اۆتوبۋس پاركتەرى جۇرگىزۋشىگە جارىمايدى

جاستار جۇرگىزۋشى بولۋعا جۇرەكسىنە مە؟

ەلدەگى اۆتوبۋس پاركتەرى جىلدان-جىلعا جاڭارىپ, جۇرگىزۋشى مەن جولاۋشى مادەنيەتى ءتاپ-ءتاۋىر قالىپتاسىپ كەلەدى. باسشىلاردىڭ قاداعالاۋىمەن اۋەلى قاۋىپسىزدىككە كوڭىل بولىنگەن سوڭ, بۇرىن ءجيى ورىن الىپ تۇراتىن «جۇرگىزۋشىلەردىڭ جارىسى» سايابىرلاعانداي. سالاداعى بەرەكەسىزدىكتى رەتتەۋگە كەلگەندە GPS ناۆيگاتورى, كوندۋكتورلاردى قىسقارتىپ, زامانعا قاراي ەلەكتروندى تولەم جۇيەسىنە كوشۋ جونىندەگى شەشىم ناتيجەلى بولدى. وسىعان قاراماستان قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جىل سايىن ءبىردى-ەكىلى وقىس وقيعاعا ۇرىنىپ جاتادى. جۇرگىزۋشى قاتەلىگىنەن تۋىنداعان قايعىلى وقيعالاردى تۇگەل ادامي فاكتور دەپ جىلى جاۋىپ قويۋعا كەلمەيدى. الەۋمەتتىك جاعىنان قاراساق, تىكەلەي بولماسا دا جاناما سەبەپ-سالدارى تابىلادى.

بىرەر اپتا بۇرىن عانا تارازدا اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى جىلدامدىقتى اسىرىپ, جاياۋ جۇرگىنشىنى جانشىپ وتكەن. بىلتىر شىمكەنتتە جۇرگىزۋشىنىڭ جاۋاپ­سىز­دى­عىنان جولاۋشىلار اۆتوبۋسى قارسى جولاققا شىعىپ, 5 ادام قازا تاپتى. الماتىدا جولاۋشى قوعامدىق كولىك تىزگىندەگەن ايەلدى سوققىعا جىعىپ, سالدارىنان ايالداما ماڭىنداعى ءۇش ادام باقيلىق بولدى. قايعىلى وقيعادان كەيىن الماتىداعى اۆتوبۋس پاركتەرى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىك جۇرگىزۋشىلەردى جولاۋشىدان وقشاۋلاۋدىڭ قام-قارەكەتىن جاساۋعا كىرىسكەن. سەبەبى جۇرگىزۋشىنىڭ باستى مىندەتى – جولاۋشىلاردى دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزۋ. ول قاۋىپسىزدىكتەن باسقا ۇساق-تۇيەككە باس قاتىرماۋى كەرەك. تاعى ءبىر جاي, اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كۇتپەگەن جەردەن جۇرەك تالماسىنا ۇشىراعان ساتتەرى جيىلەدى. جۇرگىزۋشىلەر قارتايىپ بارادى. جۇمىس جەڭىل ەمەس. جۇيكە-جۇيەگە سالماق تۇسىرەدى. قالا بەردى جۇر­گىزۋشى ءبىر كۇن جۇمىس ىستەپ, ەكى كۇن دەمالۋى كەرەك دەگەن ەرەجە-تالاپ تا كوپ قالا­دا ساقتالمايدى. الا تاڭمەن تالاسىپ ويانىپ, كەشكە دەيىن قوعامدىق كولىك باس­قا­رۋ دەگەنىڭىز اسقان ساقتىقتى, جوعارى جاۋاپ­كەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. الەۋمەتتىك جەلىدە جۇرگىزۋشىلەرگە قاتىستى كەلەڭسىز جايتتار مەن وقىس وقيعالاردى كورگەن جاستار اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى بولۋعا جۇرەك­سىن­بەي قايتسىن؟!

