«قىرىقتۇربا» قۇلاعالى تۇر
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى پەنيتەنتسيارلىق جۇيەگە قاتىستى ماسەلە نازاردان مۇلدەم تىس قالعان. «ەگەر ءبىز دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات تۇتساق, وندا ادامنىڭ ەڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق شارت تالاپتارىن ورىنداۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بۇعان تۇتقىندالعان جانە سوتتالعان, ياعني ارنايى كونتينگەنتكە ارنالعان مەكەمەلەر مەن تەرگەۋ يزولياتورلارى, كوپشىلىككە تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, تۇرمەلەردىڭ دە جاعدايى كىرەدى. قازاقستاندا قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنە قاراستى 1500-دەي عيمارات بولسا, سونىڭ 60%-نىڭ (900-دەي عيمارات) جاعدايى قاناعاتتانارلىقسىز, ال 20%-ى (338 عيمارات) – اپاتتىق جاعدايدا», دەيدى دەپۋتات.
تاۋەلسىزدىك العالى ەلىمىزدە جازا وتەيتىن بىردە-ءبىر جاڭا مەكەمە سالىنباعان. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, جاڭا, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن عيماراتتار سالۋ اسا قاجەت. ويتكەنى جازا وتەيتىن مەكەمەلەر نەگىزىنەن جۇزدەگەن سوتتالۋشى بىرگە جاتاتىن باراك ءتيپتى بولىپ كەلەدى. بۇل تۇرمەلىك سۋبمادەنيەت پەن تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا جاعداي تۋدىرادى.
دەپۋتاتتىڭ «ەلدەگى تۇرمەلەردىڭ جاعدايىمەن جەتە تانىستىم» دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار. جاڭا جىلدىڭ باسىندا ابزال قۇسپان ورال قالاسىنداعى مەكەمەلەردى ارالاعان كەزدە ءبىز دە بىرگە بولعان ەدىك. سول كورگەنىمىزبەن بولىسەيىك.
ءىىم قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنە قاراستى №74 مەكەمە ورال قالاسىنىڭ ءدال ورتاسىندا تۇر. بۇگىندە تەرگەۋ يزولياتورى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان عيمارات – قالاداعى كونە تاريحي نىساننىڭ ءبىرى. XVIII عاسىردا, II ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلىسى باستالىپ, 1858 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرمەنى قازاقتار «قىرىقتۇربا» دەپ اتاپ كەتكەن. ءدال وسى تۇرمەدە قىلمىسكەرلەردەن بولەك, ايگىلى كۇيشى, كۇي اتاسى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى, حالىق باتىرى امانعالي كەنجەاحمەت ۇلى دا جاتىپتى. 1916 جىلى شىڭعىرلاۋداعى حالىق كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى ءداۋجان ەلۋباي ۇلى, قوجا قازى ۇلى, ءتاجى شوتاي ۇلى, بايمولدا تاجىمقۇل ۇلى ءدال وسى تۇرمەنىڭ اۋلاسىندا دارعا اسىپ ولتىرىلگەن. ال 1926 جىلى «باندى» امانعالي وسى تۇرمەدەن ءۇش ادام بولىپ قاشىپ شىققان.
– ەكى عاسىرعا جۋىق تاريحىندا بۇل جەردەن قاشىپ شىققان جاندار ساۋساقپەن سانارلىق. ءاۋ باستان تۇرمەگە ارناپ, مۇقيات سالىنعان عيمارات قوي. دەگەنمەن ابدەن توزىعى جەتتى. اپات جاعدايىندا تۇر. عيماراتتىڭ جەرتولەسىن, كەيبىر كامەرالاردى مۇلدەم كىرۋگە بولمايتىنداي ەتىپ جاۋىپ قويدىق, – دەيدى بقو بويىنشا قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, ادىلەت پولكوۆنيگى ماناربەك عابدۋللين.
