ازەربايجان: ەل دامۋىنىڭ جاڭا ءداۋىرى

2020 جىلدىڭ 27 قىركۇيەگى – 10 قاراشاسى ارالىعىندا, 44 كۇن­گە سوزىلعان وتان سوعىسىنان كە­يىن ازەربايجان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نورمالارى مەن قاعيداتتارى نەگىزىندە ءوزىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىردى. ال وتكەن جىلدىڭ 19 قىر­كۇيەگىندە جەرگىلىكتى سيپاتتاعى انتي­تەررورلىق ءىس-شارالار ناتيجەسىندە قارۋلانعان زاڭسىز قۇرالىمداردى بەيتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا بۇل ەل ءوزىنىڭ ەگەمەندىگى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمىن تولىعىمەن قالپىنا كەلتىردى. تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيا 23 ساعاتتىڭ ىشىندە اياقتال­دى, ول حيرۋرگيالىق دالدىكپەن, ۇقىپتىلىقپەن جۇرگىزىلدى, بىردە-ءبىر بەيبىت تۇرعىن, بىردە-ءبىر ازاماتتىق ينفراقۇرىلىم زارداپ شەككەن جوق. وسىلايشا, تاۋەلسىزدىك العالى بەرگى كەزەڭدە تۇڭعىش رەت ەلدىڭ بارلىق اۋماعىن قامتيتىن بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ وتپەك.

ەل كولەمىندە بۇگىندە باسقىن­شىلىق كەزىندە تولىعىمەن قيراعان جۇزدەگەن قالانى, ەلدى مەكەندى جانە اۋىلداردى قالپىنا كەلتىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ, دامىتۋ جونىندەگى جۇمىستار قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سول ورايدا بۇل سايلاۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋ, ءتۇرلى ىرگەلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە وسى اۋماقتاردى زاماناۋي تالاپتارعا ساي قايتا جاڭعىرتۋ تۇرعىسىنداعى ءمان-ماڭىزى ايرىقشا بولىپ وتىر.

بۇل دەگەنىڭىز, اشىعىن ايتقاندا, جاڭا ءداۋىردىڭ باسى. ازەربايجان­نىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ايماققا سونى سەرپىن بەردى, تىڭ باستامالارعا, دامۋ كەلەشەگىنە جول اشتى. سونىمەن قاتار ترانزيتتىك-كولىكتىك ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ, وڭتۇستىك كاۆكاز ايماعىندا, ونىڭ ىشىندە شەكارادان تىس جەرلەردە دە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني وركەندەۋ ءۇشىن وراسان زور مۇمكىندىكتەر پايدا بولدى.

وكىنىشكە قاراي, بەيبىت تۇرعىن­داردىڭ ءوز ۇيلەرىنە ورالۋ جولىن­داعى باستى كەدەرگى 2020 جىلعى 10 قاراشاداعى ۇشجاقتى مالىمدەمەگە قول قويىلعاننان كەيىن دە جالعاسقان وككۋپاتسيانىڭ بارلىق كەزەڭىندە اۋماقتاردىڭ مينالانىپ تاستالۋى بولىپ وتىر.

قازىرگى تاڭدا كۇن تارتىبىندە تۇرعان نەگىزگى ماسەلە – ايماقتاعى بارلىق ەلدەردىڭ ورتاق يگىلىگى ءۇشىن تۇراق­تى بەيبىتشىلىك ورناتۋ. بۇل باعىت­تا بىرقاتار ءباتۋالى جۇمىس: تۇراق­تى كەزدەسۋلەر, تاراپتاردىڭ ءارتۇر­لى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەرى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, قانداي دا ءبىر ىلگەرىلەۋشىلىكتىڭ بايقالىپ وتىرعانى قۋانتادى. ايتالىق, 2023 جىلعى 7 جەلتوقساندا ازەربايجان مەن ارمەنيا تاريحتا تۇڭعىش رەت بىرلەسكەن مالىم­دەمە قابىلدادى, وندا ولار كور­شىلەس ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناس­تاردى قالىپقا كەلتىرۋگە جانە ەگەمەندىك جانە اۋماقتىق تۇتاستىق قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋ نيەتىن تاعى ءبىر رەت راستادى. گۋمانيزم قاعيدالارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ىزگى نيەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە تۇتقىندارمەن الماسۋ شاراسى دا ويداعىداي ءوتتى. تەگىندە, اۋماقتىق تۇتاستىق پەن ەگەمەندىكتى ءوزارا تانۋ قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت كەلىسىم جاساسۋدان بارلىق تاراپتار ۇتادى.

ازەربايجاننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ءبىر ىرعاقپەن, ءبىر دەممەن قالىپتى ءوسىپ كەلەدى. بۇل باعىت­تاعى بارلىق سالا بويىنشا ورلەۋ بار. كولىك-لوگيستيكا جانە ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ دۇرىس جولعا قويىلعان. ەكونوميكاسى مەن ءوندى­رىسى قارىشتاپ العا باسقان, قازبا باي­لىقتارى, شيكىزات ونىمدەرىنە باي, ىشكى-سىرتقى تاۋار اينالىمى قارقىندى, جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە ءتۇرلى ءىرى وڭىرلىك جوبالارعا دا تۇراقتى قاتىسادى.

ايتالىق, 2022 جىلى 25 قاراشادا اقتاۋ قالاسىندا قازاقستان, ازەر­بايجان, تۇركيا اراسىندا «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋ جونىندەگى 2022-2027 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىنا قول قويىلدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ترانسكاسپي ءدالىزىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 2025 جىلعا قاراي 10 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

2023 جىلعى ماۋسىم ايىندا ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سما­يىلوۆتىڭ ازەربايجانعا ساپارى كەزىندە «قازاقتەلەكوم» مەن «AzerTelecom» كاسپي تۇبىندە ترانسكاسپي تالشىقتى-وپتيكالىق كابەل جەلىسىن سالۋ مەن پايدالانۋعا جاۋاپتى بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى اكتسيونەرلەردىڭ كەلىسىمى­نە قول قويعان ەدى. قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇبىندە تالشىقتى-وپتي­كالىق ماگيسترال سالۋ جوباسى ترانسۇلتتىق «تسيفرلىق جىبەك جولىنىڭ» نەگىزگى قۇرامداس بولىگى, تۇپكى ماقساتى – ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىندە ينتەرنەت ساپاسىن ارتتىرۋ. قازاقستان مەن ازەربايجاندى جالعايتىن تەڭىز تۇبىندەگى كابەلدىك جەلىنىڭ ۇزىندىعى 380 كم قۇرايدى, ال جاڭا ماگيسترالدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 400 تەرابيت/س دەيىن جەتپەكشى.

ازەربايجاننىڭ ەۋروپا­نىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى دە زور. ەۋروپا كوميسسياسى قۋات كوزدەرى بويىنشا ءوزارا ىنتىماقتاسۋ تۋرالى ازەربايجانمەن كەلىسىمگە كەلدى. ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مە­مو­راندۋمنىڭ ىسكە اسۋى ازەر­باي­جاننىڭ ەۋروپا وداعىنىڭ نارىعى باعىتىنداعى جولىن اشادى جانە ەۋروداقتىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتادى.

ەلدە حالىقارالىق ءىس-شارالار­دى وتكىزۋدە مول تاجىريبە جيناقتال­عان. ايتا كەتەيىك, بۇل ەل 120 ەلدى بىرىكتىرەتىن, بۇۇ-دان كەيىنگى ەڭ ءىرى ۇيىم بولىپ تابىلاتىن قوسىل­ماۋ قوزعالىسىنا 4 جىل توراعالىق ەتتى. 2024 جىلى ازەربايجاندا اسا اۋقىم­دى جاھاندىق وقيعالار – بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى (COP-29) تاراپتار كونفەرەنتسياسىنىڭ 29-سەسسياسى, سونداي-اق ۋربانيستيكا­لىق فورۋم وتەدى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ حالىقارالىق, الەمدىك كەڭىستىكتەگى بەدەلىنىڭ جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

ازەربايجان مەن قازاقستان – باۋىرلاس ەلدەر, وداقتاستار جانە ستراتەگيالىق سەرىكتەستەر. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار بارلىق سالادا جان-جاقتى, قارقىندى دامىپ كەلەدى. ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ساتتىق, تاۋار اينالىمى دۇرىس جولعا قويىلعان. كولىك تاسىمالىنىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالادى.

ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اعالار اتاموعلانوۆ ارنايى قابىلداۋ بارىسىندا 2022 جىلى تاۋار اينالىمى 4 ەسەگە ارتىپ, 600 ملن دوللارعا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا كەڭەيىپ كەلەدى. 2023 جىلى «باكۋ – تبيليسي – دجەيحان» مۇناي قۇبىرى باعىتىندا قازاقستاندىق مۇناي ەكسپورتىنىڭ كولەمى 1 ميلليون 392 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتىلدى. بۇل 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 5,5 ەسەگە كوپ.

ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءوزارا مەملەكەتتىك ساپارلارى بۇل ۇدە­رىستەرگە قۋاتتى سەرپىن بەردى. قازاق­ستان پرەزيدەنتى 2022 جىلعى 24 تامىزدا ازەربايجاندا, ازەربايجان پرەزيدەنتى 2023 جىلعى 10 ساۋىردە قازاقستاندا جۇمىس ساپارىمەن بولدى. ساپار بارىسىندا ستراتەگيالىق قاتىناستاردى نىعايتۋ جانە وداق­تاستىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ تۋرالى دەكلاراتسيا, جوعارى مەم­لەكەتارالىق كەڭەس قۇرۋ سىندى بىر­قاتار ماڭىزدى قۇجاتتار قابىل­داندى. ءسويتىپ, بۇرىننان بايىپتى, تىعىز قارىم-قاتىناستار ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. مۇنىڭ بارلىعى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ بيىك رۋحى مەن سىندارلى سيپاتىن ايعاقتايدى.

مەملەكەت باسشىلارى حالىقارا­لىق ءىس-شارالار الاڭىندا دا ءجيى كەزدەسىپ تۇرادى. 2023 جىلعى 3 قاراشادا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلدى. سامميتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ازەربايجاندى مەملەكەتتىلىكتىڭ نى­عايۋى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن قال­پىنا كەلتىرۋىمەن قۇتتىقتادى. ازەر­بايجان تارابى بۇل تىلەكتەستىككە ۇلكەن ءمان بەرىپ, جوعارى باعالادى, ىلتيپاتپەن قابىلدادى. ال قازاقستان پرەزيدەنتى 2023 جىلعى 24 قاراشادا باكۋدە وتكەن SPECA (بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ەكونوميكالارىنا ارنالعان ارنايى باعدارلاماسى) سامميتىنە قاتىستى. سامميت اياسىندا پرەزيدەنتتەر اراسىندا ەكىجاقتى كەزدەسۋ ءوتتى, ءوزارا قارىم-قاتى­ناستاردى ودان ءارى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىنا قاتىستى وتە مازمۇندى پىكىر الماسۋلار بولدى.

«تۇركىتىلدەس حالىقتار رەتىندە ءبىز ەتنيكالىق, تىلدىك جانە مادەني قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان وتە جاقىنبىز. ورتاق تامىرىمىز, ادەت-عۇرپىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز – مۇنىڭ ءبارى ەكى حالىقتىڭ ودان ءارى جاقىنداي تۇسۋىنە جاقسى الاڭ تۋدىرىپ وتىر. ەلدەرىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ دا ماڭىزى زور. ازەربايجان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپى­نا كەلتىرۋ ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناس­تارىمىزدىڭ دامۋىنا, سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدە­تۋگە جانە كەڭەيتۋگە ودان دا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋعىزا­تى­نى­نا سەنىمدىمىن», دەيدى ەلشى ا.اتاموعلانوۆ.

ازەربايجاننىڭ اتىس-شابىس, داۋ-جانجالدان ارىلىپ, بەيبىت ءومىر, تىنىش تىرشىلىك ورناعان اۋماعىن قايتا تۇلەتۋ جۇمىستارىنا قاتىسۋ, ۇلەس قوسۋدى ەلىمىز تاتۋ كور­شىلىك, باۋىرلاستىق پارىزىمىز دەپ بىلەدى. ايتالىق, قازاقستان پرە­زي­دەنتىنىڭ باستاماسىمەن, ازات ەتىلگەن فيزۋلي قالاسىنداعى قۇر­مانعازى اتىنداعى بالالار شىعارماشىلىعىن دامىتۋ ورتا­لىعىنىڭ قۇرىلىسى بۇگىندە قازاق­ستان قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ كۇشى­مەن جۇرگىزىلىپ جاتىر جانە ول اياق­تالۋعا جاقىن. بۇل دا بولسا ەكى حالىق اراسىنداعى دوستىق پەن تۋىسقان­دىقتىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمدى كورىنىسى.

باۋىرلاس حالىقتار اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس­تاردى نىعايتۋعا, جوعارى دەڭگەي­دە دامىتۋعا ەرتەدەن ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. بۇل cالا اسا ماڭىز­دى باعىتتاردىڭ ءبىرى سا­نالا­دى. 2023 جىلدىڭ جەلتوق­سان ايىندا ازەربايجاندا قازاق­ستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى ءساتتى ءوتتى. ازەر­باي­جان جۇرتشىلىعى قازاق­ستان­دىق ونەر شەبەرلەرىنىڭ مادەني باعدارلامالارىن ۇلكەن قىزىعۋ­شى­لىقپەن قابىلدادى. ال 2024 جىلى قازاقستاندا ازەربايجاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى ۇيىمداستىرىلادى. ازەربايجاننىڭ قازاقستانداعى مادەنيەت كۇندەرى دە ۇلكەن تابىسپەن وتەدى دەۋگە تولىق سەنىم بار.

سايلاۋ ناتيجەلەرى ازەرباي­جاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە, ەلدىڭ ودان ءارى گۇلدەنۋى­نە جانە ايماقتىق ىنتىماقتاس­تىقتىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتەدى.