن تراگەديا ەمەس پە؟

وسى تۇستا اكتەرمەن سوڭعى سۇحباتتاسقان ءجۋرناليستىڭ ءبىرى ءاليا قۇدايبەرگەنوۆا: «اعا, «كوكسەرەك» سىزگە نە بەردى؟» دەگەنىمە «كىر جۋاتىن ماشينا» دەدى. ەرىكسىز مىرس ەتىپپىن, شىنىمەن ولاي ويلاماپپىن. «كوكسەرەك» عاجاپ كينو عوي! ال قۇرماشتى سىزدەن وزگە ويناۋى مۇمكىن ەمەستەي! قالاي, سۇمدىق سەندىرىپ ويناعانسىز!» دەپ ەدىم, سەلقوس قانا: «ەسەسىنە كۇلكىمدى اپ قويدى… سودان كەيىن كۇلە الماي قالدىم. پسيحولوگيام­نىڭ كۇل-تالقانىن شىعاردى…», دەگەن ەستەلىگى ەرىكسىز ويلان­دىرادى.

جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ اڭگىمەسىنىڭ جەلىسى بويىنشا تۇسىرىلگەن «كوكسەرەك» كوركەم ءفيلمى 1973 جىلى كورەر­مەن­گە جول تارتتى. ءفيلمدى كەڭەس وداعىنىڭ تانىمال كينو­رەجيسسەرى تولومۋش وكەەۆ «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا ءتۇسىردى. «كوكسەرەك» – كەڭەس زامانىندا قازاق تىلىندە تۇسىرىلگەن العاشقى قازاق كينوسى بولۋىمەن دە قۇندى. كينوكارتينانىڭ بۇكىلوداقتىق تۇساۋكەسەرى 1974 جىلى 8 ساۋىر­دە ماسكەۋ قالاسىندا ءوتتى. فيلمگە قىرعىز بەن قازاقتىڭ تانىمال اكتەرلەرى سۇيمەنقۇل چوكموروۆ, قارعامباي ساتاەۆ, نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ, ءاليمان جانعوروزوۆا شاقىرىلدى. ال باستى رولدەگى قۇرماشتى قامبار ۋاليەۆ شەبەر سومداپ شىقتى.

راس, «كوكسەرەك» فيلمىندەگى قۇرماش – بالا قامباردىڭ كينو قورجىنىنا تۇسكەن قوماقتى ءرول. 1962 جىلى الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, ۇڭگىرتاس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن دارىندى بالا 10 جاسىنان باس­تاپ ءتۇرلى فيلمگە ءتۇسىپ, تا­­لان­­­تى­مەن تانىلا باستاعان-دى. «شوق پەن شەر», ء«ان پانى­نەن ءتورت»,­ «شاڭىراق» فيلم­دە­­رىن­­دە باستى رولدەردە وينادى. سونداي-اق ول «قارلىعاشتار كوك­تەمدە كەلەدى» (وزبەكستان), «بالالار بىزگە قارايدى», «الماز سۇرلەۋى» (ۋكراينا), «قۇرمانعازى» فيلمدەرىنە دە تۇسكەن. دەسە دە سونىڭ ىشىندە «كوكسەرەكتىڭ» ورنى ءبىر توبە. وزگە رولدەرى وعان ءدال قۇرماشتاي تانىمالدىلىق اكەلمەدى جانە ءدال سونداي دەڭگەيدە تاعدىرىنا دا اسەر ەتپەدى. فيلمگە قالاي تاڭدالعانى تۋرالى قامبار ۋاليەۆ: «ينتەر­ناتتان اۋىلى­ما قايتقىم كەلىپ جۇرگەن كەزىمدە, مەكتەپكە كينو تۇسىرەتىن ادامدار كەلەدى. «كينوعا تۇسكىڭ كەلە مە؟» دەپ كامەراعا ءتۇسىرىپ الدى. ول كەزدە بالامىز, كوپ نارسەنى تۇسىنبەيمىز. كەيىن ءبىزدى سىرتىمىزدان تاڭداپ, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنا الىپ كەلدى. ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, قۇرماشتىڭ رولىنە لايىق دەپ تانىلدىم» دەپ ەسكە العان ەكەن. رولگە كەزدەيسوق تاڭدالسا دا, بالا قامبار قۇرماشتى جانىن سالىپ, جۇرەك كوزىنەن وتكىزىپ وينادى. سونىسىمەن دە كەيىپكەرىنەن كلاسسيكا جاسادى. ال ىزدەنىس جولىنداعى قينالىس بالا اكتەردىڭ جان الەمىنە تابىن قالدىرماي قويمادى. ونىڭ ءوز رولىنە سەنگەنى سونشالىق, ءار ءتۇسىرىلىم سايىن شىن جىلاپ, شىن قايعىردى. قارشاداي قامبار سول كەزدىڭ وزىندە كينوعا ءتۇسۋدى «جاي اشەيىن ءبىر ەرمەك», «كوڭىل كوتەرۋ», ساباقتان «قۇتىلۋ» دەپ بالالىعىنا سالىپ جەڭىل قابىلداعان جوق. بارلىعىن دا ءسابي ساناسى­مەن سەزىنىپ, كوڭىل كوزىنەن وتكىزدى. سەنبەسەڭىز, «كوكسەرەكتى» تاعى ءبىر مارتە قايتالاپ كورىپ شىعىڭىزشى! سونداعى تۇندە قويعا قاسقىر شاپقان كەزدەگى بالانىڭ ءتۇرىن ۇمىتا الاسىز با؟ ۇمىتپاق تۇرماق, ونى بەيجاي وتىرىپ تاماشالاۋ مۇمكىن ەمەس. شىن ەكەن دەپ شىبىن جانىڭ شىرقىرايدى عوي ءار كورگەن سايىن. ال قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا كوكسەرەكتى سۋدان الىپ شىعام دەپ اعىپ جاتقان مۇزداي وزەنگە قويىپ كەتەتىن ءساتىن قانشا مارتە قايتالاپ تۇسىرسە دە, قايسارلىق تانىتىپ, شىداعان قامباردىڭ ەرلىگىن كەز كەلگەن بالا قايتالاي الا ما؟ البەتتە, جوق! ءسويتىپ ءجۇرىپ ۇلكەن ونەر تۋدىرعان قارشاداي بالانىڭ سەزىمىن كىم باعالادى سوندا؟

