وتاندىق مايتالمان ماماندار
اتالعان كەشەنگە ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى» فيليالى ديرەكتورىنىڭ ماتەريالتانۋ زەرتتەۋلەرى جونىندەگى ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆ ارنايى كولىكپەن الىپ باردى. جول-جونەكەي زاماناۋي قۋات كوزدەرى جونىندە قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتتى. قاي تاقىرىپتىڭ دا سان مىڭ سىرىن قازاقتىڭ قارا سوزىنە سالىپ, بار قۇنارىمەن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. «كەلىسىمشارتپەن تاجىريبە الماسۋعا كەلگەن جاپون ەلىنىڭ اتوم ەنەرگياسى ماماندارى بايتاق دالاعا قاراپ, جەر استى-ءۇستى بايلىقتارى مەن ۇلتتىق الەۋەتى تۋرالى ەستىگەندە ەرىكسىز باس شايقايدى», دەيدى ول.
«بايكال-1» كەشەنىنىڭ قورعانىسى تىم بەرىك. ونى ۇلتتىق ۇلان اسكەرى كۇزەتىپ تۇر. باسىڭنان باقايشاعىڭا دەيىن مۇقيات تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, ءاربىر ادامعا ارنايى رۇقسات بەرەدى. ءبىز بارعان رەاكتورعا قاتىنايتىن قىزمەتكەرلەر جەراستى جولدارىمەن جۇرەدى. كەشەن قابىرعالارىن امەريكالىق ارىپتەستەرى «تىم قالىڭ ءارى مىقتى!» دەپ باعالاپ, تاڭدانىستارىن جاسىرماعان ەكەن. وسى جەراستى جولدارى بىرنەشە بلوككە بولىنگەن جانە جالپى بىرنەشە شاقىرىمدى قۇرايدى. جولداردىڭ ۇزاقتىعىن سۇراعانىمىزدا, «ونى ايتا المايمىز, بىراق كەشەندەگى ەلەكتر جەلىلەرىن تولىق جاڭارتقاندا 18 000 كم كابەل تارتىلدى», دەدى. ەنى 2-2,5, بيىكتىگى 2,5-3 مەتر بولاتىن جەراستى جولدارىنىڭ ارعى بەتى ارەڭ كورىنەدى. سوندىقتان جۋرناليستەردى جەرۇستى جولدارىنداعى كولىكپەن الىپ ءجۇردى. الايدا اراسى جاقىن نىساندارعا جەراستىمەن قاتىناپ وتىردىق.
جەراستى قىزمەتكەرلەرىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. قىزىقپاۋعا شاراڭ جوق. ءبىر كەمدىگى, ۇيالى تەلەفوندار جۇمىس ىستەمەيدى. ال ءبىزدىڭ قالتا تەلەفوندارىمىزدىڭ ءبارىن كىرەبەرىستە الىپ قالعان. سەبەبى ونداعى كوپ ورىنداردى فوتوعا ءتۇسىرىپ, اشىق جاريالاۋعا بولمايدى. سونىمەن «بايقال-1» رەاكتورىنا كىرەر الدىندا ۇستىمىزگە اق حالات, باسىمىزعا كاسكا كيدىردى. جالپى, «بايقال-1» زەرتتەۋ رەاكتورلار كەشەنىنىڭ باسشىسى ءارى باس ينجەنەرى الماس ءازىمحانوۆ دەگەن ازامات ەكەن. كوپ سويلەۋگە قۇشتار ادام بولماعانىمەن, قىزمەتكەرلەرى مەن ارىپتەستەرى, «الەمدەگى باسقا بىردە-ءبىر رەاكتورعا ۇقسامايتىن جەكە-دارا رەاكتورلار كەشەنىن باسقارىپ وتىرعان, وسى سالاداعى اسا بىلىكتى مامان» دەپ, ەرەكشە ماقتانىشپەن ايتتى. كاسىبي كادرلاردىڭ ويى مەن سوزىنە بەيىل بولىپ, «اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا وسىنداي مىقتى ماماندارىمىز بولا تۇرىپ, «مامان جوق» دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتۋ ابەستىك ەكەن عوي», دەگەن وي قىلاڭ بەردى.
