قاستەەۆ تويىنا دايىندىق قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

قىلقالام شەبەرى جازيرالى جاركەنت وڭىرىندەگى ارقاس تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى تابي­عاتى اسەم شەجىن اۋىلىندا دۇ­نيەگە كەلگەن. سوندىقتان ءدۇ­بىرلى دۋماننىڭ تۋعان جەرىنەن باستالعانى ابزال. وسى ورايدا سول توپىراقتىڭ پەرزەنتى رەتىندە ءھام ۇلت رۋحانياتىنا جاناشىرلىقپەن قايىرىلعان حالىق جازۋشىسىنىڭ ۇسىنىسى ورىندى دەپ ويلايمىز.

«جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەيبىت يساباەۆ مىرزاعا جاركەنت­تىك جۇرتشىلىق اتىنان ءبىر تىلە­گىمدى ايتقىم كەلەدى. جاركەنت قالاسىنا كىرەبەرىستەگى جىبەك جولى كوشەسىن ءابىلحان قاستەەۆ اتىنا اۋىستىرىپ, شاھاردىڭ ەلەۋسىز جەرىندەگى ءابىلحان كو­شەسىنە «جىبەك جولى» اتاۋىن بەرسە دەگەن نيەتىم بار. بۇل كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقان ءسوز ەدى. قوس كوشەنىڭ اتاۋىن اۋىستىرۋ, جاركەنتتىڭ باس كو­شەسىنە قىل­قالام شەبەرىنىڭ ەسىمىن بەرۋ بيىلعى 120 جىلدىق مەرەيتويعا دەگەن ۇلكەن تارتۋ بولار ەدى...», دەيدى ب.نۇرجەكە ۇلى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنە بەرگەن سۇح­باتىندا.

جالپى, ءوڭىردىڭ باسشىسى مادەني ءھام تاريحي تانىمى تەرەڭ, حالىق تىلەگىنە قۇلاق اساتىن ازامات. بۇل ۇسىنىسقا بەي-جاي قاراماي, تاقىرىپتى ىندەتە زەرتتەگەن سەكىلدى. قازىر وبلىستا داڭقتى سۋرەتشىنىڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. بىلتىر جاركەنتتەگى ەسەپتى جيىنىندا دا  سۋرەتشىنىڭ 120 جىلدىق تويىن جوعارى دارەجەدە اتاپ ءوتۋ جوسپاردا بار ەكەنىن جەتكىزگەن. سوندا ونەر دارابوزىنىڭ مەرەيى تاسىپ, مارتەبەسى وسەتىنىنە جەرلەستەرى ءدان ريزا بولعان ەدى.

ونىڭ ۇستىنە وبلىس ورتالى­عىنا ساڭلاق سۋرەتكەردىڭ ەڭسە­لى ەسكەرتكىشى تۇراتىن كەز كەل­دى. شى­نى كەرەك, وبلىستىق كور­كەم­سۋرەت گالەرەياسى الدىنا قىل­­قالام شەبەرىنىڭ ءمۇسىنى سۇرا­نىپ-اق تۇر. ەستۋىمىزشە, جەتى­سۋ­دىڭ اتىمتاي جومارت ازاماتتا­رى وعان قاجەت قارجىنى موينىنا الىپ وتىر­عان كورىنەدى. وسى ماسە­لە­نىڭ ءمان-جايىن جاقىندا تا­عايىن­­دالعان وبلىس اكىمىنىڭ ورىن­­باسارى مارلەن كولباەۆتان سۇرا­عانىمىزدا قازىر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنەن ەسكەرتكىش ورناتۋعا زاڭدى تۇردە رۇقسات الۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. جەرلەستەرىنىڭ تىلەگى وسىلايشا ەسكەرىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر.

ءبىز وسى رەتتە سول اياۋلى مەكەن­نىڭ زيالى قاۋىمىنا حابارلاسىپ, تاعى دا شەشىمىن  كۇتكەن  جايلار  بارىن اڭعاردىق. ماسەلەن, تۋعان اۋىلىنداعى قاستەەۆكە ار­نالعان ساياباق ەسكىرگەن. اۋدان ازاماتتارى ءوز قارجىسىنا 20 جىل بۇرىن شەجىن اۋىلىنىڭ ىرگەسىنەن اشىق اسپان استىنداعى ەتنيكالىق پارك جاساعان. وعان ۇلكەن تاستار اكەلىنىپ, شەبەردىڭ «تۇركسىب تۇيىسكەندە», «مەكتەپكە بارعان قىز», «انا», «ساعىمبەك قۇسىقباەۆتىڭ پورترەتى», تاعى باسقا اتاقتى كارتينالارى ءمۇسىن­شى قولىمەن كوشىرىلگەن ەكەن.

سونىمەن قاتار سۋرەتشىنىڭ ءتۇپ اتاسى ەلشىبەك باباعا كەسەنە, XVII عاسىر­دا قازاق-قال­ماق سوعىسىندا ەرەكشە ەرلىك كورسەت­كەن باعاي باتىرعا, سوعىس ار­داگەرلەرىنە ەسكەرتكىش قويىل­عان. كوپتەگەن سايالى اعاش كو­شەتى ەگىلگەنمەن, كەيىن­نەن ولار قۋراپ قالىپتى. سايا­باق قور­شالماعاندىقتان ەسكەرت­كىشتەر­دىڭ دە كەتەۋى كەتە باس­تاعان. عا­سىر­لىق تويىن الەم اتاپ وتكەن الىپتى ەسكە الۋ – اۋىل­داستار­دىڭ پارىزى. ەتنوپارك قور­شال­­سا, وعان سۋ تارتۋ ماسەلەسى شە­شىل­سە دەگەن ەل تىلەگى تاعى بار.

ء«ابىلحان قاستەەۆتىڭ 100 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي جار­كەنت قالاسىندا اشىلعان ء«ا.قاستەەۆ كوركەمسۋرەت گالە­رەياسىنىڭ» پايدالانۋعا بەرىل­گەنىنە دە بيىل 20 جىل تولدى. سودان بەرى كەلۋشىلەرگە بەينەلەۋ ونەرىن ناسيحاتتاپ, حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىر. ايتسە دە ءحىح عا­سىر­دا بورەنەدەن قيۋ­لاستىرىپ سالىن­عان كونە عيمارات قايتادان كۇردەلى جون­دەۋدەن وتكىزۋدى قاجەت ەتەدى. عي­ماراتتىڭ سىرتقى قابىرعاسى كوزگە قوراش كورىنەدى. وسى جىلى وبلىسىمىزدا باسقا دا مادەني ءىس-شارالاردىڭ جوسپارى جاسالسا, ارتىق بولماس ەدى», دەيدى پان­فيلوۆ  اۋدانىنىڭ  قۇرمەتتى  ازاماتى مىرزاعالي نۇرسەيىت.

بۇل رەتتە جاركەنتتىكتەر دە قا­راپ وتىرعان جوق. اكىمدىك تاراپىنان مەرەيتوي قارساڭىندا الدىن الا ءىس-شارالار جۇزەگە اسىپ جاتىر. پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى مارات ساعىمبەك مەرەيتويدىڭ جوعارى دارەجەدە وتۋىنە بار كۇش-جىگەرىن سالاتىنىن ايتتى.

«سۋرەتشىنىڭ كىندىك قانى تام­عان شەجىن اۋىلى – اۋداندا­عى ور­تالىقتان شالعاي ەلدى مەكەن­نىڭ ءبىرى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كو­­نە مەكتەپ ءۇيىن جاڭارتۋ تۋرا­لى قۇزىرلى ورىندارعا سۇراۋ سالعانىنا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بول­عان. بۇل ماسەلە بىلتىر شەشىمىن تاۋىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 861,8 ملن تەڭگەگە 60 ورىندى مەك­تەپ ءۇيى سالىندى. شەجىن ورتا مەك­تەبىنىڭ وقۋشىلارى وتكەن جىل­دىڭ باسىنان بەرى سپورتزالى مەن اس­حاناسى بار جاڭا عيماراتتا ءبى­لىم الىپ جاتىر. سونداي-اق ءبىر اۋى­سىمدا 15 ادام قابىلدايتىن فەلد­شەرلىك-اكۋشەرلىك جاڭا ەم­حا­نا اشىلدى. اۋىل كوشەلەرى اسفالت­تالىپ, قاستەەۆ كوشەسى جا­­رىق­تاندىرىلدى. ءال­تىۇي اۋى­لىنداعى 1972 جى­لى پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەن ءا.قاس­تەەۆ اتىنداعى ورتا مەك­تەپ عي­ما­راتىنا كۇردەلى جون­دەۋ جۇمىس­تارى جۇرۋدە, بيىل كۇز­دە اياق­­تا­لادى. وعان قوسا مادە­نيەت ءۇيىن جاڭارتۋعا قارجى قاراس­تى­رى­لىپ جاتىر», دەيدى م.ساعىم­بەك.

ەل گازەتى «ەگەمەندە» كوتەرىل­گەن وسى ماسەلەلەردى ءوڭىر باسشىسى بەيبىت يساباەۆ ءوز باقىلاۋىنا الادى دەگەن ويدامىز. سەبەبى قا­زاق دالاسىنان شىققان اسا دارىندى سۋرەتكەردى قالاي ۇلىقتاسا دا جا­را­سادى. بۇل – تەك جەتىسۋدىڭ عا­نا ەمەس, كۇللى قازاقتىڭ ابىرويى.

جەتىسۋ وبلىسى