ءمامس: ەمدەلۋشى قۇقى قاي دەڭگەيدە قورعالادى؟

ءمامس-ءتىڭ مىندەتىنە نە كىرەدى؟

مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى شەتەلدە, سونىڭ ىشىندە ەۋروپادا بۇرىننان بار. ولار ۋاقىت ساتىمەن وسى جاڭاشىلدىققا بەيىمدەلىپ, تيىمدىلىگىن كورىپ وتىر. مىسالى, گەرمانيانىڭ بۇل جۇيەگە كوشكەنىنە عاسىردان استى. ءيا, ناق قازىر ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ەكونوميكاسى بىزدەن الدەقايدا قۋاتتى گەرمانيامەن سالىستىرۋعا كەلمەس. بىراق ولار دا ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزەردە بەلگىلى ءبىر كۇردەلى كەزەڭدەردى ەڭسەرىپ بارىپ, اياققا تۇرسا كەرەك. بىزدە ءمامس جۇيەسىنە كوشۋ تۋرالى ۇسىنىستار بىرنەشە جىل قاتارىنان ايتىلىپ كەلدى. كەيىن بىلىكتى مامانداردىڭ اراسىندا ابدەن تالقىلانىپ, زەرتتەلگەن جۇيەگە بىردەن ەمەس, ادەتتەگى رەفورمالار سەكىلدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشەتىنىمىزدى بىلدىك. سودان 2020 جىلى قاڭتاردا مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ ەكى ەسە ءوستى. سايكەسىنشە, ساقتاندىرۋعا تۇرعىندار تولەيتىن جارنانىڭ دا وسكەنىن ايتا كەتەيىك. قارجىلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلگەن سوڭ, اۋەلگى جوسپار ويداعىداي ورىندالعانىن كورىپ وتىرمىز. ال ساپاعا كەلگەندە جۇيەگە كوپتىڭ كوڭىلى تولىڭقىراماي تۇر. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلەر تۇستا قارجىلاندىرۋعا ساي مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسى ارتىپ, بۇرىن اقىلى بولعان قىزمەتتەردىڭ دەنى تەگىن بولاتىنى ايتىلدى. ەندى ەمدەلۋشىلەر بۇرىنعىداي شىعىندالمايدى, دارىگەرگە قارالاردا اجەپتاۋىر اقشاسىن ۇنەمدەيدى, كوگەرەرمىز دەستىك. شىن مانىندە, ءمامس-ءتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن كەيبىر ەمحانالار مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارىن تۇگەندەگەنىن جانە كۇردەلى, جوعارى تەحنولوگيالىق وپەراتسيالاردان كەيىن اياققا تۇرعان ەمدەلۋشىلەر از ەمەس ەكەنىن كوپشىلىگىمىز بىلە بەرمەيمىز. ءمامس-كە قاتىستى كوپتىڭ كوكەيىندەگى وي-پىكىردىڭ بىرقاتارىن الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءىلياس مۇحامەدجان ايتىپ بەرگەن ەدى.

– قوعامدا قانشا ادام بولسا, سونشا پىكىر, كوزقاراس بولادى عوي. قاراپايىم قيسىنعا سالساق, بۇلاي بولۋى زاڭدى دا. بىراق ءبىر ادامنىڭ جاعدايىنا قاراپ, جالپى جۇيەگە باعا بەرۋگە بولمايتىنىن دا ەستەن شىعارمايىق دەگىم كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا ءمامس-كە قاتىستى تۋىندايتىن سۇراق­­تاردىڭ باسىم بولىگى قيسىنسىز. كوپ­شىلىك مەديتسيناعا قاتىستى ماسەلەنىڭ بارلىعىن ءبىزدىڭ قوردىڭ جۇمىسىنا تەلي بەرەدى. ال شىن مانىندە, مۇلدە ولاي ەمەس. مۇنى بىلاي تۇسىندىرەيىن, نەگىزى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءۇش نەگىزگى كەيىپكەر بار. ءبىرىنشىسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى. بۇل – ۋاكىلەتتى ورگان. ولار ستاندارتتار مەن بۇيرىقتاردىڭ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قابىلدانۋىنا جاۋاپ بەرەدى. ەكىنشىسى – قابىلدانعان ستاندارتتار مەن بۇيرىقتاردى, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى جۇزەگە اسىراتىن مەديتسينالىق ۇيىمدار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقار­مالارى. ءۇشىنشىسى – الەۋمەتتىك مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋ قورى. ونىڭ مىندەتىنە كورسەتىلگەن مەديتسينالىق كومەكتىڭ تولەمى مەن ساپاسىن باعالاۋ كىرەدى. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى ساۋال قوياردا سۇراقتىڭ باعىت-باعدارىن ءبىلىپ العان دۇرىس. كوپ جاعدايدا وسىنداي بىلمەستىكتىڭ سالدارىنان ساقتاندىرۋ قورى تۇسىنىكسىز سۇراق­تىڭ, قيسىنسىز سىننىڭ استىنا قالىپ جاتادى. شىندىعىندا, ءبىز حالىق­تىڭ قۇقى­عىن قورعايتىن ۇيىم­­بىز عوي, – دەپ اعىنان جارىلدى ءى.مۇحامەدجان.

ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ يگىلىگى

كىمدە-كىم بولسىن, ءمامس-كە جارنا اۋدارىپ وتىرعان سوڭ, باسى اۋى­رىپ, بالتىرى سىزداعاندا, ءتيىستى مەديتسينالىق كومەگىن العىسى كەلەدى. الايدا قالاداعى كەيبىر ەمحانادا كەزەك ۇزىلمەيتىنى شىندىق. سول سەكىلدى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا كوڭىلى تولمايتىنداردىڭ كەزىگەتىنىن ايتتىق. ال مۇنداي جاعدايدا ساۋال جەكەلەگەن ەمحانا مەن باسقارما باسشىلىعىنا باعىتتالۋى كەرەك سىڭايلى. تاعى ءبىر جايعا توقتالساق, ەلىمىزدە مەملەكەتتىڭ بازالىق پاكەتى بۇرىننان بار. الايدا مۇنداعى قىزمەتتەر شۇعىل جاعدايلاردا كورسەتىلەتىنىن جانە بەلگىلى ءبىر توپتارعا عانا ارنالعانىن ەسكەرۋ كەرەك. دەمەك ءمامس جۇيەسىنە تىقىر تاياسا, كوپتەگەن قىزمەتتى تەگىن الىپ وتىرعان ەمدەلۋشىلەر قالتاسىنا قاراپ, قيپاقتاپ قالۋى ابدەن مۇمكىن.

سونىمەن ءتورت جىلعا شامالاس مەرزىمدە حالىق ءمامس-ءتىڭ قانداي يگىلىكتەرىن كوردى دەگەن ساۋالعا ويىسالىق. ءسوز جوق, ءبىرىنشى كەزەكتە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ بيۋدجەتى كوبەيدى. اتاپ ايتقاندا, ءمامس ەنگىزىلگەنگە دەيىن سالاعا جىلىنا 1 ترلن تەڭگەگە جەتەر-جەتپەس قارجى بولىنسە, 2020 جىلدان باستاپ بۇل سوما جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بىلتىر مەديتسيناعا 2,5 ترلن تەڭگە قاراستىرىلسا, بيىل قارجى كولەمى 2,8 ترلن تەڭگەگە جەتىپ وتىر. بۇرىن انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ, 18 جاسقا دەيىنگى بالالار مەن جۇكتى ايەلدەر جوسپارلى ەمدەلەتىن ستوماتولوگيالىق كومەك, وڭالتۋدىڭ بارلىق ءتۇرى, لابوراتوريالىق قىزمەتتەر, كت, مرت سەكىلدى قىمبات قىزمەتتەردى اركىم ءوز قارجىسىنا الاتىن. قازىر مۇنىڭ بارلىعى ءمامس ەسەبىنەن تولەنىپ وتىر. ياعني وسى قىزمەتتەر حالىققا تەگىن ۇسىنىلادى. بۇرىن الەۋمەتتىك وسال توپتاعى ازاماتتارعا كت, مرت جانە وزگە دە قىزمەتتەرگە جىلىنا 25 ملرد تەڭگە بولىنەتىن. قازىر كونسۋلتاتيۆتىك دياگنوستيكالىق قىزمەتتەردىڭ بيۋدجەتى 380 ملرد تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى ەكەن. باجايلاپ قاراساق, بۇرىن 1 ترلن تەڭگەمەن تۇتاس حالىقتى تولىق مەديتسينالىق كومەكپەن قامتۋ قيىن بولعان.

