بولىنگەن قارجى اۋىلعا جەتپەيدى

پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ  ساراپ­شى­لاردىڭ تاباندىلىعى ارقا­سىندا ۇكىمەتتىڭ كوزقاراسى دۇرىس­تالىپ, جا­ع­داي وزگەرە باستادى.  قازىر اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى مۇد­دەلى مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن اگروبانك قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتقان كورى­نەدى. باستاماعا ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى دە قارسى ەمەس سەكىلدى.

ماسەلە كەش تە بولسا قوزعالدى, بىراق كوپ نارسەنى ۋىستان شىعارىپ الدىق. ءبىز ەاەو شارتتارىن اگروبانكپەن بايلانىستىرىپ قاراۋىمىز كەرەك ەدى دەيدى ساراپشىلار. اۋىلدى كۆازيسەكتورداعى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كومەگىمەن اياققا تۇرعىزامىز دەگەن ۇراننىڭ ءۇمىتتى اقتاماعانى  2015 جىلدارى-اق بەلگىلى بولىپ قالعان. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن نەسيەنىڭ باسىم بولىگى ءىرى شارۋاشىلىقتار ەنشىسىنە تيەدى دە, شاعىن فەرمەرلەر شومىشتەن قاعىلا بەرەدى. ۇكىمەتتىڭ اۋىلعا بولگەن قارجىسىنىڭ شامامەن 86%-ى ۇلكەن  كاسىپ­ورىندارعا تيسە, 24%-ى ۇساق شا­رۋا­شىلىقتارعا بۇيىرادى. رەسەيدە دە اگروبانك قۇرۋ تاجىريبەسى بار. سول ارقىلى اگروسەكتورعا تومەن پايىزبەن نەسيە بەرىپ, اۋىل  شارۋاشىلىعىن قۇل­دىراۋدان ساقتاپ قالدى. ياعني اگرار­­لىق بانك قيىن ساتتە «قۇتقارۋ جاستىق­شاسى» مىندەتىن اتقارا الادى.

ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە اۋىلدى قارجى­لاندىرۋ ماسەلەسى بىرىزگە تۇسىرىلمەگەن. اۋىلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىس دەڭگەيى دە زەرتتەلمەگەن. ەكىنشى دەڭگەيلى بانك وكىلدەرى سۋبسيديالاۋ جۇيەسى شىعىندى جاۋىپ, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن ازايتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تابىستىلىعى ارتقاندا عانا قارجى سالۋعا بولاتىنىن ايتادى. ال ماماندار سۋبسيدياعا بولىنەتىن قاراجات ەكى ەسەلەنسە, جاعداي ءسال دە بولسا جاقسارىپ, جەردى ساۋىقتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى دەيدى. سوندىقتان بيزنەستىڭ بۇل ماسەلەنى اينالىپ ءوتۋىنىڭ باستى سەبەبى وسى ەكەنىن ەكى تاراپ تا مويىندايدى.

«مەملەكەتتىڭ بولگەن قارجىسىنىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ اۋىلعا جەتپەيتىنى – ايتىلا-ايتىلا اقجەمدەنگەن تاقىرىپ. نەسيەلىك سەرىكتەستىكتەردىڭ اۋىلعا نەسيە بەرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋگە  شاماسى جەتپەي وتىر, اكتيۆتەرى دە, كاپيتالى دا از. 2023 جىلعى دەرەكتەردە 280 مىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىسىنىڭ 8 532-ءسى نەمەسە ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 3%-دان ءسال استامى عانا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ارقىلى نەسيە العانى ايتىلعان. ال بانك­تەردەن نەسيە العان شارۋالاردىڭ ۇلەسى بۇدان دا از. سەبەبى مىندەتتى تۇردە كەپىلگە م ۇلىك قويۋى شارت, ودان وزگە قارجىلىق ەسەپتىلىك پەن تۇراقتىلىققا قاتىستى تالابى دا قاتال. دەمەك ەلىمىزدەگى بارلىق شارۋانىڭ 5%-عا جۋىعى عانا نەسيەگە قول جەتكىزە الادى. قولدىڭ قىسقالىعى مەن قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان شارۋالار ءبارىن ۇنەمدەۋگە ءماجبۇر. جو­عا­رى ساپالى تۇقىم, تىڭايتقىش, پەس­تيتسيد, قۇرال-جابدىق پەن جانار-جاعارماي ماتەريالدارىن جەتكىلىكتى مول­شەردە الۋعا مۇمكىندىك شەكتەۋلى. رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستارىنداعى استىقتىڭ وزىندىك قۇنى قازاقستانمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسە تومەن. رەسەي فەرمەرلەرى بۇعان مامانداندىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى بانكىنەن ارزان جانە ۇزاقمەرزىمدى نەسيە الۋ ارقىلى قول جەتكىزدى. ال وزبەكستانداعى اگرو­بانك 2009 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ول.