راسىندا دا, «قىرىقتۇربانى» ىشىنەن دە, سىرتىنان دا ارالاپ كوردىك. ىرگەتاسسىز سالىنعان, جەرگە جارتىلاي جۇتىلىپ, قابىرعاسى بىرنەشە جەردەن جارىلىپ تۇرعان تۇرمە عيماراتىنىڭ ىشكى «اۋراسى» ءتىپتى سۇمدىق. جارىق تاپشى, اۋا تارلىعى ءوز الدىنا, كەي كامەرالارىنىڭ توبەسى وپىرىلىپ, تىرەۋ سالىنعان. وبلىس بويىنشا مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باسقارماسى رەجىمدىك كورپۋسقا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, «تىرەك كونسترۋكتسيالارىنىڭ 60%-ى توزعان» دەگەن قورىتىندى جاساعان. كامەرالاردىڭ ءبىر بولىگى اپاتتىق جاعدايعا بايلانىستى ماقساتىنا ساي پايدالانىلمايدى. ويتكەنى ولار ارنايى كونتينگەنتتىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەدى. رەجىمدىك كورپۋستىڭ ءبىرىنشى جالپى قاباتىنداعى كامەرالارىنىڭ ءۇي-جايى, سونداي-اق قۇرىلىس كونسترۋكتسياسى قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايدا. قازىردىڭ وزىندە 340 ادامعا ارنالعان تەرگەۋ اباقتىسىندا بوس ورىن جوق.
№74 مەكەمەدەگى تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – مۇنداعى دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ جاعدايى. مۇندا تۇتقىندارعا تولىققاندى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك جوق. مەكەمە جانىنان جاڭا مەديتسينالىق عيمارات سالۋعا قارجى بولىنگەنىمەن, ونى سالاتىن ورىن جوق. «وسىنىڭ كەسىرىنەن كەيبىر ءبولىمدى اشا الماي, ليتسەنزيا الا الماي وتىرمىز», دەگەن ەدى №1 قالالىق ەمحانانىڭ باسشىسى شىڭعىس سارسەنعاليەۆ.
تۇرمە جانە جاڭاشا كوزقاراس
ءاۋ باستا شاھار شەتىندە سالىنعانىمەن, ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بەدەرىندە قالانىڭ قاق ورتاسىندا قالعان «قىرىقتۇربانى» جابۋ, اباقتىنى باسقا جەرگە كوشىرۋ – كۇن تارتىبىندە كۇيىپ تۇرعان ماسەلە. بۇعان وسى ماڭدا تۇراتىن قالا تۇرعىندارىنىڭ شاعىمىن قوسىڭىز: ارناۋلى ورىنداعى شەكتەۋلەردىڭ كەسىرىنەن ۇيالى بايلانىس, ينتەرنەت جۇيەسى ءجيى توقىرايدى. ءتۇرلى ويمەن تۇرمە ماڭايلايتىن بۇزاقى دا بالا-شاعاعا قاۋىپ. «قىرىقتۇربانىڭ» ەندىگى تاعدىرى رەپرەسسيا تاريحىنان سىر شەرتەتىن مۋزەيگە اينالىپ, ەكى عاسىرداي جۇمباق بولعان مەكەمەنىڭ قۇپياسىنا جالپاق جۇرت قانىقسا, دەيدى جەرگىلىكتى تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشىلار.
وبالى نە كەرەك, باتىس قازاقستاندا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردى ۇستايتىن ارنايى ورىن سالۋ ءاۋ باستا جوسپارلانعان. 2013 جىلى وبلىس بويىنشا قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى دەپارتامەنتى ورال قالاسىندا 1500 ورىندىق تەرگەۋ يزولياتورى كەشەنىن سالۋعا بايقاۋ وتكىزىپ, ونى «بۋراستروي» جشس جەڭىپ العان. جوباعا ءتۇرلى تۇزەتۋمەن 9 ملرد 666 ملن تەڭگە ءبولىندى. 2013-2018 جىلدار ارالىعىندا قۇرىلىس ءجۇرىپ, 70 پايىزعا جۋىق جۇمىس اتقارىلدى. 6 ملرد 161 ملن تەڭگە يگەرىلدى. الايدا 2018 جىلى بقو پروكۋراتۋراسى 1,5 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى ۇرلاندى دەگەن ايىپپەن قىلمىستىق ءىس قوزعادى. سوت ۇكىمىمەن جەرگىلىكتى قاجد باسشىسى قىزمەتىنەن كەتىپ, مەردىگەر مەكەمە جەتەكشىسى سوتتالدى. تۇرمە قۇرىلىسى توقتاپ قالدى. قاڭىراپ قالعان كەشەندى كۇزەتۋ ءۇشىن عانا كەيىنگى ءۇش جىلدا 35,3 ملن تەڭگە جۇمسالىپتى.