سونىمەن قاتار ءمامس جۇيەسى مەديتسينالىق قىزمەت پاكەتىن كەڭەيتۋگە, بيۋدجەت جۇكتەمەسىن رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. مۇنداعى تۇتىنۋشىلار پورترەتىن قارايتىن بولساق, بىرنەشە قىزىقتى فاكتوردى بايقايمىز. مىسالى, 15 جە­­ڭىل­دىك ساناتىنا كىرەتىن ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەت جىلىنا 400 ملرد تەڭگە قاراستىرادى. سوندا بۇل ساناتتاعى ءبىر كىسىگە 5 852 تەڭگەدەن اينالادى. الايدا ولار, شىن مانىندە, 400 ملرد تەڭگەنىڭ ەمەس, 700 ملرد تەڭگەدەن اسا سومانىڭ مەديتسينالىق كومەگىن الادى. تيىسىنشە, بۇل ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ ءمامس-كە كوڭىلى تولادى. تاعى ءبىر مىسال, بىلتىر دەربەس تولەۋشىلەر ءبىر جىلدا 8 ملرد تەڭگە كولەمىندە جارنا تولەپ, ەسەسىنە ولار 90 ملرد تەڭگەنىڭ قىزمەتىن تۇتىنىپتى. سوندا ولار ايىنا 4 250 تەڭگە (2023 جىلى – 3 500 تەڭگە), جىلىنا 51 مىڭ تەڭگە (2023 جىلى – 42 000 تەڭگە) تولەۋ ارقىلى شامامەن 1 ملن تەڭگەنىڭ قىزمەتىن العان. ال جارنا تولەپ, دارىگەرگە ارا-تۇرا عانا جۇگىنەتىندەر وسى ايىرماشىلىقتى سەزىنىپ, جەكە شوتتىڭ بولعانىن قۇپتايدى. بۇل قاتارداعى ەمدەلۋشىلەر ءوزى تولەگەن جارنانى ءوزى پايدالانعىسى كەلەدى. ءبىر جاعى بۇل دا ورىندى, دۇرىس پايىم كورىنگەنىمەن, ءتيىمسىز سەكىلدى. ويتكەنى جەكە شوتقا جينالعان اقشامەن بىرنەشە ملن تەڭگەنىڭ وپەرا­تسياسى مەن وڭالتۋ قىزمەتتەرىن پاي­دا­لانۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. ياعني جي­نال­عان قارجىعا تولىق ەمدەلىپ شىعۋ قيىن. تاعى ءبىر ستاتيستيكانى كەلتىر­سەك, ءمامس جۇيەسى ەنگىزىلگەنگە دەيىن كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق قىز­مەت­تەرگە جىلىنا 25 ملرد تەڭگە بولىنسە, بىلتىر بۇل سوما 376 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ياعني كورسەتكىش 13 ەسە ارتقانىن بايقايمىز. وڭالتۋعا جىلىنا 78 ملرد تەڭگە باعىتتالسا, بۇرىن بولىنەتىن قارجى 6-7 ملرد تەڭگەدەن اسپاعان.

