كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ەل اتاۋىمەن اتتاس باسىلىم
«قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعۋى سول كەزدەگى التى ميلليون قازاق جۇرتىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى رەسەي تۇركىلەرىنىڭ ومىرىندە ۇلكەن وقيعا بولدى. «حاجىتارحاندا «قازاقستان» ەسىمىمەن قازاق تىلىندە جاڭا گازەت شىعا باستادى. ءبىرىنشى ءنومىرى يدارەمىزگە كەلدى. قازاقتار ءۇشىن زور دارەجەلى ماقالا-حابارلارعا تولى ەكەن. جاراتقان يەمىز جار بولىپ, قازاق اراسىندا كوپ بولىپ تارالىپ, قازاق باۋىرلارىمىز مۇنى بەك جاراتىپ وقىپ, ءداۋام ەتىپ الىپ بارۋىن اللادان سۇرايمىز», دەپ جازدى سول كەزدەگى استراحان قالاسىندا تاتار تىلىندە شىعىپ تۇرعان «يدەل» («ەدىل») گازەتى.
قازاق ءباسپاسوزى تاريحىن زەرتتەۋشىلەر قازاق تىلىندە شىققان العاشقى گازەتتەردىڭ قاتارىنا تاشكەنت پەن ومبى قالالارىنان شىققان «تۇركىستان ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» (1870-1882) مەن «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتىن» (1888-1894) قوسادى. بىراق ول گازەتتەردىڭ قۇرىلتايشىلارى تۇركىستان جانە دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلارى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە اتالعان باسىلىمدار دەربەس باسىلىم ەمەس, «تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي» جانە «اكمولينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستۆا» اتتى ورىس ءتىلدى گازەتتەردىڭ اۋدارماسى رەتىندە شىقتى. بۇل گازەتتەردى پاتشا ۇكىمەتى ءوز بيلىگىن قازاق اراسىنا تاراتۋ ءۇشىن ارنايى شىعارعانى, ياعني ۇكىمەتتىك, وتارشىل ماقساتتاعى باسىلىمدار بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بۇدان كەيىن قازاق زيالىلارىنىڭ وزدەرى قولعا العان ترويتسكىدەگى «قازاق گازەتى» (1907) مەن پەتەربۋرگتەگى «سەركە» گازەتىنىڭ (1907) بىرەر ءنومىرى عانا شىعىپ, جابىلىپ قالعانى ءمالىم. ال «قازاقستان» گازەتى 2,5 جىلداي ۋاقىت بارىنشا جۇيەلى شىعىپ تۇرعان مەرزىمدى باسىلىم رەتىندە تولىق قالىپتاسقان العاشقى قازاق گازەتى ەدى.
«قازاقستان» گازەتى تۋرالى ۇزاق جىلدار بويى تولىمدى زەرتتەۋ بولعان جوق. ونىڭ سەبەبى – باسىلىمنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جانداردىڭ كەڭەس بيلىگىنە «جات ەلەمەنت» رەتىندە تانىلىپ, رەپرەسسياعا ۇشىراۋى ەدى.
كەزىندە زەرتتەۋشى مۇستافا ىسماعۇلوۆ «قازاقستان» گازەتىن, ونىڭ شىعارۋشىلارىنىڭ ءبىرى عۇمار قاراشتى حالىققا كەڭ ناسيحاتتاماق بولعان ارەكەتى زايا كەتىپتى. عالىم كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ كەدەرگىسىنەن ءوتۋ ءۇشىن «قازاقستاندى» تازا بولشەۆيكتىك باسىلىم ەتىپ كورسەتىپ, اسىرەسە گازەتتىڭ 1912 جىلعى 24 ساۋىردە شىققان نومىرىندە باسىلعان «لەنادا بولعان وقيعا» اتتى ماقالاسىن قايتا-قايتا العا تارتقان. ءتىپتى عۇمار قاراش پەن ەلەۋسىن ءبۇيريننىڭ استراحان مەن باكۋگە ساپارىن سول جاقتاعى استىرتىن بولشەۆيكتەر ۇيىمىمەن كەلىسۋ ءۇشىن بارعانداي جورامال جاساعان. مۇنىڭ ءبارى «قازاقستان» گازەتى تۋرالى قانداي دا ءبىر اقپاراتتى حالىققا ايتەۋىر ءبىر جەتكىزۋ ماقساتىنان تۋسا كەرەك. بىراق تسەنزۋرانىڭ قىراعى كوزى «قازاقستاننىڭ» ەڭ اۋەلى ۇلتتىق-اعارتۋشىلىق باعىتتا شىققانىن, قازاق ۇلتىن وتارلىق ەزگىدەن قۇتقارىپ, ونەرى مەن ءبىلىمى اسقان جۇرتتى قۋىپ جەتۋ بولعانىن انىق اڭعارىپتى. زامانىنان وزىپ تۋعان مۇنداي پروگرەسسيۆتى باسىلىم تۋرالى, شىعارۋشى ازاماتتاردىڭ ءوز حالقىن ناداندىق ۇيقىسىنان وياتپاق بولعان جانايقايى جونىندە كەڭەستىڭ «كەمەلدەنگەن كوممۋنيزمىنە» بەت العان جالپاق جۇرت بىلمەگەنى دۇرىس دەسە كەرەك.
دەگەنمەن اتالعان گازەتكە «قازاقتىڭ دەموكراتيالىق ءباسپاسوزى» دەپ العاش باعا بەرگەن «قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنىڭ وچەركى» دەگەن زەرتتەۋ جازعان حايىرجان بەكقوجين اعامىز بولاتىن.
ارينە, «قازاقستان» گازەتى تۋرالى, ونىڭ باسى-قاسىندا بولعان ەلەۋسىن بۇيرين, عۇمار قاراشتار جونىندە تاريحشى يساتاي كەنجاليەۆ, عالىم-جۋرناليستەر تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى, ماقسات ءتاجىمۇرات, قىلىشباي سۇندەت ۇلى, ت.ب. كەيىن كولەمدى ەڭبەكتەر جازدى.
تىگىندى قالاي تابىلدى؟
«قازاقستان» گازەتىنىڭ تولىق تىگىندىسىن رەسەي ارحيۆتەرىنەن تاۋىپ, كوشىرمەسىن 2012 جىلى ەلىمىزگە اكەلگەن ازامات – سول كەزدە ورال قالاسىنداعى «جايىق پرەسس» مەدياحولدينگىن باسقارىپ وتىرعان جانتاس سافۋللين ەدى.
«2013 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرىنىڭ شىعا باستاعانىنا 95 جىلدىعىن اتاپ وتپەكشى بولعانبىز. سول كەزدە وڭىردە شىققان ۇلتتىق باسىلىمدار تاريحىنا زەر سالدىق. «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 50 جىلدىق مەرەكەلىك نومىرىندە (1968 جىلى 17 قاراشا) جاريالانعان تاميمدار سافيەۆتىڭ ماقالاسى ەرەكشە نازار اۋدارتتى. ماقالادا گازەتتىڭ تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى دەرەك كەلتىرىلەدى, سونىڭ ىشىندە بۇعان دەيىن «حابار» جانە «قازاق دۇرىستىعى» اتالىپ, ەكى تىلدە شىققان گازەت ورنىنا ءبىر عانا قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ ماسەلەسى تالقىلانعاندىعى, كوپشىلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن گازەت اتاۋى «دۇرىستىق جولى» بولىپ وزگەرتىلگەندە, ونىڭ رەداكتسيا القاسىنا عۇمار قاراش, مۇستافا كوكەباەۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, حالەل ەسەنباەۆ جانە ماقالا اۆتورى تاميمدار سافيەۆ كىرگەندىگى ايتىلعان. گازەت سالاسىندا رەداكتسيا القاسى – ەڭ نەگىزگى ورگان بولىپ ەسەپتەلەتىندىكتەن, القا مۇشەلەرىنىڭ بۇرىن قايدا, كىم بولىپ قىزمەت ەتكەندىگىن ايقىنداۋ باستى ماسەلە بولدى. القادا مۇشە بولعان بەسەۋدىڭ ۇشەۋى, ياعني عۇمار قاراش, مۇستافا كوكەباەۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ انىق 1911-1913 جىلدارى «قازاقستان» اتاۋىمەن شىققان گازەتتى شىعارۋشىلار ەكەن. سوندىقتان ءىستى «قازاقستان» گازەتىنەن باستاۋدى ءجون كوردىك», دەپ ەسكە الادى جانتاس ءنابيوللا ۇلى.
بىراق «قازاقستان» گازەتىنىڭ تىگىندىسىن, كوشىرمەسىن ورال تۇرماق, الماتى مەن استانادان تابۋ وڭاي ەمەس ەكەن. ءبىر قاراساڭىز, اقىلعا سىيماستاي-اق جاعداي: ەلىمىزدە جارىق كورگەن تۇڭعىش قازاق باسىلىمىنىڭ, «قازاقستان» اتاۋىن ەڭ العاش رەسمي قولدانىپ, اينالىمعا تۇسىرگەن گازەتتىڭ ناسيحاتى جەر جارىپ-اق تۇرسا كەرەك-ءتى. الايدا وسى گازەتتىڭ تۇپنۇسقاسى دەمەي-اق قويايىق, كوشىرمەسىنىڭ ءوزىن ەلىمىزدەن تابۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. الماتىداعى كىتاپ پالاتاسىنان گازەتتىڭ ءتورت ءنومىرىنىڭ فوتوكوشىرمەسى عانا تابىلعان.
قازاقتا «ىزدەگەن تابادى» دەگەن ءتامسىل بار. شىنىندا دا, جاس تا بولسا ۇلكەن ىسكە باس بولعان جانتاس سافۋللين سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋ شاھارلارىمەن حابارلاسىپ ءجۇرىپ, «قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتۇرلى مۇراعاتتا ساقتالعان 16 ءنومىرىنىڭ ساپالى كوشىرمەسىنە قول جەتكىزدى. اقىسىن تولەپ, ورالعا, ءوزىنىڭ العاش جارىق كورگەن وتانىنا الدىردى. گازەت ءماتىنىن اراب جازۋىنان قازىرگى الىپبيگە اۋدارىپ, شىعارۋشىلار تۋرالى مالىمەت قوسىپ, «قازاقستان» 1911-1913» اتتى 400 بەتتىك جەكە جيناق ەتىپ شىعاردى. ءتىپتى عۇمار قاراشتىڭ تۋعان نەمەرەسى, سول كەزدەرى ماسكەۋ قالاسىندا تۇرعان ءناديا بۇرحانقىزى قاراشەۆامەن كەزدەسىپ, كوپتەگەن قۇندى قۇجاتقا قول جەتكىزدى.
«قازاقستان» قانداي گازەت؟
گازەتتىڭ العاشقى ەكى سانى استراحان قالاسىنداعى اپرەسيانتس جانە وكۋر دەگەن باسپاحانادان شىقتى. كەيىنگى 14 سانى ورال قالاسىندا باسىلدى.
زەرتتەۋشىلەر گازەت شىعار الدىندا بوكەي زيالىلارىنىڭ شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ ۇيىندە باس قوسىپ, اقىلداسقانىن ايتادى. بۇل جيىندا باقىتجان قاراتاەۆ, شاڭگەرەي بوكەەۆ, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرين, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, ت.ب. بولعان. باسىلىمنىڭ تىركەۋ ماشاقاتىن زاڭگەر باقىتجان قاراتاەۆ ءوز موينىنا السا, رەسمي رەداكتورلىق مىندەت ءورىستىلدى مۇعالىم ەلەۋسىن بۇيرا ۇلىنا جۇكتەلدى.
گازەتتىڭ العاشقى التى سانى التى بەتتەن, قالعان 10-ى سەگىز بەت بولىپ شىققان ەكەن. بارلىعى 116 بەت گازەتتىڭ نەگىزگى بولىگى اراب ارپىمەن قازاقشا شىققان. ءار نومىردە ورىسشا قوسىمشا ماقالالارى, اۋدارمالارى دا بار. تاتار تىلىندەگى شاعىن ماقالالار دا كەزدەسەدى.
ارينە, قازاق تىلىندە جاڭا باسىلىمنىڭ شىعۋى پاتشا ۇكىمەتىن ەداۋىر تىكسىندىرىپ تاستاعانى بايقالادى. ارنايى ورىندار گازەتتىڭ شىعۋىنا رۇقسات بەرگەنىمەن, ونى شىعارۋشى ازاماتتاردى ەرەكشە باقىلاۋعا العان. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ەلەۋسىن ءبۇيريننىڭ, شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ جاندارمەريا تاراپىنان قاتاڭ قاداعالاۋعا الىنعانى, گازەتتىڭ ءار ءنومىرى تولىق وقىلىپ, ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, ساراپتامادان وتەتىنى جونىندە قۇجاتتار ساقتالعان.
گازەتتىڭ العاشقى ءنومىرى 1911 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا, №2 سانى 27 مامىردا شىققان. ال كەلەسى ءنومىر 15 قاراشا كۇنى ورال قالاسىندا قايتادان №1 سانىمەن باسىلعان. مۇنىڭ سەبەبى, بۇرىن استراحاندا تىركەلگەن گازەت ورال قالاسىنا كوشىپ كەلگەن سوڭ قايتادان تىركەلۋگە ءماجبۇر بولعان.
«قازاقستان» گازەتىن اتقا مىنگىزىپ, ادام ەتۋ قايعىسىندا» اسىرەسە ەلەۋسىن بۇيرين مەن عۇمار قاراشتىڭ كوپ قيىندىق كورگەنى بايقالادى. 1911 جىلى مامىر ايىندا ەلدەن شىققان ەكەۋ باكۋ قالاسىنا ساپار شەگىپ, ازەربايجان ماگناتى زەينەل-عابيدەن تاعيەۆكە جولىعادى. «اق نيەتىمىز قۇرمەتىنە اللا تىزگىنىمىزدى وڭعارىپ, بارعان قاجىمىز قوش الدى. «قازاقستانعا» مىڭ سوم جاردەم بەردى. اتالىق شافاعاتىنان اعىپ شىققان سوزدەرىن ايتتى. بارلىق قازاق اتاعىنا 3 ءجاليد ءتافسىرلى قۇران ءشاريف ھاديا قىلدى. امانداسىپ, ايىرىلار جەردە «قازاق بالاسىنا مەنەن سالەم – داۋلەت مەنىكى ەمەس, ميللاتتىكى» دەگەن ءسوزىن ايتىپ, كوزىنە جاس الدى. جاي-كۇيىمىزدى ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا ءماشھۇر عالي-ماردان بەك توپشىباسوۆتىڭ جاردەمى ءتيدى», دەپ جازادى كەيىن عۇمار قاراش.
از ۋاقىت, ءۇزىپ-ءۇزىپ شىقسا دا, «قازاقستان» گازەتى قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراعان. «اۋليە قازاقتىڭ ساف ءوز تىلىندەگى گازەتىمىز دەپ ءىشى باۋىرى ەلجىرەپ, ورال وبلىسىنىڭ ءبۇتىن باسشى ادامدارى, سەمەي, جەتىسۋ, سىرداريا, اقمولا جانە باسقا وبلىستارىنداعى ناعىز قازاق جاقسىلارىمىز جەر-جەردەن كوتەرمەلەپ جاتىر», دەپ جازدى ءبىر ماقالاسىندا ەلەۋسىن بۇيرين.
قالاي بولعاندا دا, قازاق زيالىلارى وزدەرى قولعا الىپ, 2,5 جىلداي ۋاقىت بارىنشا جۇيەلى شىعىپ تۇرعان, مەرزىمدى باسىلىم رەتىندە تولىق قالىپتاسقان, ءوز باسپاحاناسى بولعان العاشقى ۇلت گازەتى «قازاقستان» ەدى.
گازەت اتاۋى «قازاقستان» بولۋى – باسىلىمدى شىعارۋشىلاردىڭ قازاق حالقىن دەربەس ەل, ەرىكتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتقانىن كورسەتەدى. پاتشالى رەسەيدىڭ وتارلىق ەزگىسىندە «قازاق» اتاۋى ايتىلماي, «كيرگيز, كيرگيز-كايساك» دەپ بۇرمالانعان ۇلتتىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن «قازاقستان» دەگەن اتاۋدى تاريح ساحناسىنا العاش رەت رەسمي جاريا ەتتى.
عىلىم مەن ونەرگە ۇندەگەن
«قازاقستان» گازەتى ەلىمىزدىڭ ءبىر عانا باتىس ءوڭىرىنىڭ ماسەلەلەرىمەن شەكتەلمەي, كۇللى قازاق جۇرتىنىڭ تۇيتكىلدى تۇيىندەرىن تاپ باسىپ تانىپ, تۇتاس قازاققا ورتاق جايتتاردى كوتەردى. رەداكتسياعا حات جازعان اۆتورلاردىڭ ءار وڭىردەن بولۋى, باسىلىمدى قارجىلاي قولداعان دەمەۋشىلەردىڭ دە ءار قيىردان شىعۋى «قازاقستان» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى قازاق جۇرتىنىڭ ورتاق باسىلىمى بولعانىن كورسەتەدى.
گازەتتىڭ ءار بەتىندەگى ماقالالارىنان عۇمار قاراشتىڭ وزىق ويلى كەمەڭگەرلىگى, شەبەر قيسىندى شەشەندىگى, ەلەۋسىن ءبۇيريننىڭ جانكەشتىلىگى, قاراپايىمدىلىعى, ادالدىعى, باقىتجان قاراتاەۆتىڭ كوسەمدىگى گازەت جۇمىسىنىڭ پارمەندىلىگىن ارتتىرىپ, رەسەي دۋماسىمەن, ۇكىمەتتىك ورىندارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولۋى, قازاق مۇددەسىنىڭ ۇكىمەتتىك دارەجەدە شەشىلۋى ءۇشىن جاساعان ناقتى قادامدارى انىق بايقالادى.
«قازاقستان» گازەتى پاتشالى رەسەيدىڭ قازاقتاردى وتىرىقشى ەتۋ ساياساتىن قولدادى» دەگەن ءبىر پىكىر بار ەكەنىن بىلەمىز. راس, «قازاقستان» گازەتىن شىعارۋشىلار كوشپەلى تۇرمىستى تاستاپ, وتىرىقشى بولۋعا, اۋىل-قالا سالۋعا, سەرىكتەستىك قۇرۋعا شاقىرعان. بىراق ونىڭ سەبەبى «ورازاقاي» دەپ قول قويعان عۇمار قاراشتىڭ «تىرشىلىك تالاسى» ماقالاسىنان انىق كورىنەدى: «...كەڭ ساحارادا جايىن وسكەن ءبىزدىڭ قازاق بالاسىنىڭ باسىنا دا تىرشىلىك تالاسىنىڭ زامانى كەلىپ جەتتى. قازاق ىشىنەن وت اربالار سالىنىپ, جولدار اشىلعان سوڭ, كۇنباتىستا تار جەردە وتىرعان ەلدەر بوگەپ تۇرعان كەدەرگىسى الىنعان سۋداي بولىپ, قازاق ساحاراسىنا جايىلا باستادى... ەگەر ۇيقىمىزدان باس كوتەرمەي, بۇرىنعىشا جاتا بەرسەك – شەكسىز تەز زاماندا ءدۇنيا جۇزىنەن كوشپەكپىز. ...قالعىمىز كەلسە, ادام بالاسىن باسقا جان يەسىنەن, ءبىر ادامدى ءبىر ادامنان ارتىق ەتكەن عىلىم-ونەر ۇيرەنىپ, وزىمىزدەن ىلگەرى كەتكەن حالىقتارمەن قاتارلاسۋعا تالاپ ەتۋ ءتيىس. اتا-بابادان كەلە جاتقان جالقاۋلىقتى تاستاپ, «تاۋەكەل ەردىڭ جولداسى» دەپ, عىلىم-ونەر جولىنا ءتۇسىپ, ءبۇتىن جۇرت ۇلەس الىپ جاتقان ءدۇنيادان بىزگە دە ۇلەسىمىزدى الۋ كەرەك». ءدال وسى اڭداتپا-ناسيحات گازەتتىڭ 1912 جىلعى 31 مامىرداعى سانىنداعى «اركىم ءوز جۇرىسىنەن قۇل بولادى» دەگەن ماقالادا ءتىپتى قاتتى ايتىلادى: «...قۇل بولىپ, مالشا ساتىلىپ جۇرگەندەر ...تاپ وسى كۇندە دە بار. تەك بۇرىنعىداي ءبىرىنىڭ ءبىرى شوقپارمەن ...باسىنا سالىپ قالمايدى. بۇ كۇندە ءبىرىن ءبىرى ماقتامەنەن باۋىزدايدى. قايتىپ جانىنىڭ شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي قالادى. مۇنىڭ ماعىناسى سول, بۇ كۇندە ادام بالاسى بىرىنەن ءبىرى كورىنە تارتىپ المايدى. ...ونەر مەنەن عىلىم جۇمساپ, بارلىعىن ...جاۋلاپ الادى. ...ونەرسىز نادان ادام, نادان حالىق قۇل بولادى». ماقالادا قازاق ىشىنە كەلگەن يۆاننىڭ اڭقاۋ قازاقتى قالاي الداپ, قاقپانىنا تۇسىرەتىنى, قارىزعا باتىراتىنى, ەڭ سوڭىندا جەرىن الىپ, قازاقتى قۇلشا جۇمسايتىنى انىق ايتىلعان. اۆتور (عابدوللا كوپجاساروۆ): «جانىم, مىناۋ قاتار وتىرعان حالىققا قاراساڭىزشى! وسىلار ۇيىقتاپ جاتسا, ءبىز دە ۇيىقتاي بەرەلىك. ...جوق, ەندى ولار قارۋ-جاراعىن تۇزەپ جاتسا, ياعني عىلىم-ونەر ۇيرەنىپ جاتسا, ءبىز ۇيىقتاپ جاتۋعا كەلىسى كەلەر مە؟!. ولار ەرتەڭگى كۇن بار قارۋىن بىزگە جۇمسايدى عوي! قۇر قول ولارعا ءبىز نە بىتىرەمىز؟ ...وسى ءبىزدىڭ سورىمىز, ەرتەڭ بارىپ سولاردىڭ اۋزىنا تۇسەمىز. ءبىز مالدى ماشاقاتتانىپ, سول ونەرلى حالىقتار ءۇشىن جيناپ وتىرمىز...» دەپ زار يلەيدى. تاعى ءبىر ماقالادا «ۇكىمەت ءبىزدىڭ جەرىمىزدى الماي قويمايدى, سوندىقتان جاقسى جەرلەرگە تەزىرەك ورنالاسىپ الۋ كەرەك», دەگەن يدەيا ايتادى. ارينە, ءبىز ارادا ءجۇز جىل وتكەندە سول ارىستارىمىزدىڭ كەڭەسى وتە كورەگەندىك, دۇرىس نۇسقاۋ بولعانىن بايقايمىز.
باسىلىم قالاي جابىلعان؟
زەرتتەۋشىلەر اراسىندا «قازاقستان» گازەتى قارجى تاپشىلىعىنان توقتاپ, شىقپاي قالدى» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. الايدا تىگىندىنى اقتارىپ, سارالاپ وتىرىپ, گازەت جۇمىسىنىڭ ىركىلۋىنە سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرى باسىم بولعان-اۋ دەگەن وي كەلە بەرەدى. سەبەبى رەداكتسيا ورال قالاسىنا كوشىپ كەلگەن العاشقى كەزەڭدە شىعارۋشىلاردىڭ قارجى تاپشىلىعىن كورگەنى گازەت ماقالالارىنان انىق بايقالعانىمەن, بىرتە-بىرتە ءبارى جۇيەگە تۇسكەنى كورىنەدى. ءتىپتى اپتاسىنا ءبىر شىعا باستاعان. №11 ساندا (24 ءساۋىر, 1912 جىل) جەتىسۋ وبلىسىنان مامانوۆتار مەن تۇرىسبەكوۆتەردەن قارجىلاي كومەك كەلگەنى ايتىلسا, №12 ساندا (31 مامىر, 1912 جىل) رەداكتسيا «مۇحتارام وقۋشىلارىمىزعا» دەپ حابارلاندىرۋ بەرىپ, الداعى نومىرلەرگە جازىلۋدى ەسكەرتەدى. وسى نومىردە جاريالانعان «مامان» اتتى ولەڭنىڭ جالعاسى كەلەسى ساندا باسىلادى دەلىنگەن. ياعني شىعارۋشىلاردىڭ قارىزعا باتىپ, گازەت شىعارۋدى كىلت توقتاتۋ نيەتى بولماعانداي. الايدا ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەن گازەتتىڭ كەلەسى سانى 1913 جىلعى 27 قاڭتاردا شىعىپتى. بۇل ەكى ارالىقتا نە بولدى, گازەت شىقپاي قالدى ما, الدە تسەنزۋرادان وتپەي تاركىلەندى مە, ايىپ تارتتى ما, مۇنى بولاشاقتا زەرتتەۋشىلەر انىقتار دەگەن ۇمىتتەمىز.