ب.زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, اگروبانكىن اشۋعا كەدەرگى بولىپ, قارسى­لىق تانىتىپ كەلگەن توپتاردىڭ مەسە­لى قايتا باستادى. ۇكىمەت مۇنداي قار­جى ۇيى­مى­نىڭ قاجەتتىلىگىن ەندى ءتۇسىندى.

«مۇنداي بانكتى اۋەلدە مەملەكەت بالانسىندا ۇستاپ, كەيىن جەكەمەنشىككە بەرۋگە بولار ەدى. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە سالالىق بانكتەردى اشۋدا كەدەرگى كوپ.  قولدانىستاعى زاڭدار, ونىڭ ىشىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بانك­تەر قىزمەتى تۋرالى» زاڭى بويىنشا «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكتەن» وزگە بىردە-ءبىر بانك مامانداندىرىلعان بانك بولا المايدى. ەگەر وسى نورمانىڭ كۇشى جويىلسا,  اگرارلىق بانكتىڭ اشىلۋىنا كەدەرگى دە جويىلادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قابىلدانعان زاڭ كۇشى بار قۇجاتتاردا اۋىلدى قارجىلاندىرۋ تەتىگى قاراستىرىلماپتى. 1998 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ ستراتەگيا­سى دەگەن ءۇش جىلدىق باعدارلامادا وسى ماسەلەنىڭ شەت-جاعاسى ايتىلعان. بىراق سوڭعى ناتيجەدە مۇددەلى توپتار اۋىلدى تەك بيدايمەن عانا بايلانىستىرىپ قارادى دا باسقا ماسەلە ۇمىت قالدى», دەيدى.

ول اگرارلىق بانك اشۋدى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدەن باستاۋ قاجەتتىگىن ايتادى. بايانداۋىنشا, ارنايى بانك جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا عانا بولىنگەن قارجى دا بەرەكەلى بولادى.

«الەمدىك تاجىريبەدە اۋىلعا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءبارى اگرارلىق, كووپەراتيۆتىك بانكتەر نەمەسە مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك تۇرىندەگى بانكتەر ارقىلى شەشىلەدى. قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە سول بانكتەردىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە رەت­تەلىپ وتىرادى. بانك باسشىلارىنىڭ ۇسىنىسىندا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ بيزنەس جوباسى ەسكەرىلەدى. بۇل اۋىلدى قارجىلاندىرۋدىڭ  كوپدەڭگەيلى جۇيەسىن قالىپتاستىرار ەدى», دەيدى ب. زيابەكوۆ.

اگروبانك قۇرۋ تۋرالى اڭگىمە قوز­عال­­سا, مەملەكەت وسىعان دەيىن ما­مان­­دان­دى­رىل­عان بانكتىڭ بىرنەشە رەت بانكروتقا ۇشىراعانىن العا تارتاتىن. ەكونوميست قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ سوزىن­شە, الايدا قيىن-قىستاۋ شاقتاردا تەك اۋىل شارۋاشىلىعى بانكى ەمەس, بۇكىل بانك جۇيەسى داعدارىسپەن بەتپە-بەت قالدى.  ولاردىڭ كەيبىرىن مەملەكەتتىك قولداۋ ارقاسىندا تۇزەپ العانىمىزدى ءبارى بىلەدى.

«حالىقتىڭ 46 پايىزى اۋىلدا تۇرا­دى. دەمەك بانك كليەنتتەرىنىڭ سانى كەمى 1 ملن ادام دەگەن ءسوز. ەاەو-داعى سە­رىك­تەس ەل رف مەن بەلورۋسسياداعى اگ­رو­بانكتەردىڭ بارلىق ايماقتا فيليا­لى بار. الەمنىڭ 90 ەلىندە اۋىل شارۋا­شىلىعى بانكى جۇمىس ىستەيدى دەگەن دەرەكتىڭ ءوزى ءبىز كوزگە ىلمەي وتىرعان ماسەلەنىڭ قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن كورسەتىپ تۇر. اۋىلعا قارجى جەتكىلىكتى بولىنەدى. دەمەك «اگروبانك نەسيەسىنىڭ پايىزدىق ۇستەمەسىن اۋىلعا بولىنگەن دەمەۋ قارجى ارقىلى دا جەڭىلدەتۋگە بولادى. پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى مەملەكەت ەسەبىنەن تومەندەتۋ ءۇشىن سۋبسيديا بولۋگە ءتيىسپىز»,  دەيدى ق. ايتاحانوۆ.

الماتى