ۆانداليزم – قوعام دەرتى

اينەگى سىنىپ, توبەسى وپى­رىل­عان ايالدامالار مەن قوقىس سالعىش­تىڭ سۇرىقسىز كۇيىن قازىر ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن قالاسىنان كەزىك­تىرۋگە بولادى. ءتىپتى كۇندىز-ءتۇنى كۇزەتى­لەتىن نىسانداردىڭ دا ورىندىقتارى سىنىپ, جول سىل­تەيتىن كورسەتكىشتەرى مەن ەسكەرتۋ تاق­تايشالارى بۇزاقىلاردىڭ «قۇربانىنا» اينال­عان. ماسە­لەن, بىلتىر مامىر ايىندا ەلور­داداعى ش.قوسشىعۇل ۇلى كوشە­سىندەگى №10 ءۇيدىڭ جانىندا الدەبىرەۋ شلاگباۋمدى قاساقانا مايىس­تىرىپ كەتكەن. ونى ابىروي بول­عاندا, قالا تۇرعىنى بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ ۇل­گەرگەن. كەيىن قارا كۇشى بويىنا سىيماي جۇر­­گەن كۇدىكتى انىقتالىپ, سوت ونى اكىمشىلىك جاۋاپ­­كەرشىلىككە تارتىپ, 20 اەك ايىپپۇل سالدى.

– پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن بىلتىردان باستاپ ۆانداليزم اكتىلەرى, قوعامدىق جانە جە­كە م ۇلىكتى بۇلدىرگەنى ءۇشىن جازا قاتاڭداتىلدى. «مۇلدەم توز­بەۋشىلىك» قاعيداتىن ىسكە اسى­رۋ اياسىندا قوعامدىق ورىن­دار­دا ادەپسىز سوزدەر ايتىپ, قور­لاۋ, عيماراتتار مەن وزگە دە قۇرىلىستاردى, قوعامدىق ورىن­دارعا نۇقسان كەلتىرۋ جانە قوعامدىق ءتارتىپ پەن ازامات­تاردىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن باسقا دا ۇقساس ارەكەتتەر ءۇشىن – 15 كۇن ەسەبىندەگى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. استانا قالاسىندا وتكەن جىلى 181 قاساقانا جويۋ نەمەسە ءبۇلدىرۋ فاكتىسى انىقتالدى. مۇنى نەگىز­گە الىپ, قالالىق پوليتسيا دە­پار­تا­مەنتى بۇزاقىلىق, ياعني قو­عامدىق ءتارتىپتى قوعامدى قۇر­مەت­تەمەۋ انىق كورىنەتىن, ازامات­تارعا كۇش قولدانۋمەن نە ونى قولدانۋ قاتەرىن توندىرۋمەن, سول سياقتى بوتەننiڭ مۇلكiن جويۋ نەمەسە بۇلدiرۋمەن نە با­رىنشا ارسىزدىقپەن ەرەكشە­لەنەتiن ادەپسiز ارەكەتتەر قىل­مىس­تىق كودەكستىڭ 293-بابىمەن («بۇزاقىلىق») قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا اكەپ سوعاتىنىن ەسكەرتەدى. بۇل باپ ەكى جىلعا دەيىن­گى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن ەكى مىڭ اەك مول­شەرىندە ايىپپۇل سالۋدى كوز­دەيدى. قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزعانى جانە بوتەننىڭ مۇلكىن بۇل­دىرگەنى تۋرالى فاكتىلەر انىق­تالعان جاعدايدا ءتيىستى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن «102» نومىرىنە حابارلاسۋ كەرەك, – دەيدى استانا قالاسى پد ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باسشىسى گۇلميرا شىراحمەتوۆا.

نۇربەك ەرگەشباي – قيتۇرقى ارەكەتكە باسىپ, قوعام مەنشىگىنە ءاتۇستى قارايتىندارمەن كۇرەسىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى. ۆولونتەر وتكەن جىلى «Jastar ruhy» جاس­تار قاناتىنىڭ 50-دەن استام بەل­سەندىسىمەن كوكشە ماڭىنداعى «بۋ­راباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە ور­نا­لاسقان «جۇم­باقتاس» جارتاسىن تازارت­قان.

