جەر يەسى – حالىق

مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى پايىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ۇستىنە دە, استىنا دا باي­لىق تۇنعان كەڭ-بايتاق جەرى­مىزگە ءوزى يە بولعان كەزدەگى وتان­داستارىمىزدىڭ «قاتار مەملە­كەتىندەگىدەي باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋ» جايلى ورىندالماعان ارمانىن ەسكە ءتۇسىرىپ, جالىنى ءوشىپ, بىق­سىعان شوققا اينالعان ءۇمىت وتىن قايتا مازداتقانى انىق. ال پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «ۇلتتىق قور – بالالارعا»   باعدارلاماسى بيىل ناقتى ىسكە اسىرىلىپ, بارلىق بالانىڭ اتىنا اشىلعان ارناۋلى شوتتارعا قاراجات تۇسە باستا­عانى شىنىندا دا قازىنالى قازاق جەرىنىڭ يەسى – حالقىمىز ەكەندىگىن ايعاقتاعان ماڭىزدى قادام بولدى.

وسى ورايدا ويلانارلىق ما­سەلە دە بار. بىزدىڭشە, 2022 جىلى بولعان جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا  اتا زاڭىمىزدا جەر مەن تابيعي رەسۋرستار بۇرىنعىداي مەملەكەتتىڭ مەنشىگى ەمەس, حالىقتىڭ مەنشىگى دەپ جاريالانۋىنا بايلانىستى قولدانىستاعى جەر زاڭناماسىنا  وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنى ءجون. سەبە­بى اتا-بابامىزدان ميراس بو­لىپ قالعان ۇلان-عايىر القاپ­تارعا ەگىن ەگىپ, مال باعىپ, داستار­قانىمىزدى دامگە تولتىرىپ وتىر­عان اسىراۋشى اۋىلداعى اعايىن ازىرگە وزدەرىن ناعىز جەر يەلەرى  سەزىنە قويعان جوق. ونىڭ ۇستىنە, قاي وڭىردە بولسىن كەزىندە مەملەكەت جەرىن ءوز مەنشىگىندەي كورىپ, تۋىس-تۋعانى مەن تامىر-تانىسىنا جانە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان پىسىقايلارعا مولىنان الىپ بەرگەن شەنەۋنىكتەردىڭ وزبىرلىعىنان, سونداي-اق تالاي اۋىلدىڭ تۇرعىندارىن شارتتى جەر ۇلەستەرىن پايدالانۋ قۇقى­عىنسىز قالدىرعان ارسىز كاسىپ­كەر­لەردىڭ الاياقتىعىنان تۋىن­داعان داۋ-داماي ءالى تىيىل­عان جوق.

سونداي جەمقورلار مەن الاياق­تار, اسىرەسە دەموگرافيالىق احۋالى جىلدان-جىلعا ناشارلاپ, كوپتەگەن اۋىلى ازىپ-توزىپ, تۇرعىندارى باسقا جاققا كوشىپ جاتقانىمەن, تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن قۇنارلى جەرى كوپ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قىزىل كورگەن قۇزعىنداي قاپتاپ شۇيىلگەن ءتارىزدى. سولاردىڭ ىشىندە ء«الىبي» اگروحولدينگىنىڭ باسشىلىعى بارىنەن اسىپ ءتۇسىپ, قىزىلجار وڭىرىندەگى 28 ءىرى شا­رۋاشىلىققا شارتتى جەر ۇلەس­تەرىن سەنىمدى باسقارۋعا بەرگەن 20 مىڭداي ادامدى الداپ, تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتتى. ناقتى ايتساق, ء«الىبي» اسا ءىرى مولشەردە كرەديت الۋ ماقساتىمەن زاڭسىز كەپىلگە قويعان ونداعان مىڭ گەكتار جەردى پايدالانۋ قۇقىعى كەيىن ول العان قارىزىن قايتارماعاندىقتان, ەكىن­شى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ يەلى­گىنە وتكەن. وسىنداي توپتاسىپ جا­ساعان اسا ءىرى الاياقتىعى ءۇشىن اگرو­حولدينگتىڭ باسشىلارى 2021 جىلى سوت ۇكىمىمەن 5 جىلدان 9 جىل­عا دەيىن باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلدى. ال ولاردان زارداپ شەككەن اۋىل تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ جەر ۇلەستەرىن قايتارىپ الۋ ءۇشىن قازىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنىپ, اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ ءجۇر.

بۇل رەتتە ايىرتاۋ اۋدانىن­داعى كورشىلەس بىرلەستىك, داۋقارا, ەگىندىاعاش, قاراقامىس, سۆەتلوە اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ شارتتى جەر ۇلەستەرىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا العان كاسىپكەرلەردىڭ الاياقتىق ارەكەتىن دەر كەزىندە  ءبىلىپ قالعاندىقتان, ولارعا قولدانىستاعى زاڭ اياسىندا قارسىلىق كورسەتىپ, ءوز قۇقىق­تارىن قورعاي الدى. اتال­عان اۋىلدار تۇرعىندارىنىڭ رۇقسا­تىن الماي, جالعان قۇجات جاساۋ ارقىلى  جالپى كولەمى 42 مىڭ گەكتار جەردى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنان 600 ميلليون تەڭگە نەسيە الۋ ءۇشىن زاڭسىز كەپىلگە قويعان «جارقىن سق» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ (جشس) باسشىلارى اقى­رى ۇزاق مەرزىمگە سوتتالىپ تىندى. ءۇش جىلعا سوزىلىپ, جوعارعى سوت­قا دەيىن بارعان سوت ۇدەرىسى بىلەك بىرىك­تىرە بىلگەن بەس اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ جەڭىسىمەن اياقتالىپ, جەر­لەرى تۇگەل قايتارىلدى.

ال شال اقىن اۋدانىنداعى بالۋان اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ جالپى كولەمى 4322 گەكتار شارتتى جەر ۇلەستەرىن سەنىمگەرلىك باس­قارۋعا العان فەرمەرلىك شارۋا­شىلىق باسشىسى دا وسىدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن اۋىلداستارىنىڭ كەلىسىمىن الماي, سول جەردى پايدالانۋ قۇقىعىن باسقا زاڭدى تۇلعاعا ساتىپ جىبەرگەن. الايدا بالۋاندىقتار ءارتۇرلى سەبەپپەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرتىندە عانا ارىزدانىپتى. سونىڭ سالدارىنان ءبىر قولدان ءبىر قولعا ءوتىپ كەتكەن جەرلەرىن قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا قايتارۋ قيىنعا سوعىپ, تالاي تابالدىرىقتى توزدىرىپ ءجۇر. بالۋاندىقتاردىڭ وكىلدەرىن وبلىستىڭ جاڭا اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامەدوۆ جۋىردا  قابىلداپ, ورتاق شاعىمدارىن تىڭداعان سوڭ ىلە سول اۋىلعا ادەيىلەپ بارىپ, توز-توزى شىققان شاعىن ەلدى مەكەندە قالىپتاسقان جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ-ءبىلىپتى. سودان سوڭ بالۋاندىقتار ايىرىلىپ قالعان جەردى پايدالانۋ قۇقىعىن يەلەنىپ, اۋىل ماڭىنداعى القاپتارعا ەگىن سالىپ جۇرگەن جشس باسشىسىنا كورشىلەس ەلدى مەكەندەردەگى ينۆەستورلار سياقتى, جىل سايىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا پاي تولەۋدى ۇسىنىپتى. بۇل – ءادىل ۇسىنىس دەپ بىلەمىز. ويتكەنى بالۋاندىقتار وزدەرىنىڭ شارتتى جەر ۇلەستەرىن پايدالانۋ قۇقىعىنان زاڭسىز ايىرىلىپ قالعانىمەن, تۋعان اۋىلدارىنىڭ ماڭايىنداعى جەردىڭ ءبارى – ولاردىڭ اتا-بابالارىنان ميراس بولعان جەرلەر. شىنتۋايتىندا, بالۋان اۋىلىنىڭ جەرى ەشكىمگە ساتىلعان جوق, ونى پايدالانۋ قۇقىعى عانا زاڭسىز ساتىلعان. ال اتا زاڭعا جال­پى­حالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىس بويىنشا ەندى جەر يەسى – حالىق بولعاندىقتان, بالۋان اۋىلى جەرىنىڭ زاڭدى يەسى ونىڭ تۇرعىندارى بولۋعا ءتيىس ەمەس پە؟

