قوعامدىق يممۋنيتەت الىنباس قامال ما؟

QazVac قۇرامى وزگەرەدى

ۆاكتسينا بەلگىلى ءبىر ۆيرۋستى ينفەك­تسياعا قارسى يممۋنيتەت قالىپ­تاستىرۋعا كومەكتەسەدى. مىسالى, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى تۇسىندا ۆاكتسينا سالدىرعاندار سىرقاتتىڭ سالدارىن بارىنشا جەڭىل ەڭسەردى. تۇرعىندارعا ۆاكتسينانىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە ءتۇرى ۇسىنىلدى. قىسىلتاياڭ شاقتا شەكتەۋ شارالارىنان كەيىن اۋە رەيستەرى توقتاپ, ماسكا, ءدارى-دارمەك تاپشىلىعى سەزىلدى. كوپ ۇزاماي ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ۆاكتسينا اينالىمعا شىقتى. شەتەلدىك ۆاكتسينانى سالدىرماعاندار «QazVac»-قا سەنىم ارتتى. وسىعان قاراماستان ۆيرۋسولوگيادان حابارى جوق انتيۆاكسەرلەر ەل اراسىندا جالعان اقپارات تاراتۋدان جالتارمادى. مۇنىڭ سالدارىنان ۆاكتسينا العاندار مەن الماعاندار ەكى توپقا ءبولىندى. ءتىپتى, ءبىر ءسات ۆاكتسينانى عۇمىر بويى زەرتتەپ كەلە جاتقان عالىمدار مەن بىلىكتى دارىگەرلەردىڭ پىكىرى تاسادا قالىپ قويعانداي بولدى. شىن مانىسىندە, وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءوز حالقىن قۇردىمعا باتىرادى دەگەنگە قالاي سەنۋگە بولادى؟! بەتىن اۋلاق, ەلىمىزدە ەپيدەميالىق جاعداي ءار كەز تۇراقتى بولسىن دەيمىز. ايتكەنمەن بۇگىن باسىلعان جۇقپالى ۆيرۋستار ەرتەڭ قايتا كۇشىنە مىنبەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان وتاندىق عالىمدار «QazVac» ۆاكتسيناسىنىڭ قۇرامىنا وزگەرىس ەنگىزىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى دۇرىس سانايدى. مۇنىڭ انىق-قانىعىن «QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ باس ديرەكتورى ەرعالي ءابدىرايىموۆ ايتىپ بەردى.

– بۇگىندە وتاندىق عالىمدار ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزگەن «QazVac» ۆاكتسيناسىنا قوسىمشا كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ياعني كوروناۆيرۋسقا قارسى قابىلەتى تەكسەرىلىپ جاتىر. ءبىز ۆيرۋس­تىڭ سوڭعى شتامدارىنا قاراي ۆاك­تسي­نا قۇرامىن وزگەرتۋىمىز قاجەت. بۇل – كۇردەلى شارۋا. تەحنولوگيالار وزگەر­مەگەنىمەن, شتامنىڭ قۇرامى وزگەردى. قازىر الماتى قالاسىنداعى مەديتسينالىق ورتالىقتا كلينيكالىق سىناقتى باستادىق. وعان جۇزدەگەن ادام قاتىسادى. سىناق ناتيجەسى بويىنشا كورسەتكىشتەر جوعارى بولادى دەپ كۇتەمىز. نەگە دەسەڭىزدەر, تەحنولوگيا بويىنشا ءبىز ۆاكتسينانى تۇتاستاي قولدانامىز. ۆيرۋستى ىدىراتىپ, بولمەيمىز. تەك حيميالىق ادىسپەن ولگەن ۆيرۋستى ۆاكتسينا قۇرامىنا قوسامىز. بۇل ۆاكتسينانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ءتيىس. ساراپشىلار كوروناۆيرۋس ىندەتى ءالى كەزدەسەدى دەگەن بولجام ايتىپ وتىر. ءبىز سول ءۇشىن دە ۆاكتسينانىڭ شتامدىق قۇرىلىمىن وزگەرتۋگە قاتىستى قابىلدانعان شەشىمدى دۇرىس سانايمىز, – دەيدى ە.ءابدىرايىموۆ.

«QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگى قۇ­رىلىپ, مامانداردىڭ جۇمىسقا كىرىس­كە­نىنە نەبارى جىلدان استى. وسى ارا­لىق­­تا شەتەلدىك ءبىر ەمەس, بىرنەشە كومپانيامەن كەلىسىمشارت جاساعان. بۇل حولدينگتىڭ وتاندىق وندىرىسكە جەتەكشى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە نيەتتى ەكەنىن اڭعارتادى. سونداي ءىس-شارا­لاردىڭ بىرىنە مەملەكەت باسشىسى دا قاتىستى. كەلەشەكتە شەتەلدىك كوم­پا­نيالارمەن ىنتىماقتاس­تىق وڭ ناتي­جە بەرىپ, حولدينگتىڭ بيولوگيالىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن قوسا بيوفار­ماتسەۆتيكالىق نارىقتى دامىتۋعا نەگىزدەلگەن ماقسات-مىندەتى ورىندالادى دەگەنگە ءۇمىت باسىم.

ۆاكتسينا كەشە پايدا بولعان جوق

نەگىزى فارماتسەۆتيكادا ءاربىر ۆاكتسينا­نى ساقتاۋ, تاسىمالداۋمەن قاتار قولدانۋ ءتارتىبى بار. مۇنى دارىگەرلەر جاقسى بىلەدى. سەبەبى ۆاكتسينا كەشە پايدا بولعان جوق, بۇرىننان بار. وزگە مەملەكەتتەر سەكىلدى بىزدە دە كەيبىر ۆاكتسينالار ەپيدەميالىق جاعدايعا بايلانىستى ەگۋ كەستەسىنە ەنگىزىلەدى. تۋبەركۋلەزگە قارسى ۆاكتسينا وسىدان شامامەن 30 جىل بۇرىن نارەستەلەرگە, مەكتەپ جاسىنداعى بالالارمەن قاتار ەرەسەكتەرگە سالىناتىن. كەيىنگى جىلدارى ەپيدەميالىق احۋال ءبىرشاما تۇراقتالعان سوڭ بالالار وسى ۆاكتسينانىڭ ەكى دوزاسىن عانا الىپ كەلدى. نارەستە تۋعان كەزدە جانە مەكتەپكە باراردىڭ الدىن­دا تۋبەركۋلەزگە قارسى رەۆاكتسينالاۋ جاسالدى. ەندى بىلتىردان باستاپ 6 جاسار بالالارعا بتسج جاساۋدىڭ قاجەتى جوعى انىقتالىپتى. ياعني ەگۋ كەستەسىنەن الىنىپ تاستالعان. ايتا كەتەرلىگى, اتال­عان ۆاكتسينا وكپەگە ەمەس, ميعا ءوتۋى ىقتي­مال تۋبەركۋلەزدەن قورعايدى ەكەن. جۇقپالى اۋرۋلاردان قورعايتىن ءاربىر ۆاكتسينا تىڭعىلىقتى تەكسەرۋدەن وتكەن. قاۋىپتەنۋدىڭ قاجەتى جوق. كەرىسىنشە, ۆاكتسينا سالماعاننىڭ سالدارى كۇردەلى بولۋى مۇمكىن. ەلگە تەك دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ماقۇلداعان ۆاكتسينالار جەتكىزىلەدى. ياعني عالىمدار ۆاكتسينانىڭ زيانسىز ەكەنىن راستايدى. سوسىن ۆاكتسينا ءوندىرۋدى قولعا العان مەملەكەت ەكپەنى, ەڭ الدىمەن, وزدەرى قولدانادى. بىزدە ۆاكتسينانىڭ ەگۋ كەستەسى كونستيتۋتسياعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى كودەكسكە سۇيەنە وتىرىپ ناقتىلانادى. ءارى ءاربىر 18 جاسقا تولماعان بالا اتا-اناسىنىڭ جازباشا رۇقساتىمەن ەرىكتى تۇردە سالدىرادى. بۇل جونىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنداعى فيليالدىڭ ديرەكتورى ايناگۇل قۋاتباەۆادان ناقتىلاپ سۇراعان ەدىك.

– ەلىمىزدە ەگۋ كەستەسى بويىنشا سالىناتىن ۆاكتسينالاردىڭ كوبى ەۋروپادان كەلەدى. قازىرگى ەگۋ كەستەسىنە سايكەس پەر­زەنت­حانادا سابيلەرگە ەكى ۆاكتسينالاۋ جاسالادى. ونىڭ ءبىرى تۋبەركۋلەزگە قار­سى ۆاكتسينا بولسا, ەكىنشىسى – ۆ ۆيرۋس­تى گەپاتيتىنە قارسى ەكپە. ۆ ۆيرۋستى گەپا­­تيتىنە قارسى ۆاكتسينانى جاسىنا تول­ماعان بالالار اراعا ەكى ايدان سالىپ ءۇش رەت الادى. مۇنىڭ تيىمدىلىگى وتە جوعارى. ناتيجەسىندە, كەيىنگى جىلدارى بالالار اراسىندا ۆ ۆيرۋستى گەپاتيتىنىڭ ءبىرلى-ەكىلى عانا جاعدايى كەزدەسىپ جاتىر. ونىڭ ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرى بار. مى­سالى, بالا ۆاكتسينانىڭ ءبىرىن الىپ, ەكىنشىسىن الماعان بولۋى مۇمكىن, – دەيدى ا.قۋاتباەۆا.