– عيماراتتارعا, تاريحي-ما­دە­ني ورىندارعا سۋرەت سالىپ كەتەتىندەر كوپ. ءوز اتىن ءار جەرگە قايتالاپ جازا بەرەتىندەر دە از ەمەس. سونداي-اق تۇندە بەتپەر­دە كيىپ, رۇقسات ەتىلمەگەن جەر­لەرگە بارىپ سۋرەت سالىپ, پو­ليتسيا قىزمەتكەرلەرىنەن قاشىپ, سودان ەرەكشە ادرەنالين الا­تىندار دا بار. بۇل – تازا جا­بايىلىقتىڭ, مادەنيەتتىڭ تومەندىگىنىڭ كورىنىسى, انىق ۆانداليزم. ولاردىڭ ەموتسياعا بەرىلىپ, ىستەگەن ارەكەتى, قالانىڭ ءسا­نىن قاشىرىپ, بيۋدجەتكە سالماق ءتۇسىرىپ تۇر. بىراق ونىڭ سالدارىن بۇزاقى ءتۇسىنىپ, پارقىنا بار­مايدى. كوپ بولسا, ايىپپۇلمەن قۇتىلامىن دەپ ەلىرەدى. مەن وسى نارسەدەن قورقامىن. ويت­كەنى قانشاما تاريحي نىساننىڭ ب ۇلىنگەنىن ءبىز ءجىتى بىلمەۋىمىز مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز بۇل ما­سە­لەنى دە­پۋتاتتارعا جەتكىزدىك, ۆانداليزمگە قار­سى پەتيتسيا دا جاريالادىق, – دەيدى جاناشىر.

پسيحولوگ شولپان ءابى­لوۆانىڭ سوزىنشە, ۆانداليزم ارەكەتىنە پسيحولوگيالىق فاكتور تۇرتكى بولادى. ياعني جاستار اسىرەسە 11 جاس­تان اسقان جاسوسپىرىمدەردىڭ مۇنداي قي­تۇرقىلىقتى ىستەۋىنىڭ ءتورت دەڭگەيى بولادى. ءبىرىنشىسى, ەسسىز ارەكەت. ادام ىشىندەگى اشۋىن سىرتقا شىعارۋ ماقساتىندا ىشىمدىك پەن ەسىرتكى اسەرىنەن بۇزاقىلىققا بارادى. ەكىنشىسى, سانالى دەڭگەيدە ويىن-ساۋىق قۇرىپ, جارىسۋ, باسەكەلەسۋ, وزگەلەرگە ەلىكتەۋ, ءوزىن سەندىرۋ موتيۆىمەن جاسايدى. ءۇشىنشىسى, پسيحولوگيالىق تۇلعالىق سانالى تۇردە ءوزىن-ءوزى قورعاۋى, كەك الۋى, ازاماتتىڭ مىنەز-ق ۇلىق ادەتى. ءتور­تىنشىسى, ىشكى نارازىلىعى, وزىنە كوڭىل اۋدا­رۋدى كوزدەي­تىن الەۋمەتتىك پسيحولوگيالىق سانالى دەڭگەي.

– ەلىمىزدە «ۆانداليزم» ۇعىمىنا كىرەتىن ارەكەتتەردى كوپ جاعدايدا جاستار قاۋىمى جاساپ جاتادى. ۆانداليزم كوبىنەسە ۇرەيدەن, قاتتىلىقتان, قوزۋدان, اگرەسسيادان بولادى. ياعني قانداي دا ءبىر بويداعى اگرەسسيا وشاقتارىن قاندىرۋشى ارەكەت رەتىندە ەسەپ­تەلەدى. ۆان­داليزمگە الىپ كەلەتىن جولدار: ونتوگەندى ياعني دۇرىس ەمەس تاربيە كوزى, گيپەر نەمەسە گيپو بايەكتەۋ بالانى, جاعىمسىز ورتا بولسا, بيوگەندى تۇردە ول شىعۋ تەگى (ىشىمدىككە اۋەستىك, پسيحوپاتيا, پسيحيكالىق اۋىتقۋلارى اگرەسسيۆتى تۇردە) ارقىلى گەنەتيكالىق تۇرعىدا ۇشىرايدى. العاشقى ارەكەت نەمەسە ايقىن اگرەسسيۆتى ارەكەتتىڭ الدىن الۋ پسيحيكانى تۇراقتاندىرۋ جانە قورعانۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى, – دەيدى مامان.

