بيىل ەل ەكونوميكاسىن نە كۇتىپ تۇر؟

2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا قازاقستان ەكونوميكاسى ءتاۋىر ءوسىم – 5,1 پايىز كور­سەتتى. ەكونوميكانى قولدان­­با­لى زەرتتەۋلەر ورتالىعى (AERC) ەكو­نو­ميكا 2024 جىلى دا ىلگەرى­لەي­دى دەپ كۇتەدى. ولاردىڭ بولجامىن­شا, بيىلعى ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) كورسەتكىشى 4,6 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار AERC ورتاشا جىلدىق ينفلياتسيا دەڭگەيىن 8,8 پايىز بولادى دەيدى. بۇل ۇلتتىق بانك مەجەلەپ وتىرعان دەڭگەيدەن جوعارىراق.

Brent ماركىلى مۇناي باعاسى بيىل باررەلىنە 85 دوللار دەڭگەيىن­دە تۇ­راق­تاۋى مۇمكىن. بۇل بولجام ال­دىڭ­عى قازان ايىنداعى شولۋمەن سالىس­تىرعاندا تۇزەتىلدى (ول كەزدە بار­رەلىنە 88 دوللار دەپ ايتىلعان). بول­جامنىڭ تومەندەۋى مۇناي ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ تۇراقسىز بولىپ قالۋىنا بايلانىستى. 2023 جىلعا ارنالعان شيكى مۇناي فيۋچەرستەرى قۇبىلمالى ساۋدا جاعدايىندا ءوز قۇنىنىڭ 10 پايىزدان استامىن جوعالتتى جانە 2020 جىلدان بەرگى ەڭ ۇلكەن جىلدىق تومەندەۋىن تىركەدى. بۇل كەزەڭ تاياۋ شىعىستاعى گەوساياسي قاقتىعىستار جانە بۇكىل الەمدەگى نەگىزگى وندىرۋشىلەردىڭ مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىعى­مەن تۇسپا-تۇس كەلدى. مۇناي نارىعىن­داعى تۇراقتىلىق پەن تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا الدىن الۋ شارالارى رەتىندە وپەك+ ەلدەرى 2024 جىلعى ءبىرىنشى توقساندا مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قوسىمشا قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزگەن ەدى. وسى كەلىسىمنىڭ اياسىندا ساۋد ارابياسى مۇناي ءوندىرىسىن تومەندەتۋدى تاۋلىگىنە 1 ملن باررەلگە دەيىن ۇزارتتى. بۇل كەلىسىمنىڭ قازاقستانعا دا قاتىسى بار. ءبىز ءوندىرىستى تاۋلىگىنە 82 مىڭ باررەلگە دەيىن قىسقارتۋعا ءتيىسپىز.

«ايتا كەتۋ كەرەك, مۇناي ءوندىرىسىن قىسقارتۋ وپەك+ مۇ­شە­لەرىنىڭ ءوندىرىس بويىنشا ب­ە­كىتكەن مىندەتتى كۆوتاسىنا كىر­مەيتىن, ەرىكتى ارەكەت سا­نا­لادى. قازاقستاننىڭ بيىل­عى ءبىرىنشى توقسانداعى مىندەت­تە­مەسى شامامەن تاۋلىگىنە 1,5 ملن باررەلدى قۇرايدى. تەڭىز كەن ورنىنداعى كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسىن ىسكە قوسۋ 45 ملرد دوللارلىق شىعىنداردى قام­تيتىن ازىرلەۋدىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىنىڭ كەشىگۋىنە باي­لا­نىستى 2024 جىلدىڭ سوڭى­نا شەگەرىلگەنى بەلگىلى. دەگەنمەن وسى شولۋدا 2024 جىلعا ار­نالعان مۇناي ءوندىرۋ كولە­مى­نە قاتىستى العىشارت 2023 جىلى بايقالعان مۇناي ءوندىرۋ ديناميكاسىن ەسكەرە وتىرىپ, 88,0 ملن تونناعا (بۇرىن – 86,0 ملن توننا) دەيىن كوتەرىلدى. 2023 جىلى ەلدە 89,9 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى. ءدال قازىر الەم ەكونوميكاسىن بەلگىسىزدىك جايلاپ تۇر. قىتاي مۇناي يمپورتى كولەمىن قىسقارتۋى مۇم­كىن. ەۋروپا ەكونوميكالىق رەتسەسسيا شەگىنە كەلىپ تىرەلدى. وسىنىڭ ءبارى مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسى ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن مەڭزەيدى. Morgan Stanley كورپورا­تسيا­سى­نىڭ دا Brent ماركالى مۇناي با­­عا­سىنا قاتىستى بيىلعى بول­­جامىن 9 پايىزعا دەيىن, بار­رەلىنە 77 دوللار دەڭگەيىنە تو­مەندەتكەنىن ايتا كەتەيىك», دەلىنەدى AERC شولۋىن­دا.