– ەلىمىزدە قۇرىلىسى ءالى بىتپەگەن نىسانداردان قارجى جىمقىرۋ قىلمىسىن تاۋىپ, سوتقا تارتۋدىڭ پايداسىنان گورى زيانى باسىم بولىپ تۇر. مەردىگەر مەكەمەگە قۇرىلىستى اياقتاتىپ, سودان كەيىن عانا جاۋاپكەرشىلىككە تارتقان ءجون بولاتىن ەدى. راس, قىلمىسكەر سوتتالدى, بىراق جۇمىس قاڭتارىلىپ قالدى. ەندى بۇل قۇرىلىستى اياقتاۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قوسىمشا تاعى شامامەن 6 ملرد توڭىرەگىندە قاراجات كەرەك. سەبەبى قۇرىلىس نىسانى وسى ون شاقتى جىل كولەمىندە توزىپ ءارى تونالعان, – دەيدى ابزال قۇسپان.
«قازىرگى تاڭدا تەرگەۋ يزولياتورىنىڭ اياقتالماعان قۇرىلىسى وبلىس اكىمدىگىنىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگىنە بەرىلگەن. قالا شەتىندە 23 گا اۋماقتى الىپ جاتقان كەشەنگە ارنايى بارىپ كوردىك. شىنىندا دا, ءاۋ باستان تۇرمە رەتىندە جوبالانىپ, قاۋىپسىزدىك شارالارى ەسكەرىلىپ سالىنعان كەشەننىڭ نەگىزگى عيماراتتارى تولىق بوي كوتەرگەن. ايقىش تۇرىندە سالىنعان اباقتىلار, اكىمشىلىك عيماراتى, جاتاقحانا – ءبارى ءبىر-بىرىمەن ءوزارا جالعاسقان. كەيىنگى جىلدارى وسى كەشەندى كارديواۋرۋحانا, ت.ب. الەۋمەتتىك نىسان رەتىندە پايدالانۋ جونىندە ۇسىنىستار بولعانىمەن, ەڭ دۇرىسى – قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنە قايتارۋ», دەيدى ماماندار.
ەلىمىزدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان قوعامدىق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىنا سايكەس 2027-2028 جىلدارعا قاراي ورال قالاسىنداعى تەرگەۋ يزولياتورىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانعان ەكەن. ەلىمىزدىڭ جالپى باتىس وڭىرىندە (اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ) قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى مەكەمە بولماعاندىقتان, قازىرگى تاڭدا 800-دەن اسا سوتتالۋشى جازاسىن وزگە وڭىرلەردە وتەپ جاتىر. سوندىقتان ورالداعى تەرگەۋ يزولياتورى قۇرىلىسىن 1500 ادامعا ارنالعان قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى مەكەمە رەتىندە قايتا جوبالاپ, قۇرىلىستى اياقتاۋ قاجەت. بۇعان شامامەن 6 ملرد تەڭگە كەرەك.
اباقتى: جۇمىس بەرۋشى كاسىپكەرلەر
وسى ساپاردا پارلامەنت دەپۋتاتىمەن بىرگە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ №28 قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى مەكەمەسىنە دە كىردىك. مەكەمەنىڭ ءماجىلىس زالىندا سوتتالعاندار جانە ولاردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسكەن ابزال قۇسپان كوپتەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىپ, كەيبىر ماسەلەلەردى قويىن داپتەرىنە ءتۇرتىپ الدى.
ايتا كەتەيىك, وسى №28 مەكەمەدە جاتقان 700-دەي ازاماتتىڭ 185-ءى اقىلى ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مەكەمەدە 4 جەكە كاسىپكەر جانە 1 جشس جۇمىس ىستەپ, سوتتالعانداردى جۇمىسپەن قامتىپ كەلەدى. «بۇدان بولەك, سوتتالعاندار «ەڭبەك-جايىق» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىندە جانە مەكەمەنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارىندا ەڭبەك ەتەدى», دەيدى ماناربەك عابدۋللين.
ءبىز تۇرمە جانىنداعى شارۋاشىلىق تسەحتارىن ارالاپ كوردىك. ەسەنامان جارىلعاسوۆ باسقاراتىن «نۇرداۋلەت», اقەركە بەرتىلەۋوۆانىڭ «حايىر», گۇلدانا اسانوۆا باسقاراتىن ء«اليا Servise» فيرماسى, سەرىك بەكتۇرعانوۆتىڭ «ىڭكار» اتتى جەكە كاسىپكەرلىك مەكەمەسى دانەكەرلەۋ جۇمىستارىمەن, مەتالل پلاستيك ەسىك-تەرەزە, جىلۋ قازاندىعى, مەتالل ەسىك, تور, قورشاۋ, بالالار اتكەنشەگى, اعاش پەن بىلعارىدان ءتۇرلى بۇيىم, كادەسىي, ت.ب. كوپتەگەن بۇيىم شىعارادى.
– باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, جازاسىن وتەپ جاتقان ادامدى ەڭبەككە تارتۋدىڭ ءتيىمدى جاعى كوپ. سوتتالعان ادام پايدالى ىسپەن اينالىسادى, ەڭبەكاقى تابادى, بۇل, ەڭ الدىمەن, ونىڭ وتباسىنا كومەك, ەكىنشىدەن, موينىندا تۇرعان ماتەريالدىق شىعىنداردى جابادى. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى باستامالاردى بارىنشا قولداۋ, كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرۋ كەرەك. مەن ورالداعى وسى يگى ۇردىسپەن جاقسى تانىسپىن. جەرگىلىكتى قاجد باسشىسى ماناربەك عابدۋلليننىڭ ۇسىنىسىمەن جاقىندا ەلىمىزدەگى «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەر» تىزىمىنە وسىنداي جابىق مەكەمەلەردە بيزنەس نىسانىن اشىپ, قىزمەت ەتىپ جاتقان كاسىپكەرلەردى قوستىق. سول ارقىلى بۇل كاسىپكەرلەرگە ەندى ءتۇرلى سالىق جەڭىلدىگى جاسالادى. ءارى ءتۇرلى تەندەرگە قاتىسقاندا, ءونىم وتكىزۋ كەزىندە ارتىقشىلىققا يە بولادى, – دەيدى ابزال قۇسپان.
تەمىر توردىڭ ار جاعىنداعى الەمدە ءبىز بايقاعان تاعى ءبىر جاڭالىق – جاپپاي كامەرا قويىلا باستاعانى. كەي كامەرالار بەينە ءتۇسىرىپ قانا قويماي, داۋىس تا جازا الاتىن مۇمكىندىككە يە. ارينە, بۇل كەي ادامعا تىم ارتىق, جەكە ومىرگە قول سۇعۋ بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, بەينەكامەرا اباقتى ىشىندەگى ءتۇرلى زاڭسىزدىقتى ازايتۋعا, بولعان قىلمىستاردى تەز اشۋعا اسەر ەتكەن.
دارىگەردى كىم قورعايدى؟
وسى ساپارى بارىسىندا ورال قالالىق №2 ەمحانانىڭ ديرەكتورى سەرجان ەسەنگوبەكوۆ ءوز سوزىندە دەپۋتاتقا مىنا ءبىر ماسەلەنى جەتكىزدى:
– وبلىستا دارىگەر جەتىسپەيدى. سونىڭ ىشىندە ءدال وسى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىنىڭ جانىنداعى امبۋلاتوريالارعا مامان كەلمەيدى. ويتكەنى رەجىمدىك مەكەمە بولعاندىقتان ولار كۇن سايىن جۇمىسقا كىرىپ-شىققاندا قاتاڭ تەكسەرۋدەن وتەدى, بايلانىس قۇرالدارىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى شەكتەلەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جەردەگى كونتينگەنت اۋىر, ناۋقاستارمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس. مۇنىڭ ءبارى جۇيكەگە دە سالماق ءتۇسىرىپ, دەنساۋلىققا تەرىس اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى. بىراق وسىعان قاراماستان تۇرمە دارىگەرلەرىنە ەشقانداي جەڭىلدىك قاراستىرىلماعان. ەڭبەكاقىسى دا ادەتتەگى دارىگەردىڭ تابىسىمەن بىردەي. سوندىقتان تۇرمە جانىنداعى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە مامان دارىگەرلەر قىزمەت ەتۋگە مۇلدەم ق ۇلىقسىز. جوعارىداعى ماسەلەلەردى ەسكەرىپ, بۇل سالاداعى ماماندارعا ۇستەمە وتەماقى تولەنگەنى, باسقا دا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعانى دۇرىس بولار ەدى, – دەيدى دارىگەر.
دارىگەر بەكەر الاڭداماپتى. 30 قاڭتار كۇنى ورالداعى №28 قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى مەكەمەسىندە وقىس وقيعا بولدى. سوتتالعان ادام فەلدشەردى بالاعاتتاپ, ءۇش قىزمەتكەرگە قول جۇمساعان. وسى وقيعادان كەيىن دارىگەرلەر مەكەمەدەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتتى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