ەگەر لايىقتى باعاسىن السا, ونەر دەسە ورتەنۋگە دايىن تالانتتى لايىقتى ءرول بەرىپ دەر شاعىندا باعالاماس پا ەدى رەجيسسەرلەر؟ قامباردىڭ ءوزى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ كينودا باعىن سىناپ كورمەك نيەتتە «قازاقفيلمگە» دە بارىپتى. بىراق سول كەزدەگى كينوستۋديانىڭ باسشىسى جاس دارىنعا جول نۇسقاپ, ءجون سىل­تەۋدىڭ ورنىنا, جۇرە جاۋاپ بەرىپ شىعارىپ سالىپتى. كەيىنگى جاساعان تاعى بىرنەشە تالپىنىسى دا كوڭىلىن قالدىرسا كەرەك. ونسىز دا سەنىمسىزدىگى باسىم, تابيعاتىنان تۇيىق جاس سول كەزدە مەسەلى قايتىپ, ونەر­دەن كۇدەرىن ۇزسە كەرەك. ءتۇسىرىلىم الاڭىنان ەمەس, وتبا­سىن اسىراۋ قامىمەن كولىك جوندەۋ ورتالىعىنان ءبىر-اق شىققان تالانتتىڭ ىشىندە قانداي ونەردىڭ ورتەنىپ كەتكەنى ءبىر اللاعا عانا ايان. ايتپەسە, كاسىبي ءبىلىمسىز-اق قۇرماشتاي كلاسسيكالىق بەينە جاساعان دارىننىڭ كەيىنگى قادامىنا دەمەۋ ءبىلدىرىپ, قولدايتىن ءبىر قام­قور جان دەر شاعىندا تابىلسا, تالانتتىڭ تاعدىرى ءدال بۇلاي وكىنىشتە ورىلمەس پە ەدى... وندا شەبەرلىك بيىگىندەگى نەبىر ءنارلى بەينەلەر قازاق كينە­ماتوگرا­فياسىنىڭ قورجىنىنا قوسىلارى ءسوزسىز ەدى... «اتتەڭ» دەۋدەن باسقا امال جوق. بابى كەلىسكەنمەن, باعى كەلىسپەيتىن بۇل دا ونەردىڭ ءبىر كەم تۇسى بولسا كەرەك...