– بۇرىن ءسابي ءسۇيۋدى ارمانداپ جۇرگەن ەرلى-زايىپتىلار كەزەگىن جىلدار بويى كۇتەتىن, سونىڭ سالدارىنان جاسىنا قاتىستى شەكتەۋلەردەن وتپەي قالعاندار دا كوپ ەدى. ءمامس جۇيەسى ەنگىزىلگەلى جىلىنا 7 مىڭ كۆوتا بولىنەتىن بولدى. كەيىنگى 3 جىلدا وسى ءمامس-ءتىڭ ناتيجەسىندە 5 مىڭنان اسا ءسابي دۇنيەگە كەلدى. ء«مامس كەرەك پە؟» دەپ سۇراعان كەزدە, «مۇنى بالا ءسۇيۋ باقىتىنا كەنەلگەن اتا-انالاردان سۇراڭىز» دەگىم كەلەدى. وسى ءمامس-ءتىڭ ەسەبىنەن وڭالتۋدان ءوتىپ جاتقان بالالار قانشاما؟ قانشا ازامات ءمامس ەسەبىنەن جوسپارلى تۇردە ەمدەلىپ, شاراپاتىن كورەدى؟ ءمامس جۇيەسى – الەۋمەتتىك باعدارلاما. ول ىنتىماقتاستىق قاعيداتىن ۇستانادى. بۇل دەگەنىمىز – بۇگىن سىزگە, ەرتەڭ وزگەگە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ دەگەن تۇسىنىك. قارجى ورتاق قازانعا جينالادى ءارى مەديتسينالىق كومەكتى قاجەت ەتەتىن ازاماتتارعا عانا جۇمسالادى, – دەدى قوردىڭ ورىنباسارى ءى.مۇحامەدجان.

تسيفرلىق تەحنولوگيا سالماعى

الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تان­دىرۋ قورى مەديتسينالىق كومەكتى جوسپارلاۋ, مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىن مونيتورينگىلەۋ سەكىلدى ۇدەرىستەردى تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرەدى. بۇل ءبىر جاعى قارجىنىڭ ناقتى قايدا جانە قانداي ماقساتقا جۇمسالاتىنىن باقىلاۋ ءۇشىن قاجەت. مىسالى, قازىر قور ماماندارى قارجىنىڭ بەلگىلى ءبىر كلينيكاعا باعىتتالعانىن كورە الادى. وكىنىشكە قاراي, كلينيكادان ءارى قاراي قايدا جۇمسالعانىن انىقتاي الماي وتىر. تسيفرلىق تەحنولوگيالار­ جۇيەلەنە تۇسسە, بىرقاتار ماسەلە ۋ-شۋسىز رەتتەلىپ قالار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟! قور حالىقتى كەرى بايلانىسقا تارتۋعا نيەتتى. قازىر قانداي دا ءبىر مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەن ەمدەلۋشى جۇيەدە «جاقسى», «وتە جاقسى», «جامان» دەگەن باتىرمالار ارقىلى مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىن باعالاي الادى. بۇل دا بولسا مە­دي­تسي­نالىق كومەكتىڭ ساپاسىن ارت­تى­رۋعا با­عىت­تالعان قادام دەپ تۇسىندىك.

قازىر «ە-دەنساۋلىق» جۇيەسىنەن ەمدەلۋشىگە مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قانداي ءتۇرى كورسەتىلگەنى تۋرالى مالىمەتتى كورۋگە بولادى. قور باسشىلىعى جۇيەنى بۇدان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى ويلاستىرىپ وتىر. سەبەبى ءار ەمدەلۋشى وزىنە تيەسىلى بارلىق اقپاراتتى جۇيەدەن كورىپ-ءبىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. قازىر ەلدەگى كەيبىر جەكەلەگەن ەمحانالاردا دارىگەرگە قايىرىلماعان ەمدەلۋشىلەردى جۇيەدە مەديتسينالىق قىزمەت الدى دەپ كورسەتۋ بەلەڭ العانعا ۇقسايدى. ءبىر قىزىعى, مۇنداي كەلەڭسىزدىك بىزدە عانا ەمەس, وزگە دە ەلدەردە كەزدەسەتىن كورىنەدى. ماسەلەن, ءبىر ازاماتتىڭ بۇيرەگىنە عانا ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋ جاسالۋى مۇمكىن دەلىك. بىراق بازاعا ەنگىزگەن كەزدە مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ ماماندارى «ىشكى قۇرىلىسىن تولىق تەكسەردى» دەگەن سىڭايدا اقپارات قالدىرۋى مۇمكىن. قازىر «ە-دەنساۋلىق» جۇيەسى ىسكە قوسىلعالى ەمدەلۋشىنىڭ قانداي دا ءبىر قىزمەتتى, شىن مانىندە, العان-الماعانىن ناقتىلاۋعا بولادى. بۇل, ارينە, جالعان جازبالاردىڭ جولىن كەسۋگە كومەكتەسەدى.