«قازاقستان» گازەتىن شولا قاراعاندا, رەداكتسيانىڭ دۇنيەجۇزىندە بولىپ جاتقان وقيعالارمەن وقىرمانىن دەر كەزىندە تانىستىرىپ وتىرعانى, سونىڭ ىشىندە ءتۇبى ءبىر تۇركى مەملەكەتىنىڭ توڭىرەگىندەگى سوعىستارعا ءجىتى نازار اۋدارعانى, تۇركياعا بۇيرەگى بۇرعانى انىق بايقالادى. سونىمەن بىرگە رەداكتسيانىڭ ۇلتى بولەك ورىستارمەن, كازاكتارمەن, تاتارلارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعانى, وزگە ۇلت ىشىنەن دە نيەتتەس-پىكىرلەس ادامداردى وزىنە تارتقانى كورىنەدى. گازەتتە تۇڭعىش قازاق تىلىندەگى جارنامالار باسىلعانى, ءوز باسپاحاناسى ارقىلى قوسىمشا تابىس تاۋىپ, ءتۇرلى ءونىم شىعارعانى, سونىڭ ىشىندە «ىزىڭ» اتتى ولەڭدەر جيناعىن شىعارۋى دا قازاق تاريحىنداعى بۇرىن بالاماسى بولماعان جاڭالىقتار ەدى. بۇلاردىڭ ءبارى بولاشاقتا جەكە-جەكە زەرتتەۋلەرگە وزەك بولادى دەپ ويلايمىز.
اقاڭا اق جول تىلەگەن
گازەتتىڭ سوڭعى نومىرىندە (16 اقپان, 1913 جىل) ورىنبوردان ناعىز قازاق تىلىندە «قازاق» اتتى گازەت شىققاندىعى, ونىڭ باس جازۋشىسى – «قىرىق مىسالدى» جازعان اتاقتى اقىنىمىز احمەت بايتۇرسىن ۇلى, قارجىلاي قولداۋشىسى مۇستافا ورازاەۆ دەگەن ازاماتتار ەكەندىگى قازاق, ورىس تىلدەرىندە حابارلانعان.
«بيىلعى اقپاننىڭ ەكىسىندە قازاق تىلىندەگى ەكىنشى گازەت – «قازاقتىڭ» تۇڭعىش سانى شىقتى» دەيدى ورىس تىلىندە «وت رەداكتسي» دەپ بەرىلگەن قۇتتىقتاۋ-تىلەكتە. ء«بىزدىڭ ءالى جاس وقىرمان قاۋىم قۋانار دا باسىلار, بىراق ءبىز ەڭبەگىمىزدى بۇلداپ, حالىققا رەنجي المايمىز, ويتكەنى ءبىزدىڭ بۇيتكەن بۇل ءىسىمىز – ەل الدىندا موينىمىزداعى بورىشىمىزدى وتەۋ, بۇل – ساناۋلىلارعا عانا بۇيىرار باقىت» دەپ ەسكەرتىپ, اق جول تىلەيدى. وسىنىڭ ءوزى العاشقى ۇلت گازەتىن شىعارۋشىلاردىڭ سوڭىنان ەرگەن ارىپتەستەرىنە, دالىرەك ايتساق «قازاقستاننىڭ» ءىنىسى – «قازاق» گازەتىنە ءباسپاسوز ارقىلى ۇلتقا قىزمەت ەتۋ ەستافەتاسىن سەنىپ تاپسىرعانداي اسەر قالدىرادى...
باتىس قازاقستان وبلىسى
