التىن جالاتىلعان كۇمىس جادىگەردىڭ ديامەترى – 19,4 مم. شامامەن 1200 جىلدىق تاريحى بار ارتەفاكت تەرەڭ ىزدەنىس ناتيجەسىندە جاسالعان. وعان زەر سالىپ قارايتىن بولساق, ءۇستى تەگىس, دوڭگەلەك, ەكى ەنى تسيليندر تارىزدەس قىسقا. نىسان مۇقيات وڭدەلگەن. بۇل بولىك التىن جالاتۋ دەپ اتالاتىن كۇردەلى تەحنيكانى قولدانا وتىرىپ جاسالعان. وندا سىناپ التىن ۇنتاعىمەن ارالاسىپ, سول كەزەڭدەگى شەبەرلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى.
زاتتىڭ بەتىندەگى ءىرى تاڭبا ءۇش ءارىپتى بىلدىرەدى: ءبىرىنشىسى – جۋان ب تاڭباسى, ەكىنشىسى – جىڭىشكە ر تاڭباسى, ءۇشىنشىسى – جىڭىشكە ل تاڭباسى. باسقا تاڭبالار وسىنىڭ اينالاسىندا كۇردەلى گرافەمامەن جازىلعان. جازۋدىڭ ترانسكريپتسياسى: «بودجمان قاعان بابام قامتاماسىز ەرتىپ, قۇرۇپ وعۇرنانتمىش ءۇچ دجۇزلۇك تۇرۇك, التى ارىسلىق قاسساق باڭكۇلۇك ەر ەلى». اۋدارماسى: «بودجمان قاعان بابام قامتاماسىز ەتىپ, قۇرىپ ورناتقان ءۇش جۇزدىك تۇرىك, التى ارىستىق قاسساق (قازاق) ماڭگىلىك ەر ەلى».
بۇل – بىزگە بەلگىلى ورۇقۇن جازبالارىنان وقىلعان ءماتىن. سوندىقتان تەز ءارى جەڭىل وقىلدى. زات تۇمار سەكىلدى ساردار نە بولماسا ساربازدىڭ وزىمەن بىرگە الىپ جۇرەتىن قاسيەتتى زات رەتىندە جاسالعان.
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن بودجماننىڭ ەسىمى بۋمىن دەپ قاتە وقىلىپ كەلگەن قاعان ەكەنىن جازا كەتەيىك. كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سىرىن اشىپ وقي باستاعان عالىمدار ءوز دەڭگەيىندەگى بىلىمدەرىن سارپ ەتىپ, جازبالاردىڭ نەگىزگى ماعىناسىن اشىپ جاريالادى. الايدا ولاردىڭ مۇمكىندىگى جەتپەيتىن, ەسكەرتكىشتەردىڭ تەرەڭ سىرلى قاتپارلارى جەتكىلىكتى بولاتىن. ول سىرلار ءوز قۇپيالارىن ىشىنە بۇگىپ, قازىرگى كەزگە دەيىن, ءالى دە جابۋلى كۇيىندە ىشكى تاڭعاجايىپ قازىناسىن جاسىرىپ كەلەدى. بۋمىن ەسىمى ءبىر عانا دىبىس – دج تاڭباسىنىڭ وقىلماۋى سەبەبىنەن جاڭىلىس وقىلدى. تىلدىك تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – تاريحي كەزەڭدەردەگى تۇركى تىلدەرىنىڭ دىبىستىق قۇرىلىمىن انىقتاۋ. ونى انىقتاۋ وڭاي ەمەس ەكەنى ءمالىم, ويتكەنى كونە زاماندارداعى حالىقتاردىڭ دىبىستىق سويلەۋ مانەرى ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزعا جەتكەن جوق. ونى جازبا مۇرالارداعى ارىپتىك-دىبىستىق تاڭبالار ارقىلى عانا قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن دج دىبىسى كىرىگىڭكى داۋىسسىزداردىڭ ەرىندىك نۇسقاسى بولىپ سانالادى. بۇل نۇسقا بۇكىلالەمدىك تۇركولوگيالىق ءارى تاريحي جاڭالىقتىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولاتىن ءارىپ تاڭباسى بولىپ وتىر. جادىگەردىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى مەن ارىپتىك تاڭبالانۋىنىڭ جۇيەسىن سالالىق جۋرنالداعى ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىزدەن تولىق وقي الاسىزدار.
ورىنباي بەكجان,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