وسى ورايدا 2003 جىلى قا­بىل­­دانعان جەر كودەكسىنىڭ  79-بابى ينۆەس­تور اتىن جامىلعان تالاي الاياقتىڭ كوپتەگەن اۋىل تۇرعىنى­نىڭ وزدەرىنە سەنىم­گەرلىك باسقارۋعا بەرگەن جەر ۇلەستەرىن پايدالانۋ قۇقىعىن زاڭسىز كەپىلگە قويىپ, اسا ءىرى مولشەردە كرەديت الىپ, ونى قالتالارىنا باسۋىنا جول اشىپ بەرگەنىن ايتقان ءجون. سونىڭ سالدارىنان الاياقتىق جولمەن الىن­عان كرەديت قارجى ۇيىمدارىنا قايتارىلماي, كەپىلگە سالىنعان جەرلەردى پايدالانۋ قۇقىعى اۋكتسيون ارقىلى ساتىلىپ جاتىر.  ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, وت­كەن جىلى جالپى كولەمى 4,1 ملن گەكتارعا جۋىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى ماقساتىنداعى 2 661 جەر ۋچاسكەسىن پايدالانۋ قۇقىعى كەپىلگە قويىلعان. بۇل تۋرالى ولاردىڭ يەلەرىنىڭ ءبارى بىردەي بىلمەۋى دە مۇمكىن. ال وسىنشا جەردى كەپىلگە قويۋ ارقىلى الىنعان كرەديتتەر بويىنشا  اعىمداعى بەرەشەك 1 213 ملرد تەڭگە بولعان. مۇنىڭ ءوزى الداعى ۋاقىتتا جەر قاتىناستارى سالاسىندا جاڭا داۋ-دامايلارعا اكەلىپ سوعىپ جاتسا, وعان تاڭعالۋعا بولمايدى.

بىلتىر جەر قاتىناستارى سا­لاسىنداعى كوكەيكەستى ماسەلە­لەر­مەن اينالىسىپ جۇرگەن بەل­گىلى زاڭگەر, ءماجىلىس دەپۋتا­تى باقىت­جان بازاربەك ۇكىمەت پەن باس پرو­كۋراتۋراعا جولدا­عان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەكىن­شى دەڭگەيدەگى بانك­تەر مەن قار­جى ۇيىمدارىنا اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ شارتتى جەر ۇلەس­تەرىن پايدالانۋ قۇقىعىن كە­پىلگە بەرۋگە ەكىجىلدىق موراتوري ەنگىزۋدى ۇسىنعان ەكەن. وعان ۇكى­مەت قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن اقىلداسىپ قاي­تارعان رەسمي جاۋاپتا: «اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىندە ءوتىمدى كەپىل مەن ءوز اقشاسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جاعدايىندا جەر ۋچاس­كەلەرىن كەپىلگە بەرۋگە موراتوري ەنگىزۋ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ ەداۋىر سانىنىڭ كرەديتتىك رەسۋرستارعا قول جەتىم­دىلىگىن ايتارلىقتاي شەكتەۋى مۇم­كىن. بۇل اۋىلداعى اينالىم قارا­جاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا جەكە ينۆەس­تيتسيالار اعىنىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. وسىعان بايلانىستى بانك­تەرگە, ونىڭ ىشىندە شارتتى جەر ۇلەسىنەن تۇراتىن جەر ۋچاسكەلەرىن كەپىلگە بەرۋگە موراتوري ەنگىزۋگە قولداۋ كورسەتىلمەيدى», دەلىنگەن.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت جەر ۇلەسكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ ماقساتىندا جشس-لەر باس­شى­لارىنىڭ سەرىكتەستىككە قاتى­سۋشىلاردى شارتتى جەر ۇلەس­تەرىنەن تۇراتىن جەر ۋچاسكەلەرىن كەپىلگە بەرۋ تۋرالى كەمىندە 30 كۇن بۇرىن مىندەتتى تۇردە حاباردار ەتۋگە مىندەتتەۋ جانە ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ولاردىڭ 75 پايىزىنىڭ داۋسى بەرىلۋى تۋرالى تالاپتى ەنگىزۋ سياقتى شارالاردى قاراستىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن مالىمدەپتى.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جاڭارتىل­عان اتا زاڭدا جەر – حالىقتىڭ مەنشىگى دەپ كورسەتىلگەندىگىنە بايلانىستى قولدانىستاعى زاڭنا­ماعا اۋىلداردىڭ تاريحي قا­لىپ­تاس­قان جەرى ولاردىڭ بايىر­عى تۇر­عىن­دارىنا تيەسىلى ەكەندىگى تۋرالى وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت. سوندا جەردى پايدالانۋ قۇقىعى قاي كاسىپكەرگە ساتىلىپ كەتسە دە, ول جەردىڭ تۇپ­كىلىكتى يەسى – اۋىل تۇرعىندارىنا جىل سايىنعى تابىسىنان بەلگىلى مولشەردە پاي تولەيتىن بولادى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكى­مىنىڭ بالۋان اۋىلىنىڭ جەرىندە ەگىن ەگىپ جۇرگەن جشس باسشىسىنا ايتقان ۇسىنىسى, مىنە, وسى تۇرعىدان دا قيسىندى.