ەگۋ كەستەسىندەگى ۆاكتسينالاردى نەگىزگى جانە ەپيدەميالىق جاعدايلارعا بايلانىستى سالىناتىن دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى جوسپارلى تۇردە ءار بالانىڭ جاسىنا, جاعدايىنا قاراي سالىناتىن بولسا, ەكىنشىسى تۇماۋعا, ا ۆيرۋستى گەپاتيتىنە, ءسىبىر جاراسى, كوروناۆيرۋسقا, وباعا, قۇتىرماعا قارسى سالىنادى. مۇنىڭ ىشىندە قىزىلشاعا قارسى ەكپە – نەگىزگى ۆاكتسينالار توبىندا. قىزىلشا, قىزامىق, پاروتيتكە سالىناتىن ۆاكتسينا كومبينەرلەنگەن ارالاس ۆاكتسينا سانالادى. ءۇندىستاننان جەتكىزىلەتىن ەكپەنىڭ تيىمدىلىگىن ءبىز عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى راستاعان. سەبەبى ءبىر عانا ۆاكتسينامەن ءۇش اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا بولادى. بۇل ۆاكتسينا كۇنتىزبەگە سايكەس بالانىڭ 12-15 ايىندا, سونىمەن قاتار مەكتەپكە باراردا سالىنادى.

قىزىلشانىڭ بەتى قايتار ەمەس

قىزىلشا اۋرۋى جاسقا تولماعان بالا­لاردى دا اۋرە-سارساڭعا سالدى. ستا­تيس­تيكاعا جۇگىنسەك, قىزىلشامەن اۋىر­عانداردىڭ 80 پايىزدان استامى 14 جاسقا دەيىنگى بالالار ەكەن. ونىڭ ىشىندە ۆاكتسينا سالدىرۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن جانە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى مەديتسينالىق قارسى كورسەتىلىمى بار بالالار كەزدەس­كەن. بۇگىندە 5 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ قىزىلشامەن اۋرۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ – قوعامدىق يممۋنيتەتتىڭ قالىپتاسپاۋىندا. مۇنى دارىگەرلەر ايتۋىنداي-اق ايتتى. اتا-انالاردى بالا­نىڭ دەنساۋلىق قۇقىن شەكتەمەۋگە شا­قىردى. ۆاكتسينا سالدىرماعان بالالاردىڭ اتا-اناسى تۇگەل انتيۆاكسەرلەر دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز, ونىڭ ىشىندە تۇرمىستىڭ قامىمەن ءجۇرىپ ءمان-جايدى اسا ەلەمەگەندەر كوپ. ال بالاسى سىرقاتتانىپ, اۋرۋ­حاناعا تۇسكەندە «نەگە ۆاكتسينا سال­دىر­مادىق ەكەن» دەگەن سۇراق كىم-كىم­نىڭ بولسا دا ويىنا كەلگەن شىعار. ءيا, قىزىل­شا, قىزامىق, پاروتيت اۋرۋىنىڭ وزىنە ءتان اسقىنۋ بەلگىلەرى بار. ونىڭ ىشىندە قىزىلشا اۋرۋىنىڭ سالدارى اسا قاۋىپتى.