«D» ساناتىن الۋدىڭ ماشاقاتى

قوش, وسى جولى ءبىز ۇڭىلگەن تاقىرىپ جۇرگىزۋشى كۋالىگىنە قاتىستى بولىپ تۇر. ەلدەگى اۆتوبۋس پاركتەرىنىڭ باسشىلارى جۇرگىزۋشى تاپشىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعان تۇيىتكىلدەردى بيلىككە ەستىر­تىپ, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ايتۋىنداي ايتتى. قازىر كەيبىر اۆتوبۋس پاركتەرىنىڭ تۇرا­عىندا بوستان-بوس تۇرعان قوعامدىق كولىكتەر كەزدەسەدى ەكەن. مەگاپوليستەردىڭ ءوزى جۇرگىزۋشىگە جەتە الماي جۇرگەن شاقتا وڭىرلەردەگى جاعداي تىپتەن كۇردەلى بولسا كەرەك. امال جوق, كەيبىر اۆتوبۋس پاركتەرىنىڭ باسشىلارى ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنا, كومپانيانىڭ قارجىلىق جاعدايىنا, شىعىندارىنا بايلانىستى جالاقىنى شامادان تىس كوتەرىپ, تاۋەكەلگە بەل بايلاي المايدى. قالاي دەگەندە دە اۆتوبۋس پاركتەرىن جاڭارتۋعا مىقتاپ كىرىسىپ, جالاقىعا باس قاتىرىپ وتىرعان باسشىلاردى, ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعىنان ءىرى قالاعا قونىس اۋدارعان جۇرگىزۋشىنى جازعىرا المايمىز. نارىق زامانى, باسەكەلەستىك تالابى – وسى.

ەندى قولدانىستاعى زاڭ تالاپتارىنا نازار اۋدارساق, «D» ساناتىنداعى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋدى ويلاستىرعاندار «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭنىڭ 74-بابى, 2-تارماعىنا سايكەس 25 جاسقا تولۋى شارت. وسى ارالىقتا جۇرگىزۋشىنىڭ كەمىندە 5 جىل جۇمىس ءوتىلى بولۋى قاجەت. ءارى ونىڭ ءۇش جىلىندا «D1» كىشى ساناتىنداعى (شاعىن اۆتوبۋس) كولىك قۇرالىن باسقارۋعا ءتيىس. قىسقاسى, وسى تالاپتى ورىنداماي, «D» ساناتىنداعى كولىكتى تىزگىندەۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس. تاراز قالاسىندا جولاۋشى تاسىمالىمەن اينالىساتىن «اۋليەاتا ترانس-پاسس» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى راشيد ءپىرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق كولىك قىزمەتىندەگى بىرقاتار ماسەلەگە جول جۇرىسىنە قاتىستى زاڭ تالاپتارى اسەر ەتىپ وتىر.

– «D1» ساناتىن العان جۇرگىزۋشىگە 16 ورىنعا دەيىنگى شاعىن اۆتوبۋستاردى باسقارۋعا رۇقسات. جۇرگىزۋشى سول اۆتوبۋستى 3 جىل تىزگىندەپ, مىقتاپ تاجىريبە جيعان سوڭ عانا «D» ساناتىنداعى كۋالىك الادى. الايدا قازىر جۇرگىزۋشى «D1» كىشى ساناتىن تىرمىسىپ ءجۇرىپ 21 جاستا العان كۇننىڭ وزىندە ەلىمىزدە ونداي شاعىن اۆتوبۋستار جوقتىڭ قاسى. ال 3 جىل شاعىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن تالاپتى ورىنداماعان جۇرگىزۋشى ارادا نەشە جىل وتسە دە تاجىريبەسىز «D» ساناتىن الا المايدى. مىنە, جۇرگىزۋشىلەر وسى تۇستا شاراسىز قالادى. جۇرگىزۋشى تاپشىلىعى تەك بىزدە ەمەس, رەسپۋبليكا بويىنشا بايقالدى. 2015 جىلدان بەرىگە دەيىن مەكتەپتە, باسقا دا مەكەمەلەردە تاجىريبە جيىپ, «D» ساناتىنداعى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الىپ جاتقاندار بار. بىراق وتە سيرەك. مۇنداي جۇمىس ەكىنىڭ بىرىنە تابىلا بەرمەيدى. قوعامدىق كولىك حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. سوندىقتان جۇرگىزۋشىلەردىڭ جارىسپاعانىن, مادەنيەتتى بولعانىن قالايمىز. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە وزگە سالاداعىداي باسەكەلەستىك ورتا قاجەت. جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن جاستار بارشىلىق. «D1» ساناتىن العاندار ماعان ءجيى كەلىپ جاتادى. امال جوق, 3 جىل تاجىريبەسى بولماعان سوڭ جۇمىسقا شاقىرا المايمىز. ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ ەسەبى بويىنشا ەلدە «D» ساناتىن العان جۇرگىزۋشىلەر كوپ. ايتكەنمەن ولاردىڭ بارلىعى تۇگەل جۇرگىزۋشى بولا بەرمەيدى عوي. مىسالى, مەندە جۇرگىزۋشىنىڭ بارلىق ساناتى بار. كەزىندە اۆتوبۋس جۇرگىزگەنمەن قازىر جۇرگىزبەيمىن عوي. قاڭتاردا ءبىز, ياعني ەلدەگى ءىرى اۆتوبۋس پاركتەرىنىڭ باسشىلارى كولىك مينيسترىمەن قوعامدىق كولىككە قاتىستى وسى جانە باسقا دا شارۋالار بويىنشا كەزدەسكەنبىز. اقپاندا تاعى شاقىرتىپ جاتىر. بيىل وڭ شەشىم قابىلدانار دەگەن ۇمىتتەمىز, – دەيدى ر.ءپىرمانوۆ.

زاڭ تالاپتارىن جەڭىلدەتۋ كەرەك

وسىعان دەيىن «D» ساناتىنداعى كولىك تىزگىندەۋدى ويلاعاندارعا قاتىستى زاڭ تالاپتارىنىڭ قاتاڭداتىلعانىن ورىنسىز دەۋگە كەلمەيدى. جۇرگىزۋشىنىڭ تاجىريبەلى بولعانى اۋەلى قاۋىپسىزدىككە جاقسى. ءارى وسى تاجىريبە بىزدە عانا ەمەس, بىرنەشە ەلدە قولدانىلادى ەكەن. سىناقتان وتكەن. سوندىقتان اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنە قاتىستى زاڭ تالاپتارى از-ماز جەڭىلدەتىلسە, سونىڭ جۇرگىزۋشى تاپشىلىعىن شەشۋگە اجەپتەۋىر سەپ بولارى انىق. مىسالى, قازىر اۆتوبۋس پاركتەرى ءتارتىپ بۇزعان جۇرگىزۋشىگە اۋىزشا ەسكەرتۋ جاساپ قانا شەكتەلۋى ابدەن مۇمكىن. باسشىلىق قاتاڭ شارا قابىلدامايتىنىن تۇسىنگەن جۇرگىزۋشىلەر بۇگىن جىبەرگەن قاتەلىگىن كۇنى ەرتەڭ قايتالاماسىنا كىم كەپىل؟!

بۇگىندە ەلدەگى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جالاقىسى 250-350 مىڭ تەڭگەدەن كەم ەمەس. الماتىدا 10 كۇن ەڭبەك ەتكەن جۇرگىزۋشى كەمى 450 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا جالاقى السا, قوعامدىق كولىكتەن دە كەڭىرەك اۆتوبۋس باسقاراتىنداردىڭ جالاقىسى 800 مىڭ تەڭگەگە جەتەعابىل ەكەن. سول سەبەپتى دە وڭىرلەردە جۇرگىزۋشى تۇراقسىز. ءىرى قالاعا بارىپ, ءتاۋىر تابىس تابۋدى ويلاعانداردى اۆتوبۋس پاركتەرى بايلاپ ۇستاي المايدى.

جولاۋشى تاسىمالىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەردىڭ بازاسى جاڭا اۆتوبۋس­تارمەن تولىعىپ جاتقانى قۋانتادى. جەر­گىلىكتى اكىمدىكتىڭ باستاماسىمەن اقتاۋ قا­لاسىنىڭ اۆتوبۋس پاركتەرى دە بيىل جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الۋدى جوسپارلاپتى. بۇل جونىندە تولىعىراق ماعلۇماتتى ءبىز اقتاۋ قالالىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ باس مامانى جالعاس مەيىلوۆتەن سۇراپ بىلگەن ەدىك. باس مامان قالاعا جاڭا اۆتوبۋستار كەلسە, جۇرگىزۋشى تاپشىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمادى.