ال سەناتور دارحان قىدىرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىنىڭ بىرىندە ۆانداليزم ارەكەتىنىڭ ءورشۋى شالعايداعى ەلدى مەكەندەردە مادەني جانە سپورتتىق نىسانداردىڭ, كىتاپحانانىڭ جوقتىعىنان ەكەنىن العا تارتادى. «قۇبىلعان زاماندا قۇبىلادان جاڭىلماس ءۇشىن قۇندىلىقتار قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ءبىز «ۆانداليزم كوبەيدى, قاتىگەزدىك ارتتى, ايالدامانى قيراتاتىن, جەدەل جاردەم جۇرگىزۋشىسىن ۇراتىن جۇگەنسىزدىك قايدان شىقتى, مادەنيەتىمىز نەگە تومەندەدى؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويامىز. مادەنيەت ءۇيى جوق جەردە مادەنيەت قايدان بولسىن؟! بۇل رەتتە ەلدى مەكەندەردەگى, اسىرەسە شالعاي اۋىلدارداعى مادەنيەت ۇيلەرى مەن كلۋبتاردىڭ جاي-كۇيى, تەحنيكالىق بازاسى سىن كوتەرمەيتىنى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى 90-جىلدارى جەكەشەلەنىپ كەتتى. قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان 2035 مادەنيەت ءۇيىنىڭ 770-ءى جانە 2006 اۋىل كلۋبىنىڭ 608-ءى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. كەيبىرى توزىعى جەتسە, ەندى ءبىرى اپاتتىق جاعدايدا تۇر. ماسەلەن, ءبىز جۇرتشىلىقپەن كەزدەسكەن تۇركىستان وبلىسىندا 625 ەلدى مەكەندە مادەنيەت ءۇيى جوق. مۇنداي مىسالدى ءار وڭىردەن كەلتىرۋگە بولادى», دەيدى دەپۋتات.

ازاماتتاردىڭ كورىكتى جەرلەردىڭ سيقىن قاشىرىپ, ءسانىن كەتىرۋىنە مادەنيەتتەن بولەك, الەۋمەتتىك فاكتور دا سەبەپ كورىنەدى.

– قازاقستانداعى ۆانداليزممەن بايلانىس­تى نەگىزگى پروبلەمالار – قوعامدىق سانا مەن ءبىلىمنىڭ جوقتىعى. قوعامدىق كەڭىستىكتەر مەن ورتاق مەنشىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنبەۋ, سالدارىنان ادامداردىڭ قورشاعان ورتا مەن قالا نىساندارىن باعالاماۋىنا جانە ولارعا قامقورلىق جاساماۋىنا دەيىن اپارادى. قوعامدىق ورىنداردا ءتيىمدى مونيتورينگ پەن قاداعالاۋدىڭ جوقتىعى ۆانداليزم ارەكەتتەرىنىڭ كوبەيۋىنە اكەلەدى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. كەدەيلىك, جۇمىسسىزدىق جانە الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ جوعارى دەڭگەيى ۆانداليزم ارەكەتتەرىن ءورشىتۋى مۇمكىن. سونداي-اق قاتاڭ زاڭداردىڭ جوقتىعى ءۆانداليزمدى قوزدىرادى, – دەيدى «Q-88» قازاقستان ۋربانيس­تەر قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ماديار داۋرباەۆ.

ارينە, ءتارتىپ بۇزعاندارعا ايىپپۇل سالىنۋى دا, قاماۋعا الىنۋى دا ىقتيمال. دەگەنمەن قولدانىستاعى ءىس-شارالار جەتكىلىكسىز ەكەنى انىق. سودان بولار سەناتورلار ۆانداليزمگە قارسى زاڭنامانى قاتاڭداتۋدى ۇسىندى.

– كەيىنگى ۋاقىتتا ۆانداليزم ماسەلەسى ۋشى­عىپ تۇر. كۇن سايىن باق بەتتەرىندە بىرەۋ­لەردىڭ حالىقتىڭ مۇلكىن, كوممۋنالدىق مەنشىگىن بۇلدىرگەنى تۋرالى جاڭالىقتار جەلدەي ەسىپ ءجۇر. ۆانداليزم دەرتى ەپيدەميا سىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاقىندا ايتقان سوزىندە حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ جانە قوعامدىق تارتىپسىزدىكتەر مەن مادەنيەتسىزدىكتى بولدىرماۋ جونىندەگى مىندەتتەر ەرەكشە وزەكتىلىككە يە بولىپ وتىر. قازىرگى جاعداي مۇنداي زاڭسىز ارەكەتتەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن دالەلدەيدى. سەناتورلار زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋعا دايىن. ءبىز بارلىق مۇددەلى تاراپتى وسى باعىتتاعى بىرلەسكەن قىزمەتكە شاقىرامىز. سونىمەن قاتار مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن زاڭنامالىق شارالاردان باسقا, ءبىرىنشى كەزەكتە جاستار اراسىندا ءتيىستى پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل جۇمىستى ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندار جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى باقىلاۋعا الۋى كەرەك. ءوز تاراپىنان سەناتورلار دا بۇعان بەلسەندى قاتىسۋعا دايىن, – دەيدى سەنات دەپۋتاتى گەننادي شيپوۆسكيح.

ماديار داۋرباەۆ وسى ورايدا ۆانداليزم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ, زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرۋ قاجەت دەپ سانايدى.

– جاپونيا ءبىلىم مەن تاربيەگە دەگەن كوزقاراسىمەن, اسىرەسە قوعامدىق ورىندار­دى قۇرمەتتەۋ كونتەكستىندە تانىمال. جاپون مەكتەپتەرىندەگى بىلىمگە تازالىق ساباقتارى كىرەدى. مۇندا وقۋشىلار سىنىپتارى مەن مەكتەپ اۋماعىن وزدەرى جينايدى. بۇل تەك تازالىقتى ساقتاۋعا ەمەس, ءسىزدىڭ جۇمىس كەڭىس­تىگىڭىزگە, قوعامدىق م ۇلىككە دەگەن قۇرمەتتى قالىپتاستىرادى. سينگاپۋر ەلى دە ءتارتىپ پەن تازالىقتى ساقتاۋدا قاتاڭ كوزقاراسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەلدە قوقىس تاستاۋ, بۇزاقىلىق جانە باسقا دا قوعامعا قارسى ارەكەتتەر ءۇشىن قاتاڭ زاڭدار مەن ايىپپۇلدار بار. سين­گاپۋر تاجىريبەسى ناقتى ەرەجەلەردىڭ ەسەبىنەن  ءۆانداليزمنىڭ الدىن الۋعا بولاتىنىن كورسە­تەدى. ال ۇلىبريتانيا ۆانداليزممەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ستراتەگيالاردى پايدالانادى. سونىڭ ىشىندە بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋ جانە «Neighborhood Watch» سياقتى باعدارلامالاردى جاساۋ. مۇنداي باس­تامالار تۇرعىندار مەن پوليتسيا اراسىنداعى اشىقتىق پەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ارقىلى قىلمىس پەن ءۆانداليزمدى ازايتۋعا كومەكتەسەدى. قازاقستان ءۇشىن دە قوعامدىق ورىنداردا باقىلاۋدى جاقسارتۋعا ۇتىمدى باستاما, – دەيدى ول.

وعان قوسا ماماندار پروبلەمانى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرىن دە تارتۋ ءتيىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى قوعامدىق سانانى, مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدا ترەندتەگى ءىس-ارەكەتتەر ناتيجەلى دەيدى.