جۇسىپبەكتىڭ «جامان تىماعى»

جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ بالالارعا ارنالعان شىعارمالارى دا ەرەكشە. بۇلار تۋرالى دا سەرىك قيراباەۆ: «جۇسىپبەك كوپ شىعارماسىن جاڭا, جاس ۇرپاققا ارنادى. سولاردى جاڭا رۋحتا, كۇرەسكەرلىككە, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن كىتاپتار جازدى. ونىڭ بالالارعا ارناپ جازعان «جامان تىماق», «شال مەن كەمپىر», «كوك وگىز», ء«ۇش قىز» سياقتى ەرتەگىلەرى بار. ولار سۋرەتتى كىتاپشا ۇلگىسىندە جازىلعان», دەگەن ەكەن.

بالا وقىتۋشىلارعا ارناپ «تاربيەگە جەتەكشى», «كومپلەكستى وقىتۋ جولدارى» سەكىلدى ەڭبەكتەر جازعان جازۋشىنىڭ بالالار تاقىرىبىنا قالام تەربەۋى – زاڭدى. ال «قازاقستان جازۋشىلارى» انىقتامالىعىندا (الماتى – «انارىس» باسپاسى, 2009 جىل) جۇسىپبەكتىڭ بالالارعا ارنالعان شىعارمالارى تۋرالى: «ەڭ ماڭىزدىسى, بۇل ەڭبەكتەر بۇگىن دە رۋحاني-تالىمدىك قىرلارىمەن ءماندى», دەلىنگەن.

ءبىز بۇل شاعىن جازبامىزدا جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «جامان تىماق» كىتابى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىن. 48 بەتتىك كىتاپ 1992 جىلى «بالاۋسا» (الماتى) باس­پاسىنان شىققان. وندا جازۋشىنىڭ 1929 جىلى جارىق كورگەن «جاڭا اۋىل», «كوك وگىز», «جامان تىماق» سەكىلدى جەكە كىتاپتارىنا ەنگەن, مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جارىق كورگەن, بالالارعا ارنالعان تۋىندىلارى جيناقتالعان. شىعارمالار ادالدىق, ادەپتىلىك, بىرلىك, ەلدىك پەن ەرلىك سالتتارىن جىرلاپ, تابيعات سۋرەتتەرىن ارقاۋ ەتكەن.

كىتاپتىڭ قۇراستىرۋشىسى – فيلولو­گيا­ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحىم­جان تۇرىس­بەك: «...جيناققا ەنگەن ولەڭ­دەر ءومىر ورنەكتەرىن قاز-قالپىندا كور­سە­تۋى­مەن دارالانسا, شاعىن جۇمباق پەن اڭگىمە, ەرتەگىلەردىڭ تابيعاتى مەن ماز­مۇ­نى­نان كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى ءارتۇرلى كورى­نىس, وقيعالار ايقىن اڭعا­رى­لادى», دەپ جازادى. ەڭ باستىسى, جازۋ­شىنىڭ بۇل شىعار­مالارى رۋحاني-تالىم­دىك ءمانىن جوعالت­پاعان.

«وقۋ, ءبىلىم – جانعان شىراق ويلاساڭ,

ۇيرەنەرسىڭ, ىزدەپ كورسەڭ, قالماساڭ.

قۋ ونەردى, بۋ بەلىڭدى, جىگەر سال,

پايدا الارسىڭ, قاۋجانارسىڭ, توي­ما­ساڭ», دەپ وقۋ-بىلىمگە شاقىراتىن جۇسىپبەكتىڭ بالالارعا باعىتتالعان شىعارمالارى اعارتۋشىلىقتى كوزدەيدى. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بەتىندە باسىلعان بۇل ولەڭدەگى بەلدى بۋىپ, ونەردى قۋ جىگەر سالۋدى قاجەت ەتەتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى ۇعىنا بەرمەيدى. ءبىلىم الۋدى «ساباقتان قالماۋ, سومكە تاسۋ, قوڭىراۋ سوعىلعانىن كۇتۋ» دەپ قانا ۇعىپ كەلگەن مەن سەكىلدى «وقىمىستىلار» ءالى «پايدا الماعانىمىزدى» كەش ءبىلىپ, بارماق تىستەپ جاتىرمىز.

كىتاپتاعى ءار ولەڭ, ءار جۇمباق, ءار ەرتەگىنىڭ ايتار ويى, سىلتەر باعىتى انىق. ونىڭ بارلىعىن سەزۋ, تانۋ جاۋاپكەرشىلىگىن وقىرماننىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ, وزىمە ەرەكشە ۇناعان ەكى اڭگىمەگە توقتالعىم كەلەدى.

اۋەلگى اڭگىمە «جاڭا تالاپ» دەپ اتالادى. اڭگىمە «جاڭبىر سىركىرەپ تۇر. شەگەباي ەتىكشى بالاسى مۇقاندى مەكتەپكە جازدىرايىن دەپ, داندەباي اۋىلىنداعى مۇعالىمگە الىپ ءجۇردى» دەپ باستالادى. مۇقان – 10 جاسقا تولىپ قالعان, ەركەلەۋ, «ەتىگىن بوسقا توزدىرىپ جۇرگەن» بالا.

سودان اكە مەن بالا مەكتەپكە كەلەدى. اڭگىمە كىرىسپەسىندەگى العاشقى جەتەكشى وي – «مەكتەپ دەگەنى تەرەزەلەرى ۇلكەن, ءوزى دە بيىكتەۋ, ۇلكەن تام-ءۇي ەكەن. ماڭدايىنداعى تاقتايدا جازۋى بار ەكەن. نە جازۋ ەكەنىن مۇقان تانىعان جوق» دەگەن سويلەمدەر.

جازۋشى ءبىلىم ورداسىن سيپاتتاعاندا «تەرەزەلەرى ۇلكەن», «بيىكتەۋ» دەگەن سوز­دەردى قولدانادى. مۇنىڭ استارىندا ءبىلىم-عىلىمنىڭ دا قانداي بيىك, قانداي ۇلكەن ەكەنىن اڭعارتۋ جاتقان سەكىلدى. ۇل­كەن تەرەزەدەن جارىق مول تۇسەدى. ءبىلىم – جارىق. تەرەزە – زەيىن. وقۋشى قان­شا­لىقتى زەيىندى بولسا, قانشالىقتى ىقى­لاس­تى بولسا, سونشالىقتى مول ءبىلىم الادى.

ال مۇقاننىڭ جازۋدى تانىماۋى – بىلىمسىزدىكتىڭ كورىنىسى. بۇل جەردە ساۋاتى جوق مۇقان عانا ەمەس. جيىنتىق بەينە ەكەنى دە بەلگىلى.

مۇقان مەن اكەسى مەكتەپكە كىرگەندە مۇعالىم كىتاپتاردى «شقاپقا» جيناس­تىرىپ تۇر ەكەن. ول اكەسىنىڭ ايتۋىمەن بالانىڭ اتى-ءجونىن, جاسىن, اكە-شەشەسى نە كاسىپ قىلاتىنىن جازىپ الادى.

وسى ساتتە بىلىمسىزدىكپەن قوسا «جاس­قان­­­­شاقتىق» كورىنىس بەرەدى. سەبەبى مۇقان «وزىنەن بىردەڭە سۇراپ قالا ما دەپ, قى­پىلداپ بارادى». ودان كەيىن اكەسى شى­عىپ كەتكەندە, مۇعالىم شاكىرتتى سوزگە تارتا باستايدى. «...مۇقان قورقىپ كەتتى». اكە­سىنىڭ سوڭىنان تۇرا جۇگىرەيىن دەپ ويلا­دى. مىنە, وسى جەردە «قورقاقتىق» كورىندى.

ودان كەيىن مۇقان «جىگەرسىزدىگىن» تانىتتى. مۇعالىم «وقۋ وقىعىڭ كەلە مە؟» دەپ سۇراعاندا, ء«وزى تومەن قاراپ تۇرعان مۇقاننىڭ موينى ودان بەتەر توقىرىپ كەتتى. قىسىلىپ تۇك ايتا المادى».

بۇل تۇستا ساۋاتسىز مۇقاننىڭ مىنەزى تولىق اشىلادى. ءبىلىمى جوق شاكىرتتىڭ بەينەسى كوز الدىڭىزعا كەلەدى.

وسى كەزدە مۇعالىم شاكىرتتى باۋراپ الۋعا تالپىنىس جاسايدى. ول ارەكەتى – بالانى جۇمىسقا ارالاستىرۋ. مۇقاندى كىتاپ جيناۋعا «بولىستىرادى». شاكىرت مۇعالىم نۇسقاعان كىتاپتاردى الىپ بەرىپ تۇرادى. سوندا دا ەش سويلەمەيدى. قويعان ساۋالعا ۇندەمەي نەمەسە باس شايقاپ قانا جاۋاپ بەرىپ تۇرادى.

ءبىر مەزەتتە مۇعالىم مۇقاننىڭ ء«تىلىن شىعاردى»:

«... – بالعامەن شەگە قاعۋدى بىلەتىن شىعارسىڭ؟..

– بىلەم, – دەدى مۇقان داۋىسىن زور شىعارىپ.

– ە, تاعى نە بىلەسىڭ؟

– تارامىس توقپاقتاۋدى بىلەم.

– جاقسى...»

مۇعالىم بالانىڭ نەگە قىزىعاتىنىن ءبىلىپ الدى. «...ۋا, جىگىت ەكەنسىڭ! سەن ءالى وقۋدى دا جاقسى وقىرسىڭ...», دەپ مۇقانعا سەنىم بەرە سويلەيدى.

مۇعالىم ەسەپتەن قورقاتىن مۇقانعا ەسەپتىڭ قانداي بولاتىنىن دا ناقتى كورسەتىپ بەرەدى.

ال اڭگىمەنىڭ شارىقتاۋ شەگى مىنا ءبىر ديالوگتە تۇرعان سەكىلدى:

مۇعالىم ەسەپتىڭ مىسالىن كورسەت­كەن­نەن كەيىن,

«... – جازۋ شە؟ – دەپ سۇرادى مۇقان.

– جازۋدىڭ نەسى بار؟ ونى دا ۇيرە­نە­­سىڭ.

– مەنىڭ بارماعىم كەلمەيدى عوي.

– كانە, سەنىڭ بارماعىڭ باسقا ما؟ كورسەتشى.

مۇقان بارماعىن تاربيتىپ كور­سەتتى. مۇعالىم قالجىڭداپ, بار­ماق­تارىن سانادى: بىرەۋ, ەكەۋ, ۇشەۋ, تور­تەۋ, بەسەۋ... بەس بارماق, وسى از با ساعان؟

مۇقان جىميدى.

– بەسەۋ بولعانمەن جامان عوي, مۇنداي بارماقپەن كىسى جازا الا ما؟

– ابدەن جازا الادى. وسى بارماق­تارمەن ءبىز, پىشاق ۇستاي بىلەسىڭ عوي؟

– پىشاقتى ۇستايمىن.

– قاسىقتى شە؟

– ونى دا بىلەم.

– ەندەشە, قارىنداشتى دا ءسويتىپ ۇستاپ ۇيرەنەسىڭ...».

ديالوگتىڭ وسى تۇسىنا كەلگەندە مەن دە­ مۇقان سەكىلدى ەرىكسىز جىميدىم. بالا كەزىمدە كۇرەك ۇستاپ, قورا تازالاۋعا ەرىن­گەن كەزدە, اكەم: «نان جەۋ بىلەسىڭ بە؟ بىلە­سىڭ! جۇمىس ىستەي دە ءبىلۋىڭ كەرەك!», دەي­تىن. سول ءسوزدى ەستىگەندە ءوز-وزىم­نەن­ نامىستانىپ, تىرىسىپ-تىرمىسىپ كەتە­تىن­مىن.

مۇعالىمنىڭ سوزىنەن كەيىن مۇقاندا سەنىمدىلىك ويانادى.

ودان كەيىن مۇعالىم وقۋدى «كىتاپتاعى سۋرەتتەرگە قاراپ ۇيرەنەسىڭ» دەپ ونىڭ قولىنا كىتاپ بەرەدى.

«...مۇقان كىتاپتى اقتارىپ قاراي باستادى...

– وھو! سىرعاناق! – دەپ داۋىستاپ جىبەردى مۇقان.

مۇعالىم قاسىنا كەلىپ: سەن توبە باسىنان سىرعاناق تەۋىپ پە ەدىڭ؟ – دەپ سۇرادى.

– تەپكەم.

– نەمەن تەپتىڭ؟

تاعى الگىندەي اڭگىمەلەسىپ كەتتى. ەندى ماناعىداي ەمەس. مۇقان مۇعالىمنەن ۇيالۋىن قويىپ, سۇراعىنا جاۋاپ بەرىپ, ءوزى دە كورگەن-بىلگەندەرىن ايتىپ جىبەردى...».

اڭگىمەنىڭ باسىندا شاكىرتتىڭ اتى «مۇقان» بولاتىن, ال سوڭىندا «مۇقان­تاي» بولادى. شاكىرتتىڭ ەسىمى عانا ەمەس, وقۋعا دەگەن كوزقاراسى, ءوز-وزىنە دەگەن ويى وزگەردى. مۇقانتاي جايراڭداي باس­تايدى. دۇيسەنبى كۇنى وقۋ باستالادى. سول كۇنى ساباققا كەلەتىن بولادى.

«...ۇيلەرىنە قايتىپ كەلە جاتقاندا مۇقان:

– دۇيسەنبى تەز بولسا ەكەن – دەدى.

– قورىقپايسىڭ با؟

– نەسىنە قورقام؟ جازۋدى دا, وقۋدى دا ۇي­رە­نەم – دەپ, ۇيىنە جەتكەنشە (كى­تاپ­­تان) كورگەن سۋرەتتەرىن ءسوز قىپ بار­دى».

اڭگىمە وسىلاي اياقتالادى. بۇدان شى­­عا­تىن قورىتىندى: ءبىلىم بولسا, جاس­­قان­­شاقتىق تا, قورقاقتىق تا جو­يى­لا­دى. جىگەر پايدا بولادى. جۇسىپبەك ايما­ۋىت­ ۇلى ديالوگكە قۇرىلعان وسى اڭگىمەسى ارقى­لى وقۋشىنىڭ بويىنداعى شاكىرتتىك سەزىم­دى وياتا تۇسەدى. ءبىلىم الۋعا دەگەن قۇش­تار­لىعىن شيراتادى.

بۇل اڭگىمەدە ايتىلاتىن داندەباي اۋى­لى – جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى. داندە­باي – جۇسىپبەكتىڭ اتاسى.

داندەباي اۋىلى باياناۋىل اۋدانى, قا­زىرگى ج.ايماۋىت ۇلى اۋىلىنان ون ەكى شا­قى­رىمداي قاشىقتىقتاعى قارانىڭ ادى­رى دەگەن جەردە. داندەباي اۋىلى قول­­­­ونەرشىلىكتى اسا جوعارى دەڭگەيدە دا­مىت­­­قان. سول كەزەڭدەردە «داندەباي كور­پە­­­­لەرى», «داندەباي سىرماعى», «داندەباي تى­­­­ماعى» دەگەن سوزدەر كوپ ايتىلعان ەكەن. بۇل اڭگىمەلەردى مەن باياناۋىلدىق ولكە­تا­نۋ­­­شى رامازان نۇرعاليەۆتەن ەستى­گەن ەدىم. «جاڭا تالاپ» اڭگىمەسىندە دە مۇ­قان­­­­­نىڭ اكەسى شەگەبايدىڭ ەتىكشى بولۋى تە­گىن­­­­نەن-تەگىن ەمەس. جانە سول شەگەباي ۇلىن مۇعالىمگە بەرىپ تۇرىپ: «...زامان وقى­­­عان­دىكى بولدى عوي», دەۋى سول زامان ادا­­مى­­­نىڭ, سول اۋىل كىسىسىنىڭ ءبىلىم الۋعا دەگەن كوز­قا­راسىنىڭ وڭ ەكەندىگىن تانىتادى.