– اقتاۋ قالاسى بويىنشا اۆتوبۋستار 10 باعىتتا قاتىنايدى. ەكى تاسىمالداۋ­شى مەكەمەگە قاراستى 65 اۆتوبۋس بار. قوعامدىق كولىكتەردىڭ بارلىعى – جاڭا. بيىل قالانىڭ اۆتوبۋس پاركتەرى تاعى 25 اۆتوبۋسپەن تولىعادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. سودان باس-اياعى قالادا 90 اۆتوبۋس بولادى. بىزگە تاسىمالداۋشى مەكەمە تاراپىنان جۇرگىزۋشى تاپشىلىعى جونىندە وسىعان دەيىن بىرنەشە رەت ءوتىنىش تۇسكەن. قازىر امالدىڭ جوقتىعىنان كەيبىر جۇرگىزۋشىلەر ۇزاقمەرزىمدى دەمالىسقا سيرەك شىعادى. اۆتوبۋس پاركتەرى وبلىستان جۇرگىزۋشى تابا الماعان سوڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنا حابارلاندىرۋ جولداپ جاتىر. باسقا وڭىرلەردە دە جۇرگىزۋشى تاپشى ەكەنىن ەسكەرسەك, ولاردى بىزگە جۇمىس ىستەۋگە كەلەدى دەپ ايتۋ قيىن. جۇرگىزۋشىلەر ەكى كۇن جۇمىس ىستەپ, ەكى كۇن دەمالادى. جالاقى – ءتاۋىر. جارنالارىن ۇستاپ قالعاندا 15 كۇن جۇمىسىنا قولىنا 300 مىڭ تەڭگە تيەدى, – دەيدى ج.مەيىلوۆ.

اقتاۋداعى اۆتوپاركتەردىڭ باسشىلىعى ازىرگە بار جۇرگىزۋشىگە شۇكىر ەتىپ, امالداپ وتىرعانىمەن قالاعا كەلەتىن 25 اۆتوبۋسقا جۇرگىزۋشى تابۋ وڭاي بولمايتىنىن بىلەدى. سول سەبەپتى دە جۇرگىزۋشىنى قازىردەن ىزدەپ, ەرتەرەك قامدانىپ جاتقان جايى بار.

كولىك مينيسترلىگى ۇسىنعان اقپاراتقا سۇيەنسەك, ەلدە «D» ساناتىنداعى كۋالىگى بار جۇر­گىزۋشىلەردىڭ تاپشىلىعى 3 مىڭ­نان اسا ادامدى قۇرايدى ەكەن. سونىڭ ىشىندە استانادا – 685, الماتىدا – 445, شىمكەنتتە 487 جۇرگىزۋشى جەت­پەيدى. جۋىردا كولىك مينيسترلىگى جەر­­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, «اتا­مەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, سالالىق قاۋىمداستىقتار مەن تاسىمال­داۋ­شى­لاردىڭ باسىن قوسىپ, قالالىق اۆتوبۋس تاسىمالى ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەس وتكىزگەن. باسقوسۋدا «D» ساناتىنداعى كۋالىگى بار جۇرگىزۋشىلەردىڭ تاپشىلىعى تالقىلانعان. جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الارداعى قيىندىقتاردى ەلەپ-ەسكەرگەن كولىك مينيسترلىگى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانە «اتامەكەن» ۇكپ «D» ساناتىنداعى كۋا­لىككە قاتىستى تالاپتاردى جەڭىلدەتۋدى قولدايتىنىن اڭعارتقان.

سونىمەن, مينيسترلىك «D» ساناتىن­داعى كۋالىك الاتىنداردىڭ جاسىن 25-تەن 23 جاسقا دەيىن, جۇرگىزۋشى ءوتىلىن 5 جىلدان 3 جىلعا, «D1» كىشى ساناتىنداعى كولىكتى باسقارۋ ءوتىلىن 3 جىلدان 1 جىلعا دەيىن تومەندەتۋدى كوزدەپ وتىر. ماقسات ورىندالىپ, «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭعا وسى ەرەجەلەر ەنگىزىلسە, «D» ساناتىنداعى كۋالىك الۋدى جوسپارلاعاندار ءۇشىن تالاپ ءبىرشاما جەڭىلدەيدى. ەسەسىنە, اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ورتا جاسى تومەندەپ, باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاسسا, جاقسى. سالاعا جاستاردى تارتۋدىڭ تيىمدىلىگى ءدال قازىر بايقالماعانىمەن, ۋاقىت ساتىمەن قوعامدىق كولىكتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, جۇرگىزۋشى مادەنيەتىنە اسەر ەتەتىنى انىق.