كەيىنگى جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا وزگەرىس كوپ. وعان ءمامس تە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتكەنى انىق. باسەكەلەستىك ورتا پايدا بولعان سوڭ, جەكەمەنشىك كلينيكالاردىڭ سانى ارتتى. مىسالى, قورمەن شارت جاساسقان مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ 60 پايىزدان استامى جەكەمەنشىك كلينيكالار ەكەن. قور باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, حالىق قازىر ءوز قۇقىعىن جاقسى بىلەدى. قورعا ءجيى جۇگىنە باستاعان. مىسالى, بىلتىر 1414 بىرىڭعاي بايلانىس ورتالىعىنا, Qoldau ءموبيلدى قوسىمشاسىنا جانە قوردىڭ Fms.kz سايتىنا باس-اياعى 26 مىڭنان اسا ءوتىنىش-شاعىم تۇسكەن. تۇرعىن­داردىڭ ءجيى قوياتىن ساۋالى مەدي­تسي­نالىق كومەكتىڭ ساپاسىنا قاتىستى ەكەنى بەلگىلى. قوردىڭ ماماندارى تۇس­كەن وتىنىشتەر مەن شاعىمداردىڭ ارقايسى­سىن جەكە-جەكە قاراپ, شەشىمىن ءوتىنىش قالدىرعان ازاماتقا جولداپ وتىر­عان. قىسقاسى, قور ەمدەلۋشىلەردىڭ قۇقى­عىن قورعاۋعا باسىمدىق بەرەدى. وسى­ناۋ مالىمەتتەردى ساباقتاي كەلە, استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى مەديتسينا ورتا­لىعىنىڭ ساراپشى دارىگەرى شاكي­زا­دا­ يساعاليەۆانىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇردىك.

– ءمامس جۇيەسى ەنگىزىلگەلى ەل ازاماتتارى مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە, ونىڭ ىشىندە كت, مرت-عا, كۇردەلى حيرۋرگيالىق وپەراتسيالارعا كوبىرەك قول جەتكىزە باستادى. بۇل جۇيەنى ەنگىزۋگە ەلدەگى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن, ساپاسىن ارتتىرۋ يدەياسى نەگىز بولدى. الايدا ءمامس جۇيەسىنە كوشۋدىڭ ءوز قيىندىقتارى بار ەكەن. باعدارلامانى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدە قيىندىقتار تۋىن­دادى. اسىرەسە ءمامس-كە كوشۋدىڭ باس­تاپ­قى كەزەڭىندە كەيبىر مەديتسينالىق قىز­مەتتەر شەكتەۋلى تۇردە كورسەتىلسە, كەيبىر ايماقتاردا كادر تاپشىلىعى بايقالعانداي بولدى. سونىمەن قاتار ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە كوشۋ جايى ءبىراز تالقىلانعانىمەن, رەفورما جىلدام قابىلدانعانداي بولدى. مۇنىڭ سالدارى مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ جاڭاشىلدىققا تەز بەيىمدەلۋىنە قيىن­دىق تۋعىزدى دەپ ويلايمىن. كەيبىر ناۋقاستار قاجەتتى مەديتسينالىق كومەگىن الۋ ءۇشىن اپتالاپ كۇتۋگە ءماجبۇر بولدى. ءا دەگەننەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە قاجەتتى كادرلاردى تارتۋعا, ۇيىمداردى ءتيىستى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ۋاقىت بولا قويمادى. ءمامس جۇيەسى بۇدان دا تيىمدىرەك بولۋى ءۇشىن باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ جاعىن ءالى دە جەتىلدىرىپ, تاپشى ماماندىقتار بويىنشا مامان دايارلاۋمەن قاتار ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان باسقا دا ماسەلەلەردى رەتتەۋ قاجەت دەپ ويلايمىن, – دەيدى ش.يساعاليەۆا.

ارينە, حالىقتى ساپالى مەديتسينالىق كومەكپەن قامتۋعا كەلگەندە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە كەمشىلىك بولمادى دەپ ايتا المايمىز. قور باسشىلىعى بيىل دا جۇيەنى رەتتەۋ­گە كۇش سالاتىنى تۇسىنىكتى.