– قىزىلشا اۋرۋى بۇرىننان بار. اۋرۋدىڭ ەمى بىلاي تۇرسىن, دارىگەرلەر جوق زاماندا ءبىر وتباسىندا 5-6 كىشكەنتاي بولسا, تۇگەل اۋىرعان ەكەن. سوندا قىزىل­شا­مەن بۇرىن اۋىرعان بالالاردا ۆيرۋستىڭ سالدارى جەڭىل وتكەن. قىزىلشاعا دەيىن اجەمنىڭ 6 بالاسى بولىپتى. سول 6 بالانىڭ تورتەۋى ءبىر بۇركەتپەدە قايتىس بولعان. سوندا اجەم بالالارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جەرلەپ جۇرگەندە ءبىر بالاسى امان قالىپتى. ول كەز ءوزىم دە بالامىن عوي, اجەمنەن قايسى بالاڭىز امان قالدى دەپ سۇرادىم. سوندا «كىشى, ەمىزۋلى بالام امان قالدى» دەپ جاۋاپ بەرگەنى ەسىمدە. قازىر ويلانىپ قاراسام, اجەمىزدىڭ ءوزى قىزىلشانىڭ ءبىر بۇركەتپەسىندە اۋىرىپ, جازىلعان بولۋى كەرەك. سول انتيدەنە بالاعا بەرىلىپ, جانىن ساقتاپ قالىپ وتىر. التىن قۇرساقتى انا كەيىن تاعى بىرنەشە ءسابيىن دۇنيەگە اكەلگەن. ەسكى زاماندا قىزىلشانىڭ بۇركەتپەسىندە قازاق دالاسىندا كوپتەگەن بالا شەتىنەپ, شەتىنەمەگەنى نەبىر سىرقاتقا شالدىعىپ جاتتى. وكپەسى سىر بەرىپ, اۋرۋشاڭ بولعان بالالار دا كوبەيگەن. كەيىنگى كەزدەرى عالىمدار قىزىلشانىڭ ادام اعزاسىنان شىقپايتىنى تۋرالى اقپارات ايتىپ جاتىر. ارۋدىڭ بەتى قايتقانىمەن, ۆيرۋس اعزادا ءومىر سۇرە بەرەدى. جىلدار وتە ۆيرۋس وزىنە قولايلى جاعدايدا ادامنىڭ ميى­نان ءبىر-اق شىعادى دەسەدى. سوندىقتان ەلىمىزدە ءبىر جىلدارى ءورشىپ, كەيىن باسىلعان ۆيرۋستاردى ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى, – دەيدى ا.قۋاتباەۆا ءسوزىن تۇيىندەپ.

جۋىردا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگى, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتا­لىعىنىڭ باسقارما توراعاسى مانار سماعۇل قىزىلشا اۋرۋى بويىنشا جاعداي تۇراقتالا باستاعانىن ايتتى.

– قىزىلشا – اسا جۇقپالى ۆيرۋستاردىڭ ءبىرى. ەلدەگى ەپيدەميالىق احۋالعا توقتال­ساق, بىلتىر 29 648 قىزىلشا جاعدايى تىركەلگەن. ونىڭ 79%-ى – بالالار اراسىندا, 4%-ى – جاسوسپىرىمدەردىڭ اراسىندا, 17%-ى ەرەسەكتەردىڭ اراسىندا انىقتالىپ وتىر. بيىل قاڭتاردان باستاپ 1 900 قىزىل­شا جاعدايى تىركەلگەن. جاعدايدى تۇراق­تاندىرۋ ماقساتىندا جوسپارلى تارتىپپەن جانە قوسىمشا جاپپاي يممۋنداۋ اياسىندا ۆاكتسينالاۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە ازاماتتاردى جوسپارلى ەگۋمەن قامتۋ 94%-دان اسىپ وتىر. قازىر قىزىلشا بويىنشا جاعداي تۇراقتالا باستادى. ەپيدەمياعا قارسى ءىس-شارالار ءالى دە جالعاسادى, – دەيدى م.سماعۇل.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ دەرەگى بويىنشا قىزىلشا الەمنىڭ 80 ەلىندە جويىلدى دەپ جاريالانعان. قى­زىلشاعا قارسى ۆاكتسينا الاتىنداردىڭ قاتارى تومەندەگەن. ايتكەنمەن بىلتىردان بەرى قىزىلشا بىرنەشە مەملەكەتتىڭ حالقىن ابىگەرگە سالا باستاعان. مىسالى, 2022 جىلى الەمنىڭ 150 ەلىندە 150 مىڭنان اسا قىزىلشا جاعدايى تىركەلسە, بىلتىر 167 ەلدە 415 مىڭنان اسا ناۋقاس انىقتالعان. ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, ناۋ­قاس­تار سانى بيىل كۇرت كوبەيگەن. ابى­روي بولعاندا, قازىر ەلدەگى جاعداي ءبىرشاما تۇراقتالعان سىڭايلى. قىزىلشانىڭ باسىلۋىنا ۆيرۋستىق ينفەكتسيالارمەن كۇرەس­تەگى تاجىريبە دە سەپتەسسە كەرەك. بىراق جاعداي تۇراقتالدى ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرعان جارامايدى. ءدارى-دار­مەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, وتان­دىق ءوندىرىستى ورىستەتۋگە باعىتتالعان ماق­سات-مىندەتتەردى كەيىنگە قالدىرۋعا بول­ماس. سونىمەن قاتار ەلدە وندىرىلەتىن ۆاكتسي­نالاردىڭ قاتارى كوبەيسە دەيسىڭ. ويتكەنى حالىق شەتەلدىك ەمەس, ءوزىمىزدىڭ وتاندىق مەديتسيناعا كوبىرەك سەنىم ارتادى ءارى بۇل قادام ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى.