– ەركىن يگەنباي ۇلى, ءسىز اۋىل شارۋاشىلىعى باعدارلامالارىنىڭ ىسكە اسۋىنا قاتىستى ساراپتاما جاساپ ءجۇرسىز. ءبىر جىلدارى وڭتۇستىكتە ماقتا كلاستەرىن قۇرۋعا ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, بيۋدجەتتەن قىرۋار قاراجات جۇمسالعانىن بىلەمىز. بىراق ماقتادان ماتا ءوندىرىپ, توقىما ونىمدەرىنىڭ شىققانىن كورمەدىك. قايتا سالا تۇرالاعان ۇستىنە تۇرالاپ بارادى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– قانداي باعدارلاما بولسىن ونى ىسكە اسىرۋدىڭ عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەنگەن تۇجىرىمداماسى, ورىندالۋ الگوريتمى بولۋى كەرەك. سۇراعىڭىزدىڭ جاۋابىن سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىلارى, تۇجىرىمدامانى دايىنداعان اۆتورلار بەرۋى قاجەت. كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسقا سالالاردا دا مەملەكەتتىك جوبالاردىڭ وڭ ناتيجە بەرىپ جاتقانى شامالى. اۋستراليادان ۇشاقپەن ارنايى اكەلىنگەن اسىل تۇقىمدى مەرينوس قوشقارلار جەرسىنبەي, مەملەكەتتىك بيازى ءجۇن ءوندىرۋ جوباسى دا اياقسىز قالعانىنا قىنجىلعاننان باسقا امال جوق. ماقتا ءوندىرۋ كلاستەرى وتە كۇردەلى, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى بىرنەشە دەربەس سالادان تۇراتىن جۇيە ءارى وزىندىك تەلىمدىلىگى تاعى بار. ۇمىتپاسام بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2002-2005 جىلدارعا بەلگىلەندى. سول جىلدارى كانادانىڭ البەرتا پروۆينتسياسىندا قازاقستان, قىرعىزستان عالىمدارىمەن بىرگە «OLD» كوللەدجىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن حاريكەين كومپانياسى قارجىلاندىرعان حالىقارالىق «CIDA» جوبا اياسىندا ءبىر اي شاماسىندا تاجىريبە الماستىق. ول جەردىڭ تابيعاتى ەلىمىزدىڭ شىعىسىنا وتە ۇقساس. وندا قازاقستاندا وندىرىلگەن مەتالدان ماشينا, تراكتور دەيسىز بە, بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, ءتىپتى مۇنايدى دا شىعارىپ, وڭدەپ, قولدانىپ جاتىر. كانادا بارلىق ەلگە ەگىن, مال ونىمدەرىن, ءتىپتى ءتورت ت ۇلىك مالعا دەپ تابيعي شوپتەردى نىعىزداپ, كالگاري قالاسىنىڭ حالىقارالىق اۋەجايى ارقىلى اراب ەلدەرىنە تاسىپ, ساتۋمەن اينالىسىپ جاتقانىن كوردىك. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى, ماقتا كلاستەرى ناتيجەسىن بەرۋى ءۇشىن جوبالار سەرپىندى ءارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالۋى قاجەت. الدىمەن ماقتا ءوسىرۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگياسىن جولعا قويۋ باعدارلاماسى ىسكە اسۋى قاجەت بولاتىن. سول جىلدارى تەلەديداردان ەكونوميستەر, عالىمدار ناتيجەسىز قالعان سول جوبالاردى جان-جاقتى قولداپ, مەملەكەتتىك ارنالاردا ناسيحاتتاعانىن بىلەمىز.
– قازىرگى كەزدە جەڭىل ونەركاسىپ جاعىنان قىرعىزستان مەن وزبەكستان بىزدەن وق بويى وزىق تۇر. ءبىز ءالى ماسەلەنى تالقىلاۋدان ارىعا بارا الماي وتىرعان سياقتىمىز.
– وزبەكستان ەل ەكونوميكاسى داعدارىسقا ۇشىراعان جىلدارى (1993-2000) ماقتانى ەكسپورتقا, اسىرەسە تۇركياعا شىعارىپ, داعدارىس كەزىندە مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىن تولتىردى. ولار الدىمەن ماقتانى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن, كەيىننەن ءجىپ ءيىرۋ, ماتا شىعارۋ بويىنشا ارنايى جەكە-جەكە باعدارلامالار قابىلداپ, وندىرىستەرىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جاڭارتىپ, كلاستەرلىك تەحنولوگياعا قول جەتكىزدى. ولار بۇگىن وزدەرى وسىرگەن ماقتاسىن وڭدەپ, تازا ماتا ءوندىرىپ, تىگىن كاسىپورىندارىن جولعا قويىپ, وتاندىق بۇيىمدارىن ەكسپورتتايتىن ەلگە اينالدى.
– ەلىمىزدىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋ ءالى كۇنگە وزەكتى بولىپ وتىر. ايماقتاردى دامىتۋ تۇجىرىمدامالارىن ازىرلەگەندە قانداي باسىمدىقتاردى نەگىزگە الۋ قاجەت؟
– بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ باي تابيعي رەسۋرستارى, ەۋروپا مەن ازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسۋىمىز دامۋىمىزعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشادى. ەگەر وسى ارتىقشىلىقتار سالىستىرمالى تۇردە قىسقا مەرزىمدە ءتيىمدى پايدالانىلسا, لوگيستيكا داميدى, قالادا, اۋىلدا, اسىرەسە شەكارالاس ايماقتارداعى تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارادى. قايتادان قۇرىلعان بۇرىنعى وبلىستاردىڭ وركەندەۋى مۇنداعى ءاربىر سالانى جان-جاقتى دامىتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى بولارى انىق. بۇل رەتتە مەن ورتالىقتاندىرىلعان قارجى رەسۋرستارىن دەتسەنتراليزاتسيا ماسەلەلەرىنە, ايماقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جانداندىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت دەر ەدىم. جالپى, ەلىمىزدىڭ, اسىرەسە وڭتۇستىك, شىعىس, ورتالىق, باتىس وڭىرلەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ رەسۋرستىق الەۋەتى – اگروونەركاسىپ كەشەنىن ماقساتتى تۇردە دامىتاتىن بولسا, بۇل حالىقتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ نەگىزگى تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, كەيبىر تۇرلەرىن ەكسپورتتايتىن ەلگە اينالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دايەكتى دامىتۋ تۇپكى ماقسات پەن وعان جەتۋدىڭ ءتاسىلىن ناقتى بولجامايىنشا مۇمكىن ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرعان كەزدە نارىقتىق قاتىناستار دامۋىنىڭ وبەكتيۆتى زاڭدىلىقتارى, تاماقتانۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن ستاندارتتارى, جەرگىلىكتى ونەركاسىپتىڭ شيكىزاتقا قاجەتتىلىگى, گەنەتيكالىق الەۋەت, ەگىننىڭ, جانۋارلاردىڭ ونىمدىلىگى, بارلىق ايماقتىڭ تابيعي بيوكليماتتىق مۇمكىندىكتەرى سياقتى فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ بولجامدى جىل سايىنعى ءوسىمىن 180-200 مىڭ ادامعا جانە ءونىم تۇتىنۋعا مەديتسينا ۇسىنعان نورمالاردى جانە ونەركاسىپتىك شيكىزات كولەمىن ۇلعايتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلامانىڭ ماقساتى – ونىمدىلىكتى ەكى جارىم ەسە, اگروونەركاسىپ كەشەنى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ەكى ەسە ارتتىرۋ جانە وتاندىق ءوندىرىستىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ. 2024-2029 جىلدارى باعدارلاما جالعاسىن تاپپاق. ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شارۋاشىلىقتاردى مامانداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.
– ايماقتىق تابيعي رەسۋرستىق ەرەكشەلىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن اگروسەكتوردىڭ قاي سالالارىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون؟
– ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەنگە دەيىن سەمەي, تورعاي, جامبىل, جەزقازعان سەكىلدى قالالاردا ەت كومبيناتى, ءسۇت زاۋىتى, ءجۇندى باستاپقى وڭدەۋ, الماتىدا ءجىپ ءيىرۋ, ماتا توقۋ كومبيناتتارى جۇمىس ىستەدى. كىشىگىرىم اياگوز, ارقالىق, ءتىپتى ءۇرجار, اقسۋات, شەمونايحا سياقتى شاعىن اۋىلدىق جەرلەردە مال, ەگىن شارۋاشىلىقتارىنىڭ ونىمدەرىن وڭدەپ شىعاراتىن زاۋىتتار, ءسۇت-ىرىمشىك, ەت-شۇجىق كومبيناتتارى بولدى, ولاردا مىڭداعان ادام قىزمەت ەتتى. بۇل ءوندىرىس ورىندارىنىڭ بارلىعى وداقتىق ماڭىزعا يە ەدى, ولاردىڭ ءبىر بولىگى ونىمدەرىن شەتەلدەرگە دە ەكسپورتتادى. مىسالى, ءۇرجار اۋدانىنداعى زاۋىت ىرىمشىكتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن ەۋروپا مەملەكتتەرىنە, قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى كىشىگىرىم تىگىن فابريكاسى 1995 جىلعا دەيىن تازا ماقتادان, جۇننەن توقىلعان بۇيىمدارىن كاناداعا ەكسپورتتادى. 1980-1990 جىلدارى سەمەي, تورعاي, جەزقازعان ءوڭىرى ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىن, اسىرەسە, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ فلاگمانىنا اينالدى. اتالارىمىز قوي شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ونى جەتىلدىرۋگە باسىمدىق بەرگەن, ونىڭ ونىمدەرىن ەلدىڭ تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىنە ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن. سان عاسىر بويى جيناقتالعان تاجىريبەنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ولكەسىنىڭ تابيعاتىمەن تەرەڭ ۇيلەسكەن مال ءوسىرۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە قوي-ەشكى ءوسىرۋدىڭ ەرەكشە ءبىر جۇيەسى قالىپتاسقان. سوندىقتان قوي شارۋاشىلىعى ەلىمىزدىڭ شىعىس, ورتالىق, باتىس, وڭتۇستىك ايماقتارىندا رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ باستى ءبىر سالاسى بولۋ كەرەك دەپ سانايمىن.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