ساراپشىلار سەرىكتەس-مەم­لەكەتتەر ەكونومي­كا­سىنىڭ ءوسىم قارقىنى 2024 جىلى 1,7 پايىز بولادى دەپ كۇتەدى. العى­شارت قازان ايىنان باستاپ ساقتالىپ تۇر.

AERC-ءتىڭ قازانداعى شولۋىندا ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ نومينالدى ءوسىمى جىلدىق 17 پا­يىز دەپ كورسەتىلگەن ەدى. الايدا بۇل جولى 15,7 پايىز دەپ تۇزەتىلىپتى. دەرەكتىڭ جا­ڭارۋى وتكەن جىلى ءۇي شارۋا­شى­لىقتارى تابىسىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە جوعارى ءوسۋ قار­قىنىنا بايلانىستى. تيى­سىنشە, بۇل 2024 جىلى جىلدىق نەگىزدە جوعارى بازا جاسايدى.

«رۋبل مەن تەڭگەنىڭ ايىرباس نومينالدى باعامى ورتاشا العاندا بيىل 5,2 تەڭگەنى قۇراۋى مۇمكىن. بۇل كورسەتكىش قا­زانمەن سالىستىرعاندا تەڭ­گەنىڭ 0,1 پايىزدىق تارماققا ازداپ السىرەۋى باعىتىندا جاڭار­تىلدى. تۇزەتۋ رەسەي ورتا­لىق بانكىنىڭ 2024 جىلدىڭ ءبىرىن­شى جارتىجىلدىعىندا كۇنىنە 11,8 ميلليارد رۋبل مولشەرىندە شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋدى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى شەشىمىنە بايلانىستى. مۇنداي شەشىم رەسەيلىك رۋبلگە قولداۋ كورسەتەدى. ال 2023 جىلى دوللار مەن تەڭگە جۇبىنىڭ باعامى 456,3 پايىز دەڭگەيىندە قالىپتاستى. ورتالىق قازانداعى شولۋىندا USD/KZT جۇبىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى 458,2 دەپ كورسەتتى. 2023 جىلعا ارنالعان ناقتى ۆاليۋتا باعامى AERC كۇتكەننەن ءسال جوعارى بولدى. سەبەبى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدا­رىمداردى قامتاماسىز ەتۋ جانە «قازمۇنايگاز» ۇك اق اك­تسيالارىن ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان ۆاليۋتا ساتۋ كولەمى كۇ­تىل­گەننەن كوبىرەك بولدى. تەك وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ۇلت­تىق ۆاليۋتانىڭ كۋرسى قا­را­شامەن سالىستىرعاندا 0,8 پايىزعا كۇشەيىپ, 1 دوللار 454,7 تەڭگەگە ساتىلدى», دەيدى.

ۇلتتىق بانك تاراپىنان ۆاليۋتا ساتۋدان بولەك, جەل­توق­ساندا امەريكالىق دوللار­دىڭ السىرەۋى دە تەڭگەنىڭ نى­عايۋىنا اسەرىن تيگىزدى. جەل­توق­ساندا دوللار يندەكسى قارا­شامەن سالىستىرعاندا 2,1 پايىزعا تومەندەپ كەتكەن. AERC بولجامىنشا, 2024 جىلى ءتول تەڭگەنىڭ كۋرسى 473,2 دەڭ­گە­يىن­دە بولادى. قازانداعى شولۋىندا ورتالىق الدەقايدا ءالسىز كۋرستى بولجاعان ەدى – 474,3 تەڭگە. قازاقستانداعى مۇ­ناي ءوندىرىسىنىڭ ۇلكەن كولە­مىن كۇتۋ جانە ناقتى ەكسپورت ءوسى­مىنىڭ ۇلكەن قارقىنىنا بايلانىستى ول بولجام ءبىرشاما جاقسارتىلدى.

ورتالىق اناليتيكتەرى تۇ­تىنۋ­شىلىق ينفلياتسياعا قاتىس­تى بولجامدارىن دا جاريالادى. ورتاشا ەسەپتەگەندە بىل­­تىر ينفلياتسيا 14,5 پايىز بولدى. جوعارىدا اتاپ وتكەنى­مىز­دەي, بيىلعى ورتاشا ينفلياتسيا دەڭگەيى 8,8 پايىز بولۋى مۇمكىن. قازان ايىندا 8,6 پا­يىز دەگەن ەدى. وسى جولى ونى جوعارىلاتۋعا سەبەپ بولعان فاكتور – رەسەيدەگى جوعارى ينفلياتسيانىڭ كۇتىلۋى. سونداي-اق جەلتوقساندا قازاقستاندا اقشا ماسساسىنىڭ ءوسۋ قارقى­نىنىڭ كۇرت جەدەلدەۋى دە ەسكە­رىل­گەن. بىلتىر سوڭعى ايدا ەل­دەگى اقشا ماسساسى ايلىق ماندە 7,4 پايىزعا ءوسىپتى.

«وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا اقشا ماسساسى ءوسىمىنىڭ جوعارى قار­قىنى بيىلعى ينفلياتسياعا كەيىنگە قالدىرىلعان ءوسىم اسە­رىن تيگىزۋى مۇمكىن, قازاق­ستان­داعى ونەركاسىپتىك ينفلياتسيا 2024 جىلى بولجامعا سايكەس 3,2 پايىزدى قۇرايدى. 2023 جىلعى ورتاشا ەسەپپەن ەلدە (-)1,1 پايىز دەڭگەيىندە ونەر­كاسىپتىك دەفلياتسيا تىركەلدى. تۇتىنۋ جانە ونەركاسىپتىك ينفلياتسيا بولجامىن ەسكەرە وتىرىپ, ءىجو-ءنىڭ ورتاشا جىلدىق دەفلياتورى 2024 جىلى 9,9 پايىزدى قۇرايدى», دەلىنەدى شولۋدا.

سونىمەن قاتار ەكونو­مي­كانى قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعى بيىل مەملە­كەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى 6,4 ترلن تەڭگەنى قۇراۋى مۇمكىن دەيدى. بۇل ءىجو-ءنىڭ شامامەن 5,5 پايىزى.

ء«ىجو-گە قاتىستى باعالاۋ جاقسارتىلدى (قازان ايىندا تاپشىلىق ءىجو-ءنىڭ 5,7 پايىزى دەڭ­گەيىندە دەپ بولجاندى). وسى جىلدىڭ بيۋدجەت تاپ­شىلىعىن باعالاۋ دا قازان ايىنداعى شولۋ دە­رەكتەرىمەن سالىستىرعاندا (بۇرىن – 6,56 ترلن تەڭگە) ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ جاقسارتىلعان بولجامى اياسىندا تومەندەدى, سوندىقتان بيۋدجەتكە سالىق تۇسىمدەرىنىڭ جوعارىلاۋى كۇ­تىلۋدە. 2023 جىلعى قاڭتار-قارا­شاداعى مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋى جونىن­دەگى دەرەكتەر اياسىندا, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ بىرنەشە سالالارىندا 2024 جىلعا ارنالعان شىعارىلىم بولجامىنىڭ وڭ تۇزەتىلۋىنە بايلانىستى كور­پوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان تۇسىمدەردىڭ 4,52 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايۋى كۇتىلەدى (بۇرىن – 3,66 ترلن تەڭگە)», دەپ بولجام جاسايدى AERC.