زەرتتەۋ رەاكتورلارىن كونۆەرسيالاۋ
قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ جونىندەگى جاھاندىق باستاما شەڭبەرىندە زەرتتەۋ رەاكتورلارىن تومەن بايىتىلعان وتىنعا كونۆەرسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – جوعارى بايىتىلعان ۋراننىڭ (جبۋ) جيناقتالعان قورىن جويۋ جانە زەرتتەۋ رەاكتورلارىن تومەن بايىتىلعان ۋران (تبۋ) وتىنىنا اۋىستىرۋ ارقىلى يادرولىق ماتەريالداردى تاراتپاۋ.
«سىزدەر كورىپ تۇرعان «بايكال-1» رەاكتورىنىڭ الەمدە بالاماسى جوق. ويتكەنى بۇل كەشەندى استىنان دا, ۇستىنەن دە جان-جاقتى باقىلاپ كورۋگە بولادى. الەمدەگى بۇل سىندى كەشەندەردىڭ بارىنە تەك ۇستىنەن قاراي الاسىز. ايتپاعىم, استىنان كىرىپ كورۋدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, تومەندەگى تەحنولوگيالاردى الماستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە وتە قولايلى. جۇمىس ءۇردىسىن ۇزبەي-اق كوپ شارۋانى اتقارۋعا مۇمكىندىك بار. وعان قوسا جاعدايدى تولىق باقىلاپ, كۇنىنە نەشە رەت بولسا دا جاقسى باعامداپ وتىرۋعا ىڭعايلى. سۋمەن سالقىنداتىلاتىن يۆگ.1م رەاكتورى 1975 جىلى ىسكە قوسىلدى. نەگىزى يادرولىق زىمىراندار قوزعالتقىشىنان جىلۋ شىعارعىش جيىنتىقتارى مەن جىلۋ شىعارعىش ەلەمەنتتەرىن سىناۋعا ارنالعان جوعارى تەمپەراتۋرالى گازبەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتور», دەدى باس ينجەنەر.
ناقتىسى, 1990 جىلى يۆگ.1م يادرولىق زەرتتەۋ رەاكتورى تولىق دەرلىك جاڭعىرتىلدى (كونۆەرسيالاندى). وندا رەاكتيۆتىلىك قورىن 2 ەسە ارتتىرۋدىڭ ارقاسىندا ەكسپەريمەنتتىك مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ جولىمەن رەاكتوردىڭ اكتيۆ ايماعى تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىنعا اۋىستىرىلعان. ءسويتىپ, كەشەندە زەرتتەۋ جۇمىستارى تياناقتى جۇرگىزىلىپ, بيىل 18 مامىردا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ يۆگ.1م زەرتتەۋ رەاكتورى كونۆەرسيالاۋ جانە بارلىق رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ جۇمىسى اياقتالعاننان كەيىن تبۋ وتىنىمەن جۇمىس ىستەي باستادى. رەاكتور قۋات دەڭگەيىنە شىعارىلىپ, قوندىرعىسىنىڭ بارلىق جۇيەسى شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى.
«بۇل كەشەننىڭ جۇمىس ىستەۋ باعىتتارى نەگىزىنەن رەاكتورلىق ساۋلەلەندىرۋ ۇدەرىستەرىندە كونسترۋكتسيالىق ماتەريالدارى مەن سۋتەگى يزوتوپتارىنىڭ جينالۋ جانە شىعارىلۋ سيپاتتامالارىن زەرتتەۋگە ارنالعان. سونداي-اق تەرمويادرولىق رەاكتورلاردىڭ ءبىرىنشى قاباتىنىڭ ماتەريالدارىن اپاتتىق جاعدايلاردا مودەلدەۋ جۇمىستارىن ىستەيدى. سونىمەن قوسا, بيولوگيالىق نىساندارعا رادياتسيالىق اسەردى زەرتتەۋ مەن تاعى باسقا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلادى. حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار بويىنشا شەتەلدەردەن كوپتەگەن ۇسىنىستار مەن تاپسىرىس تۇسەدى. بيولوگيالىق نىسانداردا ۇلكەن ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا ناقتى شارا قولدانامىز. مىسالى, ولار اپاتتى جاعدايدا جۇمىس ىستەگەن كەزدە ارنايى كەشەندەردە سونداي اسا قاۋىپتى رەجىمدەرگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز.
بىزدەگى ەكى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا ەكى كەشەن بار. ولار – يگر جانە مىنا تۇرعان «بايكال-1» رەاكتور زەرتتەۋلەر كەشەنى. وعان قوسا ولاردان تىس ستەندتەر دە بار. وندا رەاكتورلاردىڭ اكتيۆتى ايماقتارىنىڭ بالقىتۋ جۇمىستارىمەن مۇقيات اينالىسامىز. وسى جاعدايلارعا قاراپ-اق, بىزدە سالانىڭ وتە كۇردەلى جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىنىن پايىمداۋعا بولادى. رەاكتورلاردا دا اكتيۆتى ايماقتاردىڭ بالقىتۋ ۇدەرىستەرىمەن جۇمىس ىستەلەدى. بۇل قىزمەتتەرىمىزگە شەتەلدەردەن ۇسىنىس پەن تاپسىرىس وتە كوپ. سەبەبى الەمدەگى اتوم ەنەرگياسى بويىنشا الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ وزىندە, ايتىلعان اتومعا قاتىستى تىم اۋىر ۇدەرىستەردى ناتيجەلى جۇرگىزۋگە ءبىزدىڭ كەشەندەگىدەي مۇمكىندىك جوق. بىرىنشىدەن, بىزدە اتتەستاتتالعان بىلىكتى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. وعان قوسا ينستيتۋتتىڭ كوپ جىلدىق مول تاجىريبەسى بار. سوندىقتان ىسىمىزگە قىزىعۋشى كوپ ءارى سالاعا قاتىستى ءتۇرلى تاپسىرىس تولاسسىز كەلىپ جاتادى. تاعى دا قايتالايىن, بۇل جەردە جاسالعان تاجىريبە مەن سىناقتاردى وزگەلەر وزدەرىندە وتكىزە المايدى. سودان اينالىپ كەلىپ, ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزگە جۇگىنەدى», دەگەن «بايكال-1» رەاكتورلار كەشەنىنىڭ باسشىسى بالقاش كولىنىڭ بويىندا, ۇلكەن اۋىلىنىڭ جانىندا سالىنۋى ىقتيمال اتوم ەلەكتر ستانساسى تۋرالى دا پىكىرىن ءبىلدىردى.
«ەلىمىزدە سالىنۋى مۇمكىن اەس-كە قاتىستى ايتار بولسام, بۇل – وتە اۋقىمدى ماسەلە. دەسەك تە, قىسقا تۇسىندىرۋگە تىرىسىپ كورەيىن. اۋەلى اەس-كە توقتالايىن. قازاق ەلىندە, جەرىندە ءبىرىنشى اەس اقتاۋ قالاسىندا 1973 جىلدان 1999 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. جۇمىسىن وتە جاقسى اتقاردى. ول – جىلدام نەيتروندارمەن قىزمەت ەتەتىن ەلەكتروندى رەاكتور. ءارى دۇنيە جۇزىندەگى تۇڭعىش تاجىريبەلىك رەاكتور. وندا ەلەكتر ەنەرگياسى, جىلۋ, تۇششى سۋ (اۋىز سۋ) وندىرىلەتىن. سونداي-اق بۇل رەاكتوردا وتىنى ۇلكەن كولەمدى يادرولىق ءوندىرىس بولاتىن. قازىرگى كەزدە اەس-ءتىڭ كوپتەگەن ەلەمەنتى قازاقستاندا بار. ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى. كەيبىرەۋلەر اەس-ءتى مەڭگەرىپ كەتەتىن ماماندار جوق دەگەندى كوپ ايتادى. بۇل پىكىر – مۇلدە تەرىس. شىندىققا مۇلدەم جاناسپايدى. سونداي-اق ەلىمىزدە رەاكتورلاردىڭ سۋىتۋ جۇيەلەرى بار. ەشالوندىق قورعانىس جۇيەلەرى تولىق قالىپتاسقان. جالپى, قورعانىس جاعىنان اتوم ستانسالارى قورعانىسىنان كەم ەمەس. قازىر ەلىمىزدە 3 بىردەي اتومدىق رەاكتورلىق قوندىرعى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بارىندە وتاندىق ماماندار لايىقتى قىزمەت ەتىپ جاتىر», دەدى باس ينجەنەر نىق سەنىممەن.
الماتىداعى ۆۆر-ك 1957 جىلى پايدالانۋعا بەرىلسە, كۋرچاتوۆتىڭ يگر رەاكتورى 1960 جىلى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ قۋاتتىلىعى – 10 مىڭ گيگاۆاتت. ال ەنەرگەتيكالىق توك شىعاراتىن قۋاتى 3 500-4 000 گيگاۆاتت. بىزدە 10 مىڭ گيگاۆاتتىق رەاكتورلار. مىنە وسى رەاكتورلاردى ءوزىمىزدىڭ وتاندىق عالىمدار مەن ماماندار جۇمىس ىستەتىپ, جۇرگىزىپ وتىر. «قازاقستاندا اتومدىق ستانسالاردىڭ كوپ ەلەمەنتى بار دەگەندە, ەڭ باستىسى, وسى 3 بىردەي اتوم رەاكتورى قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن دا ايتقىم كەلگەن. سەبەبى اەس سالۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان ەلدىڭ بىرقاتارىندا اتوم رەاكتورىن كوزبەن كورمەك بىلاي تۇرسىن, ونى كوزىنە ەلەستەتە الاتىن دا ماماندارى جوق», دەدى ول.
بەيبىت اتومنىڭ بەرەكەسى
الەمدە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ ىسىندە جەتىستىگى اسا ماڭىزدى. كۋرچاتوۆتا اتقارىلىپ جاتقان اتومعا قاتىستى جوبا قازاقستان مەن اقش-تىڭ جبۋ-دى پايدالانۋدى ازايتۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن جاساۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن يادرولىق ماتەريالداردىڭ زاڭسىز تارالۋ قاۋپىن كەمىتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ارەكەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى.
«اتومدىق ستانسادا ماشينا زالى دەگەن بولادى. ولار – تۋربينا, گەنەراتور, بۇل قوندىرعىلار ءوز ەلىمىزدە بار. ايماقتىق ەلەكتر ستانسالارى, ەلەكتر جىلۋ ورتالىقتارى (تەتس) جانە گرەتس-تەر. بۇلاردىڭ بارىندە بىلىكتى ماماندار بار. وندا دا سۋ تازارتاتىن جۇيەسى, ارنايى قۇبىرلارى بار ەكەنى ءمالىم. سول ورتالىقتاردا ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن ماماندار جۇمىس ىستەپ ءجۇر. سول ماماندار بولاشاق اەس-تەردىڭ كادرلىق نەگىزى دىڭگەگىنىڭ نەگىزى بولا الادى. ال اتوم رەاكتورلارىنا قاتىستى ماماندار نەشە جىلدان بەرى ءۇزىلىسسىز دايىندالىپ كەلە جاتىر. ارقايسىسى ءوز ءىسىن جەتىك بىلەدى. ولار اەس جۇمىسىن كىدىرىسسىز الىپ كەتەرىنە سەنىم مول», دەپ جالعادى ءسوزىن باس ينجەنەر.
يۆگ-1م 1990 جىلى جاڭعىرتۋ نەگىزىندە قايتا جاسالعان. بۇل كەشەندە جۇرگىزىلەتىن نەگىزگى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باعىتتارى, رەاكتورلىق ساۋلەلەندىرۋ ۇدەرىستەرىندە كونسترۋكتسيالىق ماتەريالدارىن, سۋتەگى يزوتوپتارىن كونۆەرسيالاۋدى ورىنداۋ شىعىس تەحنيكالىق پارامەترلەرى جاقسارتىلعان تومەن بايىتىلعان وتىنداعى جاڭارتىلعان رەاكتوردى الۋعا عانا ەمەس, رەاكتورلىق جانە قوسالقى جۇيەلەردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىن, «بايكال-1» كەشەنى ينفراقۇرىلىمىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا دا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە يۆگ.1م رەاكتورى جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدار قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعان بەيبىت اتوم سالاسىنداعى بيۋدجەتتىك جانە كوممەرتسيالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندەگى سىناقتاردى جالعاستىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن قايتا باستاۋعا دايىن.
قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى ارگونن جانە ايداحو (اقش) ۇلتتىق زەرتحانالارىمەن بىرلەسىپ, يگر رەكتورىن تومەن بايىتىلعان وتىنعا اۋىستىرۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا يگر رەاكتورىنىڭ جاڭا جبۋ وتىنىن سۇيىلتۋ جۇمىستارى ورىندالىپ, وسى رەاكتوردىڭ ساۋلەلەنگەن جبۋ وتىنى بويىنشا دا وسىنداي مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتىر.