وسى رەتتە, وقىرمانعا از-كەم اقپارات بولسىن, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى 1921 جىلى سەمەي گۋبەرنياسىندا وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تۇرعاندا باياناۋىلداعى جاس ورەندەردىڭ ءبىلىم الۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان ەكەن. جۇسىپبەكتىڭ باستاماسىمەن قىزىلتاۋ ءوڭىرىنىڭ اۋقاتتى ادامدارى اشتىققا ۇشىراعان, اتا-اناسىنان ايىرىلعان جەتىم بالالاردى جيناي باستايدى. وسى كەزەڭدە ولار قىزىلتاۋدا «مادەني كىندىك» دەپ اتالاتىن ءبىلىم وشاعىن اشۋدى قولعا الادى. «مادەني كىندىكتە» شارۋاشىلىق عيماراتتارى, قىزدار مەن ەر بالالاردىڭ بولەك جاتاقحانالارى, اسحانا, بىرنەشە قويما, جەرتولە قويما, «قىزىل وتاۋ», دارىگەرلىك پۋنكت, اكىمشىلىك عيمارات جانە اتقورا سالىنادى. بۇل – قازاق اعارتۋ سالاسىنداعى ۇلكەن ءىس, زور ەڭبەك. قازىر «مادەني كىندىكتىڭ» تەك ورنى عانا قالعان. بۇل ەندى بولەك تاقىرىپ. بىلتىر «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى مەن­شىكتى ءتىلشىسى مۇرات قاپان ۇلى «جۇسىپ­بەك­تىڭ «مادەني كىندىگى» اتتى ماقالا جازىپ, جاريالادى. وندا دا «مادەني كىن­دىككە» قاتىستى كوپ ماسەلە كوتەرىلدى...

«جامان تىماق» كىتابىنا قايتا ورا­لا­يىن. مەن ءسوز ەتكەلى وتىرعان ەكىن­شى­ اڭگىمە – «يت پەن بالا». اڭگىمەدە بالا مەن ءيتى – جولدىاياقتىڭ ءبىر-ءبىرىن ولiم­نەن قۇتقارعانى, سونى ءومiرi ەستەرiنەن شى­عار­ماعانى جانە ولاردىڭ تالاي جىل بىر­گە جاساسقانى ايتىلادى. شاعىن عانا مىسال اڭگىمەدەن دوستىق قاسيەتتىڭ قان­شا­لىقتى عۇمىرلى, قانشا­لىق­تى قۇن­دى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ۇقتىم. دەگەن­مەن اڭگىمە دوستىققا ادال بولۋعا عانا شا­قىرا ما؟! مەنىڭشە, جوق. ىشىمدەگى با­لاڭ ويىم ەسىمە ابايدى تۇسىرەدى:
«...وزى­ڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ». وسى بالاڭ وي – ءوزىم, «كوشكىن سۋعا كەتىپ بارا جاتقان شىن­جىرداعى يت» – ەڭبەگىم مەن اقىلىم ەكەن, وي استارىنا ۇڭىلسەم.

ەگەر وزىمە جانىم اشىماسا, وزىمە ادال بولماسام, سول ەكەۋىن تاسقىنعا اعىزىپ جىبەرەدى ەكەم. ءومىر تاسقىنىنا. ەڭبەگىمدى ەسەلەپ, اقىلىمدى شيراتىپ وتىرسام عانا, سول ەكەۋى ەكى جاقتاپ مەنى الىپ شىعادى. قانداي سىننان بولسىن, قانداي سىناقتان بولسىن.

ءيا, مەن ءوزىمدى ادال دوسپىن دەپ ويلاي­مىن. مەنىڭ ەركەبۇلان, ەرنار, جانبولات دوس­تارىم دا مەنى «قولدا دا, جولدا دا» قال­دىر­مايدى.

بىراق ادامنىڭ ەڭ جاقىن دوسى – ءوزى. جاۋى دا – ءوزى.

جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «جامان تىماعىنان» ادام قۇنارىنا اينالار ءنار الدىم. ءسىزدىڭ بالاڭىز دا, ءسىزدىڭ ىشىڭىزدەگى بالاڭ وي دا وقىسىن. توقىسىن كوڭىلگە.

ەلامان قابدىلاشىم

پاۆلودار