«ەلىمىزدە كەكىلىكتىڭ ءتۇرى كوپ ەمەس. ءبىر عانا ءتۇرى مەكەندەيدى. بۇل – ۇلكەن دە, كىشكەنتاي دا ەمەس, ورتا بويلى قۇس. سالماعى جارتى كيلودان ءسال اسادى. ەرەكشەلىگى سول, قۇرعاق تاۋ-تاستا تىرشىلىك ەتەدى. ماڭعىستاۋدا جانە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى تاۋلارىندا كەزدەسەدى», دەيدى ورنيتولوگ ۆيكوريا كوۆشار.
دەمەك بۇل قۇستى ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن ءتۇر دەسەك تە بولادى. الايدا ول قىزىل كىتاپقا ءالى ەنبەگەن. بۇگىندە قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىندا 56 قۇستىڭ ءتىزىمى بار. ولاردىڭ جويىلۋىنا, سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى بىرنەشە ساناتقا بولىنەدى. ماسەلەن, ءى سانات – جويىلىپ بارا جاتقان نەمەسە مۇمكىن جويىلىپ كەتكەن قۇس, ءىى سانات – اپاتتى تۇردە سانى قىسقارىپ بارا جاتقان ءتۇر, III سانات – سيرەك كەزدەسەتىن, سانى از قۇستار; IV سانات – بەلگىسىز (تولىق زەرتتەلمەگەن), V سانات – تۇراقتى باقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن جەرسىندىرىلگەن ءتۇر. وكىنىشكە قاراي, كەكىلىكتەر بۇل تىزىمدە جوق.
ورنيتولوگ ۆ.كوۆشاردىڭ زەرتتەۋىنشە, كەكىلىكتەر – تاۋىقتارىزدىلەر وتريادىنا جاتاتىن جابايى قۇس. الەمدە كەكىلىكتەر توبىنا جاتاتىن قۇستاردىڭ جەتى ءتۇرى بار. ولار – ازيا, ەۋروپا, پرجەۆالسكي, اراب, بەربار كەكىلىكتەرى جانە قىزىل كەكىلىك پەن قارا باستى كەكىلىك. بۇل قۇستار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە تىرشىلىك ەتەدى. ءوزى – دەنە تۇرقى 40 سانتيمەتردەن, سالماعى 500-600 گرامنان اسپايتىن كىشكەنە عانا سۇيكىمدى قۇس. قالىڭ ءجۇنى ونى دومالاتىپ كورسەتەدى. ولار تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 500 مەتردەن جوعارى تاۋ ەتەگىن, قۇرعاق تىك بەتكەيلەردى مەكەندەيدى.
«كەكىلىكتەر تاۋ-تاستا مەكەندەگەن سوڭ, جازدا سۋ تابۋى قيىن. تاۋلىگىنە ەكى-ءۇش مارتە تاۋدىڭ ەتەگىنە ءتۇسىپ, سۋاتتايدى. كەكىلىكتەر نەگىزى ءتۇرلى ءداندى وسىمدىكتەرمەن, كوكپەن قورەكتەنەدى. ال قالىڭ قار تۇسكەن جىلدارى كەكىلىكتەر ازىعىنا جەتە الماي, قىرىلىپ قالاتىن دا كەزدەر بولادى. ولار بىزدەگى تابيعاتقا وزىنشە بەيىمدەلگەن. مىسالى, قار قالىڭ تۇسكەن جىلدارى كەكىلىكتىڭ انالىعى ەكى ءتۇرلى ۇيادا بولەك-بولەك جۇمىرتقالايدى. ءبىر شۇڭقىردا 6-دان 25-كە دەيىن جۇمىرتقا بولادى. ءبىر ۇيانى كەكىلىكتىڭ انالىعى باسسا, ەكىنشىسىن اتالىعى باسادى. وسىلايشا, ولار تەز كوبەيۋدىڭ قامىن جاسادى. سوندىقتان كۇزدە اتالىق, انالىق كەكىلىكتىڭ ىزىنە ەرگەن 50 شاقتى بالاپانىن بايقاۋعا بولادى», دەيدى ماماندار.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, كەكىلىك – وتىرىقشى قۇسقا جاتادى. ياعني كوپ ۇشپايتىن قۇس. جىلدىڭ كوپ مەزگىلىندە 20-30-دان توپتانىپ جۇرەدى. اعاش باسىنا دا كوپ قوناقتاي بەرمەيدى. تاستان-تاسقا سەكىرىپ, تەز جۇگىرىپ جۇرەدى. قاۋىپ تونگەندە عانا جاقىن جەرگە ۇشىپ بارىپ قايتا قونادى. كەيدە تاستاردىڭ اراسىندا جورعالاپ ءجۇرىپ-اق جاۋلارىنا ۇستاتپاي, اداستىرىپ كەتەدى. ولاردى تاستاردىڭ اراسىنان تاۋىپ الۋ دا قيىن. سەبەبى ولاردىڭ سىرتقى ءتۇرى تاستارعا ۇقسايتىن تارعىل كەلەدى.
كەكىلىك سايرايتىن قۇسقا جاتادى. تاستىڭ ۇستىنە شىعىپ الىپ, «كە-كە-كەك» دەپ شىعارعان دىبىسى الىسقا ەستىلەدى. ونىڭ ءوزىنىڭ اتى دا وسى شىعارعان دىبىسىنا قاراي «كەكىلىك» دەپ اتالسا كەرەك.
كەكىلىكتىڭ ەتى وتە ءدامدى. سوندىقتان اڭشىلار ونى اۋلاۋعا وتە اۋەس. كەكىلىكتەر قازىر سپورتتىق اۋەسقوي اۋلاۋعا بولاتىن جانۋارلارعا جاتادى. بىراق كەيىنگى جىلدارى كەكىلىكتەردى بەيبەرەكەت اۋلاۋعا تىيىم سالىندى. تەك ارنايى رۇقساتپەن عانا اۋلانادى.
تاستان-تاسقا سەكىرگەن تارعىل باۋىر كەكىلىكتىڭ تاعدىرى دا وڭاي بولماي تۇر. ءبىر جىلدا قانشا كەكىلىك اتىلاتىنى تۋرالى دەرەك جوق. تەك قولدا بار مالىمەتكە سۇيەنسەك, جاڭا جىلدان بەرى كەكىلىككە قاتىستى ەكى وقيعا ورىن الدى. وقيعا وتكەن اپتادا اقتوبەدە بولعان. وبلىستىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ «براكونەر» جەدەل-پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا مارتوك اۋدانى قۇرمانساي اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى اۆتوجولدا Toyota Prado اۆتوكولىگى كۇدىكتى كورىنەدى. جۇرگىزۋشىمەن بىرگە اۆتوكولىكتە ەكى جولاۋشى بولعان. تەكسەرۋ بارىسىندا اۆتوكولىك سالونىنان پوليتسەيلەر ساقتاۋعا رۇقساتى بار اڭشىلىق مىلتىقتاردى, سونداي-اق اتىلعان 21 كەكىلىكتى تاۋىپتى.
«جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, كەكىلىكتەردى اۋلاۋعا قىركۇيەكتىڭ باسىنان قاراشانىڭ اياعىنا دەيىن عانا رۇقسات ەتىلەدى. زاڭسىز اڭ اۋلاۋ فاكتىسى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ باستالدى», دەيدى ساقشىلار.
«كوكتەم شىعا جانۋارلاردىڭ تولدەيتىن ۋاقىتى. سوندىقتان بۇل ماۋسىمدا جىرىنشى اڭشى, بالىقشىلار قۇرال-سايمانىن مايلاپ ءسۇرىپ, ساندىعىنا سالىپ قويادى. قىستان ەندى شىعىپ كەلە جاتقان جانۋارلاردى قىرۋ – زاڭدى بىلاي قويعاندا, ادامشىلىققا جات قۇبىلىس», دەيدى تابيعات جاناشىرلارى.
ال ەكىنشى كەكىلىكتەرگە قاتىستى جاعىمسىز وقيعا 1 اقپان كۇنى جامبىل وبلىسىندا ورىن الدى. سارىسۋ اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى توعىزكەنت اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جايىلىمداردىڭ بىرىندە براكونەر ۇستالعان.
تەكسەرۋ بارىسىندا ءبىر ادامنان جابايى جانۋارلاردىڭ 3 تۋشاسى, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قاراقۇيرىق, قويان جانە كەكىلىك, سونداي-اق شولاق مىلتىق قارۋى تابىلىپ, تاركىلەنگەن. «قازىرگى تاڭدا زاڭسىز اڭ اۋلاۋ دەرەگى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى باستالدى. سوت ساراپتامالارى تاعايىندالدى», دەپ مالىمدەدى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
بۇل – ءبىر ايدا بولعان ەكى جاعداي. ال جىل بويى قانشا كەكىلىك وققا ۇشىپ جاتقانى بەيمالىم. ول تۋرالى ناقتى ءبىر دەرەك جوق. قالاي دا بۇعان جاۋاپتى مەكەمەلەر ونىڭ ساناعىن جۇرگىزىپ, دەر كەزىندە ءىس-شارا قولدانۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار قازىر ەلىمىزدە كەكىلىكتەردى قولدا ءوسىرۋ ءىسى دە جاندانىپ كەلەدى. ماماندار ولاردى قولعا تەز ۇيرەنەتىن قۇستاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتادى.
