بيزنەستى دامىتۋعا نە بوگەت؟

«ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرا­لى» زاڭعا سايكەس ىشكى وڭ­دە­ۋ­­شىلەردىڭ باعاسى بير­جا­لىق كوتيروۆكالاردان تو­مەن دەڭ­گەيدەگى شيكىزاتپەن قام­تا­­ماسىز ەتۋ مەحانيزمى ەن­گىزىلدى. سونداي-اق ءىرى كومپا­نيا­لار قايتا وڭدەۋشىلەردى قول­داۋ ماقساتىندا ءوز مىندەت­تە­­مەلەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ جاتىر. ول ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس بەلدەۋىن قۇرىپ, تابيعي جەر قويناۋىن پايدالانۋدى ساتىپ الۋدى رەتتەپ, قوسىمشا مىندەتتەمەلەر قابىل­داپ جاتىر. سونىمەن قاتار مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا مەن كەپىلدىكتەر بەرىلىپ, شوب-تى قولداۋ كۇشەيە ءتۇستى. ماسەلەن, «بايتەرەكتىڭ» بىلتىرعى قار­جىلىق قولداۋى 2,3 ترلن تەڭ­گەگە جەتتى. ءىجو-دەگى شوب ۇلەسى 36,4 پايىزعا جەتتى جانە شوب سەكتورىنداعى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار سانى 4,3 ملن-عا شا­ما­­لاستى.

جاڭا ءوندىرىس نىسانىن 3 جىل بويى سالىقتان بوساتۋ, قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋ دا كاسىپكەرلەر ءۇشىن كوپ كومەك. وسى جىلى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردا جالپى قۇنى 1,6 ترلن تەڭگە بولاتىن 291 جوبا پايدالانۋعا بەرىلمەك. سونىڭ 170-ءسى وڭدەۋشى ونەركاسىپكە تيەسىلى جانە ولاردىڭ قۇنى 800 ملرد تەڭگەگە جەتەدى.

بەس جىلدان سوڭ ۇلتتىق ەكونوميكا كولەمىن 450 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ ءۇشىن بۇدان بىلاي جىل سايىنعى ەكونو­مي­كالىق ءوسىم دەڭگەيى 6 پا­يىز­دان كەم بولماۋى كەرەك. حا­لىقارالىق ۆاليۋتا قو­رى­­نىڭ مالىمەتى بو­يىنشا, بيىل جىل سوڭىندا ءىجو 259,3 ملرد دوللاردى قۇرايدى دەپ كۇتىلەدى. ەگەر سولاي بولسا, وندا ىشكى جالپى ءونىم 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن سالىستىرعاندا 15 پايىزعا ءوسىم كورسەتەدى.

وسىنداي جەتىستىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋگە ءتيىس كاسىپكەر­لەر­دىڭ دە تۇيتكىلى ءبىر باسىنا جەتىپ ارتىلادى. سەناتور ءلاززات رىسبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە مەم­لە­كەت­تىك قولداۋدىڭ تەتىگى مەن ءتاسىلىن قايتا قاراۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, پەرسپەكتيۆالىق با­عىتتار مەن تۇپكىلىكتى ناتي­جە­گە باعدارلانۋدى ەسكەرمەي, 5 ملن تەڭگە كولەمىندەگى گرانت­تىق قولداۋ تۇرىندەگى شا­عىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ جاتىر. بۇل بيۋدجەت قاراجاتىن شاشۋعا الىپ كەلەدى. ءۇشىنشى قيىندىق – قۇقىقتىق پروبلەمالار. مى­سالى, بيزنەس-يدەيالاردىڭ جاڭا­شىلدىعىن انىقتاۋ بويىنشا ناقتىلىق جوق. بۇل تۇ­جى­رىم­دا­مانى جەرگىلىكتى جەر­لەردە كاسىپكەرلەر دە, كون­كۋرستىق كوميسسيا مۇشەلەرى دە ءارتۇرلى تۇسىندىرەدى. تۇپتەپ كەلگەندە گرانت الۋدىڭ نەگىزگى شارتى بو­لىپ سانالاتىن «جاڭا­شىل­دىقتى» راستاۋ تالاپ ەتىلە دە بەرمەيدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قا­زىر بيزنەس جۇرگىزۋ شارتتارى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلدى. مىسالى, 10 مىڭنان استام ارتىق تالاپ الىنىپ تاستالدى.

«تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيە­­­­لەرىن اۆتوماتتاندىرۋ نا­تي­­­جە­سىندە 1 قاڭتاردان باستاپ ادام قاتىسۋىنسىز تەكسەرۋلەر تاعايىندالىپ جاتىر. بۇل شارا تەكسەرۋلەر سانىن 2 ەسە ازايتادى. سونىمەن قاتار مەم­لەكەت بيزنەستى قارجىلاي قولداۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, بيىل 900 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا شوب-تىڭ بانكتىك نەسيەلەرىن سۋبسيديالاۋ جانە كەپىلدەندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارى بى­رىكتىرىلگەنىن ەسكەرە وتىرىپ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ازىرلەندى. سۋب­سي­ديالاۋدان كەپىلدىك بەرۋ قۇرال­دارىنا جانە وزگە دە قار­جىلىق ەمەس قولداۋ شارالارىنا بىرتىندەپ كوشۋ كوزدەلەدى. ودان بولەك, وبليگاتسيالار مەن بىرلەستىرىلگەن نەسيەلەر ارقىلى قارجىلاندىرۋ قۇرالدارى كە­ڭىنەن قولدانىلادى», دەپ مالىم­دەدى ۆەدومستۆو.

اكىمشىلەندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن جاڭا سالىق كودەكسى بويىنشا جۇمىستار دا جالعاسىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, سالىق مىندەت­تە­مەلەرىن ورىنداۋ ۇدەرىسى اي­تارلىقتاي جەڭىل­دەمەك. جال­ى سالىقتار مەن باسقا دا تولەمدەر سانى 20%-عا, ال سالىق ەسەبى نىساندارىنىڭ سانى 30%-عا قىسقارادى. بۇل رەتتە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جاڭا جوبالار 3 جىلعا سالىق تولەۋدەن بوساتىلادى. ناتيجەسىندە, سا­لىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ جەڭىلدەتىلىپ, سالىق جيناۋ تيىم­دىلىگى ارتپاق.